Tarafsızlıktan İttifaka: İran’ın Bağdat Paktı’na Girişi

Öz

Bu çalışma, İkinci Dünya Savaşı sonrası Orta Doğu siyasetinin daha geniş bağlamında Bağdat Paktı'nın ortaya çıkışını, evrimini ve nihai başarısızlığını, özellikle İran'ın 3 Kasım 1955'te pakta katılımına odaklanarak inceliyor. Paktı, sömürgecilikten kurtulma, yükselen Arap milliyetçiliği, süper güç rekabeti ve süregelen Arap-İsrail çatışması gibi bölgenin güvenlik ortamını yeniden şekillendiren faktörlerin arka planına yerleştiriyor. Analiz, Orta Doğu'daki ittifak oluşumunun soyut güç dengesi değerlendirmelerinden ziyade algılanan bölgesel tehditler, rejim güvenlik endişeleri ve dış askeri ve ekonomik yardım beklentileri tarafından yönlendirildiğini göstermektedir. Makale, Orta Doğu Komutanlığı (MEC) ve Ortadoğu Savunma Organizasyonu (MEDO)'dan Kuzey Kuşağı Projesi'ne kadar bölgesel savunma çerçeveleri oluşturmaya yönelik erken Batı çabalarını izleyerek, bunların siyasi ve stratejik sınırlamalarını vurgulamaktadır. Bu çalışma, Bağdat Paktı'nın örtüşen ancak asimetrik hedefleri yansıtan bir uzlaşma çözümü olarak ortaya çıktığını savunmaktadır: Britanya sınırlı kaynaklarla etkisini korumayı amaçlarken, Amerika Birleşik Devletleri Arap devletlerinin yabancılaşmasından kaçınarak Sovyet genişlemesini kontrol altına almayı hedeflemiş, bölgesel üyeler ise güvenlik garantileri ve maddi yardım peşinde koşmuştur. Paktın belirsiz yasal taahhütleri, acil bir askeri tehdidin olmaması ve iç güvensizlik, etkinliğini önemli ölçüde zayıflatmıştır. İran'ın tereddütlü katılım yoluna özel önem verilmektedir. Çalışma, Şah'ın kararının iç istikrar kaygıları, Sovyet tepkilerinden duyulan korku ve Batı'nın ekonomik ve askeri desteğinin peşinde koşulmasıyla nasıl şekillendiğini göstermektedir. İran'ın katılımı nihayetinde güçlü bir kolektif savunma mekanizmasına duyulan güven yerine, rejimin güvenlik hesaplamalarını ve kalkınma beklentilerini yansıtmıştır. 1955 Mısır-Çekoslovakya silah anlaşması, Soğuk Savaş rekabetini yoğunlaştıran ve İran'ın pakta girişini hızlandıran kritik bir dönüm noktası olmuştur. Son olarak, makale Bağdat Paktı'nın CENTO'ya dönüşümünü değerlendiriyor ve caydırıcılığın yetersizliği, üye ülkelerin farklı öncelikleri ve azalan bağlılık gibi faktörleri vurgulayarak gerilemesini açıklıyor. Makale, Bağdat Paktı ve CENTO'nun, bölgesel rekabetlerin, milliyetçi politikaların ve rejimlerin hayatta kalmasının sürekli olarak resmi kolektif güvenlik düzenlemelerinin önüne geçtiği Orta Doğu'daki Soğuk Savaş ittifaklarının yapısal kırılganlığını gösterdiği sonucuna varıyor.

Anahtar Kelimeler

• İran
• Bağdat Paktı
• CENTO
• Soğuk Savaş

From Neutrality to Alliance: Iran’s Accession to the Baghdad Pact

Öz

This study examines the emergence, evolution, and eventual failure of the Baghdad Pact within the broader context of post–Second World War Middle Eastern politics, with particular emphasis on Iran’s accession to the pact on 3 November 1955. It situates the pact against the backdrop of decolonization, rising Arab nationalism, superpower rivalry, and the enduring Arab–Israeli conflict, all of which reshaped the region’s security environment. The analysis demonstrates that alliance formation in the Middle East was driven less by abstract balance-of-power considerations than by perceived regional threats, regime security concerns, and expectations of external military and economic assistance. The article traces early Western efforts to construct regional defence frameworks, from the Middle East Command (MEC) and Middle East Defence Organization (MEDO) to the Northern Tier Project, highlighting their political and strategic limitations. It argues that the Baghdad Pact emerged as a compromise solution reflecting overlapping but asymmetrical objectives: Britain sought to preserve influence with limited resources, the United States aimed to contain Soviet expansion while avoiding alienation of Arab states, and regional members pursued security guarantees and material aid. The pact’s vague legal commitments, absence of an immediate military threat, and internal mistrust significantly undermined its effectiveness. Special attention is devoted to Iran’s hesitant path to accession. The study shows how the Shah’s decision was shaped by domestic stability concerns, fear of Soviet reactions, and the pursuit of Western economic and military support. Iranian participation ultimately reflected regime security calculations and developmental expectations rather than confidence in a robust collective defence mechanism. The Egyptian–Czechoslovak arms deal of 1955 proved a critical turning point, intensifying Cold War competition and accelerating Iran’s entry into the pact. Finally, the article assesses the transformation of the Baghdad Pact into CENTO and explains its decline, emphasizing the lack of credible deterrence, divergent member priorities, and waning commitment. It concludes that the Baghdad Pact and CENTO illustrate the structural fragility of Cold War alliances in the Middle East, where regional rivalries, nationalist politics, and regime survival consistently outweighed formal collective security arrangements.

Anahtar Kelimeler

• Iran
• Baghdad Pact
• Cold War
• CENTO

Kaynakça

1. Archives -The U.S. National Archives and Records Administration
2. • NARA RG 59 780.5/3-2155, Dulles to Tehran.
3. • NARA RG 59 780.5/3-2255, Aldrich (London) to Secretary of State.
4. • NARA RG 59 780.5/9-2755, Memorandum of Conversation: Iranian adherence to the Baghdad Pact.
5. • NARA RG 59 780.5/9-2755, Philip Clock (American Embassy in Tehran) to the Department of State.
6. -British Archives (The National Archives)
7. • TNA/FO371/115519/V1073/1012, Report by Brigadier T. E. Williams, 18 August 1955.
8. • TNA/FO371/115469/V1073/975, Middle East Policy in the light of the Egyptian-Czechoslovak arms deal, 6 October 1955.

9. • TNA/FO371/115526/V1073/1190, Stevens to Macmillan, 26 October 1955.
10. • TNA/FO371/115498/V1073/496, Stevens to FO, 15 March 1955.
11. • TNA/FO371/115499/V1073/513, Minute by Shuckburgh, 15 March 1955.
12. • TNA/FO371/114820/EP1071/17, FO to Tehran, 18 March 1955.
13. • TNA/FO371/115499/V1073/511, Bowker to FO, 18 March 1955.
14. • TNA/FO371/115500/V1073/521, Stevens to FO, 20 March 1955.
15. • TNA/FO371/115502/V1073/580, FO to Washington, 24 March 1955.
16. • TNA/FO371/114815/EP10338/5, Minute by Stewart, 25 March 1955.
17. • TNA/FO371/115502/V1073/580, Makins to FO, 26 March 1955.
18. • TNA/FO371/114815/EP10338/13, Minute by Stewart, 10 May 1955.
19. • TNA/FO371/115511/V1073/804, Minute by Shuckburgh, 10 May 1955.
20. • TNA/FO371/115511/V1073/809, Kimber to James, 11 May 1955.
21. • TNA/FO371/115513/V1073/870, Makins to FO, 16 June 1955.
22. • TNA/FO371/115514/V1073/883, Pickard to James, 21 June 1955.
23. • TNA/FO371/114820/EP1071/21, Minute by L. A. Fry, 4 August 1955.
24. • TNA/FO371/115520/V1073/1020, Wright to FO, 23 August 1955.
25. • TNA/FO371/115520/V1073/1020, Minute by Rose, 29 August 1955.
26. • TNA/FO371/115519/V1073/1015, Minute by Rose, 5 September 1955.
27. • TNA/FO371/115519/V1073/1015, FO to Tehran, 6 September 1955.
28. • TNA/FO371/115520/V1073/1027, Wright to FO, 10 September 1955.
29. • TNA/FO371/115520/V1073/1028, FO to Tehran, 14 September 1955.
30. • TNA/FO371/115520/V1073/1038, Stevens to FO, 21 September 1955.
31. • TNA/FO371/115521/V1073/1048, Minute by Stewart, 24 September 1955.
32. • TNA/FO371/115521/V1073/1051, Dixon to FO, 28 September 1955.
33. • TNA/FO371/115521/V1073/1060, Stewart to FO, 30 September 1955.
34. • TNA/FO371/115521/V1073/1074, Minute by Hadow, 5 October 1955.
35. • TNA/FO371/115522/V1073/1182, FO to Washington, 6 October 1955.
36. • TNA/FO371/115533/V1073/1392, Minute by Hadow, 8 December 1955.
37. • TNA/FO371/118830/JE1011/1, Trevelyan to Lloyd, 31 January 1956.
38. • TNA/FO371/173314, Contacts between NATO, CENTO and SEAT, 4 June 1963.
39. • TNA/FO371/115520/V1073/1032, Wright to Macmillan, 15 September 1955.
40. • TNA/FO371/114816/EP10344/7, Stevens to Macmillan, 29 September 1955.
41. -Foreign Relations of the United States (FRUS Series)
42. • FRUS, 1955-1957, Vol. XII, pp. 158-68, 778-86.
43. • FRUS, 1955-1957, Vol. XII, pp. 755-57.
44. • FRUS, 1955-1957, Vol. XII, pp. 778-80.
45. • FRUS, 1955-1957, Vol. XII, pp. 103-122, 135-151.
46. • FRUS, 1955-1957, Vol. XII, pp. 158-69, 780-89.
47. • FRUS, 1955-1957, Vol. XII, pp. 168-69, 788-89.
48. • FRUS, 1955-1957, Vol. XII, pp. 169-71.
49. • FRUS, 1955-1957, Vol. XII, pp. 765-66, 773-75.
50. • FRUS, 1955-1957, Vol. XII, pp. 773-75.
51. • FRUS, 1955-1957. Vol. XII, p. 178.
52. -Books & Articles
53. • Campbell, John C. (1960), Defence of the Middle East: Problems of American Policy, New York: Frederick A. Praeger.
54. • Dimitrakis, Panagiotis (2012), Failed Alliances of the Cold War, London: I.B. Tauris.
55. • Fleming, Denna F. (1961), The Cold War and its Origins, 1917-1960, 2 vols, New York: Doubleday.
56. • Gaddis, John L. (1976), The United States and the Origins of the Cold War, 1941-47, New York: Columbia University Press.
57. • Göktepe, Cihat (2003), British Foreign Policy towards Turkey, 1959-1965, London: Frank Cass.
58. • Kolko, Joyce & Kolko, Gabriel (1972), The Limits of Power: The World and the United States Foreign Policy, 1945-1954, New York: Harper.
59. • Lafeber, Walter (1976), America, Russia and the Cold War, New York: John Wiley.
60. • Macmillan, Harold (1976), Tides of Fortune, 1945-1955, London: Macmillan.
61. • Ramazani, Rouhollah (1975), Iran’s Foreign Policy, 1941-1973: a study of foreign policy in modernizing, Charlottesville: University Press of Virginia.
62. • Ruane, Kevin (2005), “SEATO, MEDO and the Baghdad Pact: Anthony Eden, British Foreign Policy and the Collective Defence of Southasia and the Middle East, 1952-1955”, Diplomacy and Statecraft, 16(1), pp. 169-199.
63. • Starobin, Joseph R. (1969), “Origins of the Cold War”, Foreign Affairs, 47(July), pp. 287-288.
64. • Walt, Stephen M. (1992), The Origins of Alliances, Ithaca: Cornell University Press.
65. • Yergin, Daniel (1977), Shattered Peace: The Origins of the Cold War and the National Security State, Boston: Houghton Mifflin.
66. • Yeşilbursa, Behçet K. (1999)), “Turkey’s Participation in the Middle East Command and Its Admission to NATO, 1950-52”, Middle Eastern Studies, 35(4), pp. 70-102.
67. • Yeşilbursa, Behçet K. (2001), “The American Concept of the Northern Tier Defence Project and the Signing of the Turco-Pakistani Agreement, 1953-54”, Middle Eastern Studies, 37(3), pp. 59-110.
68. • Yeşilbursa, Behçet K. (2005), The Baghdad Pact: Anglo-American Defence Policies in the Middle East, 1950-1959, London: Frank Cass.
69. • Yeşilbursa, Behçet K. (2009), “The Formation of RCD Regional Co-operation for Development”, Middle Eastern Studies, 45(4), pp. 637-660.
70. • Yeşilbursa, Behçet K. (2020), “CENTO: The Forgotten Alliance (1959-1979)”, Middle Eastern Studies, 56(6), pp. 854-877.
71. • Yeşilbursa, Behçet K. (2020), “From Friendship to Enmity Soviet-Iranian Relations (1945-1965)”, History and Modern Perspective, 2(1), pp. 92-105.