Latin Amerika Favela Kültürünün Türkiye'ye İz Düşümü: İstanbul Örneğinde Kentsel Dönüşüm ve Gettolaşma Bağlamında Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Cilt: 3 Sayı: 2, 127 - 149, 28.10.2025

Ayhan Adnan Dalarslan , Doğuşcan Göker

Öz

Bu çalışma, küresel kentleşmenin iki farklı bağlamdaki önemli tezahürleri olan Latin Amerika favelaları ile Türkiye'deki gecekonduları karşılaştırmalı bir perspektifle incelemektedir. Çalışma, bu informal kentleşme biçimlerinin ortaya çıkış nedenlerini, sosyo-ekonomik ve kültürel yapılarını, güçlü toplumsal dayanışma ağlarını ve kendine özgü kültürel ifade biçimlerini kapsamlı bir literatür taramasıyla analiz etmiştir. Özellikle Brezilya favelaları ve İstanbul gecekonduları özelindeki kentsel dönüşüm süreçleri mercek altına alınarak, bu politikaların yerinden etme, soylulaştırma, toplumsal dokunun tahribatı ve güvenlikleştirme gibi olumsuz mekânsal ve sosyal etkileri vurgulanmıştır. Elde edilen bulgular, favela ve gecekondu olguları arasında yapısal eşitsizliklerin mekânsal tezahürü, hayatta kalma stratejileri ve toplumsal direnç kapasitesi açısından güçlü bir "iz düşümü" olduğunu göstermektedir. Çalışma, informal kentleşme alanlarının sadece sorunlu bölgeler olarak değil, aynı zamanda yaşayan, dinamik ve kültürel olarak zengin ekosistemler olarak anlaşılması gerektiğini savunmaktadır. Sonuç olarak, gelecekteki kentsel politikaların daha katılımcı, adil ve sürdürülebilir olması, yerinde dönüşümün teşvik edilmesi ve kültürel mirasın korunması gerektiği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Favela , Gecekondu , Kentsel Dönüşüm , İnformal Kentleşme , Kültürel Direniş

The Reflection of Latin American Favela Culture in Turkey: An Evaluation in the Context of Urban Transformation and Ghettoization in Istanbul

Öz

This study comparatively examines two significant manifestations of global urbanization: favelas in Latin America and gecekondus in Turkey, particularly focusing on the Istanbul context. The study analyzes the emergence reasons, socio-economic and cultural structures, strong social solidarity networks, and unique cultural expressions of these informal urban settlements through a comprehensive literature review. Special attention has been given to urban transformation processes in Brazilian favelas and Istanbul's gecekondus, highlighting the negative spatial and social impacts of these policies, such as displacement, gentrification, erosion of social fabric, and securitization. Findings indicate a strong "imprint" between favela and gecekondu phenomena, particularly regarding the spatial manifestation of structural inequalities, survival strategies, and communal resilience. The study argues that informal urban areas should be understood not merely as problematic zones but as vibrant, dynamic, and culturally rich ecosystems. In conclusion, it emphasizes the necessity for future urban policies to be more participatory, equitable, and sustainable, promoting on-site transformation and safeguarding cultural heritage.

Anahtar Kelimeler

Favela , Gecekondu , Urban Transformation , Informal Settlements , Cultural Resilience

Kaynakça

• Abreu, M. d. A. (1999). A cidade do Rio de Janeiro: uma história. Prefeitura da Cidade do Rio de Janeiro.
• Yılmaz, A. (2023). Kentleşme ve direniş: Küresel Güney’de mekânsal çatışmalar. B. Basım Yayınları.
• Aybar, T., & Polat, A. (2013). Roman mahallesinin dönüşümü: Sulukule örneği. Kent ve Toplum, 4(2), 177-195. Bartu, A. (2009). The cultural politics of urban transformation in Istanbul. Cities, 26(2), 86-96.
• Burgess, R. (2011). Urban violence and the urban poor in Rio de Janeiro. Geoforum, 42(1), 73-82.
• Caldeira, T. P. R. (2000). City of walls: crime, segregation, and citizenship in São Paulo. University of California Press.
• Castells, M. (2010). End of millennium. Wiley-Blackwell.
• Davis, M. (2006). Planet of slums. Verso.
• Demirtaş, S. (2015). İstanbul’da kentsel dönüşüm ve soylulaştırma: Fikirtepe örneği. Marmara Coğrafya Dergisi, 32, 68-80.
• Eraydın, A. (2010). Kentsel dönüşüm ve yerel yönetimler: İstanbul örneği. Mekân ve Toplum Üzerine Eleştirel Yaklaşımlar, 63-81.
• Erder, S. (1996). İstanbul'a bir kent kondu: Ümraniye. İletişim Yayınları.
• Fink, A. (2014). Conducting research literature reviews: from the Internet to paper. Sage Publications.
• Freire, P. (2015). Pedagogy of the oppressed. Bloomsbury Academic.
• Gay, R. (1994). Popular organization and democracy in Rio de Janeiro: a tale of two favelas. Temple University Press.
• Gilbert, A. (1992). The Latin American city. Latin American Bureau.
• Goes, T. (2014). Favela: A handbook for life. In Search of a New Urban Model, 59-71.
• Hart, C. (1998). Doing a literature review: releasing the social science research imagination. Sage Publications. Harvey, D. (2003). Sosyal adalet ve şehir. Metis Yayınları.
• Harvey, D. (2008). The right to the city. New Left Review, 53, 23-40.
• Holston, J. (2008). Insurgent citizenship: disjunctions of democracy and modernity in Brazil. Princeton University Press.
• Karpat, K. H. (1976). The Gecekondu: rural migration and urbanization. Cambridge University Press. Keleş, R. (2012). Kentleşme politikası. İmge Kitabevi.
• Keyder, Ç. (1999). İstanbul: küresel ile yerel arasında. Metis Yayınları.
• Lage, A. (2012). Urban transformation in Rio de Janeiro: Olympic games and mega-events. Urban Research, 5(1), 48-72.
• Lees, L. (2008). Gentrification and social exclusion. In P. Cloke, R. J. Johnston, & J. D. Sidaway (Eds.), The handbook of political geography (pp. 141-155). Sage Publications.
• Lefebvre, H. (1996). Writings on cities. Blackwell Publishers.
• Leeds, A. (2013). The Favelas of Rio de Janeiro: a study of spatial and social dynamics. Oxford University Press.
• Marcuse, P. (2009). The right to the city. In P. Marcuse, B. Madden, & D. V. D. Kerckhove (Eds.), Cities for people, not for profit (pp. 41-51). Oxford University Press.
• Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldaña, J. (2014). Qualitative data analysis: a methods sourcebook. Sage Publications.
• Özcan, Ş. (2017). Kentsel dönüşüm ve kent yoksulluğu: İstanbul örneği. İletişim Yayınları.
• Özaydın, F. (2011). Kentsel dönüşüm ve kentlilerin hakları. İletişim Yayınları.
• Paker, H. (2007). Kentte yoksulluk ve dışlanma: İstanbul'da gecekondu dönüşümü. İletişim Yayınları.
• Perlman, J. (2010). Favela: four decades of living on the edge in Rio de Janeiro. Oxford University Press.
• Portes, A. (1993). The informal economy: studies in advanced and less developed countries. The Johns Hopkins University Press.
• Rolnik, R. (2013). Urbanization and the right to the city in Brazil. Palgrave Macmillan.
• Sachs, I. (1992). Informal economy and urban development. World Institute for Development Economics Research.
• Sandelowski, M. (2000). Whatever happened to qualitative description? Research in Nursing & Health, 23(4), 334-340.
• Sassen, S. (2006). Cities in a world economy. Sage Publications.
• Şengül, T. (2001). Kentin dönüşümü: iki binli yıllarda kentsel ve bölgesel politikalar. İletişim Yayınları.
• Şengül, T. (2014). Kentsel politikalar ve toplumsal mücadeleler. Dipnot Yayınları.
• Smelser, N. J. (2003). Comparative methods in the social sciences. University of California Press.
• Smith, N. (1996). The new urban frontier: gentrification and the revanchist city. Routledge.
• Stam, R. (2003). Brazilian cinema. University of Texas Press.
• Taher, M., Rahaman, A., & Islam, M. (2022). Participatory mapping and community-based resilience building in informal settlements: a case study from Dhaka, Bangladesh. Journal of Urban Studies, 40(3), 150-170.
• Tekeli, İ. (1978). Gecekondular ve imar mevzuatları. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi.
• Tilly, C. (1984). Big structures, large processes, huge comparisons. Russell Sage Foundation.
• Tranfield, D., Denyer, D., & Smart, P. (2003). Towards a methodology for developing evidence‐informed management knowledge by means of systematic review. British Journal of Management, 14(3), 207-222.
• Türkün, A. (2011). Kentsel dönüşüm ve toplumsal adalet. İletişim Yayınları.
• UN-Habitat. (2020). World cities report 2020: the value of sustainable urbanization. UN-Habitat. https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/10/wcr_2020_report.pdf
• Usta, A., & İnal, M. E. (2022). Kentsel dönüşümde soylulaştırma olgusu: İstanbul Fikirtepe örneği. Mega Kent, 1(1), 18-35.
• Uzun, N. (2004). Kentleşme ve konut politikaları: Türkiye örneği. İmge Kitabevi.
• Valladares, L. (2000). A favela no Brasil. Zahar.
• Vianna, H. (2013). The mystification of samba. University of Texas Press.
• Yavuz, H. (2010). Gecekondu ve kentsel dönüşüm. Papatya Yayıncılık.
• Zaluar, A. (1994). A máquina e a revolta: as organizações populares e a questão da violência urbana. Brasiliense.