Mawlana's Relationship with and Influence on the Seljuk Sultans

Yıl 2025, Sayı: Mevlâna Özel Sayısı, 23 - 44, 10.12.2025

Selim Kaya

https://doi.org/10.23897/usad.1680597

Öz

Mawlana Jalal al-Din Rumi was a Sufi scholar and mystic who engaged in Islamic education and teaching during the reigns of the Seljuks of Rum, namely Ghiyath al-Din Kaykhusraw II, Izz al-Din Kaykawus II, and Rukn al-Din Kilij Arslan IV. After beginning his spiritual guidance activities, he communicated directly and indirectly with Seljuk state officials. In his conversations and letters, he admonished sultans and statesmen, advising them to base their actions on mercy, justice, and goodness, and to work for the benefit of the people and the state. This article aims to draw attention to research on Mawlana’s relations with the Seljuk sultans, raise awareness, provide insights, and offer a new perspective on the subject. It is significant for highlighting some lesser-known aspects of Mawlana and for explaining how he interacted with Seljuk rulers. In addition to offering a fresh interpretation of previous studies, the article is original in its focus on the fundamental philosophy of Mawlana’s relations with the Seljuk sultans and his influence on them. This study seeks to reveal how Mawlana’s advice, warnings, and recommendations were reflected in the actions of the Seljuk rulers.

Anahtar Kelimeler

Mawlana , Seljuk , Ruler , Izz al-Din Kaykawus II , Rukn al-Din Kilij Arslan IV , Anatolia

Mevlânâ’nın Selçuklu Sultanlarıyla İlişkisi ve Etkisi

Öz

Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî, Türkiye Selçuklu Sultanları II. Gıyâseddin Keyhüsrev, II. İzzeddin Keykâvus ve IV. Rükneddin Kılıç Arslan dönemlerinde İslam eğitim ve öğretim faaliyetlerinde bulunmuş mutasavvıf âlim ve âriftir. İrşat faaliyetlerine başladıktan sonra Selçuklu devlet yöneticileri ile doğrudan veya dolaylı olarak muhatap olmuştur. Sohbetlerinde ve mektuplarında sultanlara ve devlet adamlarına uyarılarda bulunmuş, icraatlarında merhameti, adaleti ve iyiliği esas almalarını, halkın ve devletin menfaati için çalışmalarını öğütlemiştir. Bu makale ile Mevlânâ’nın Selçuklu sultanları ile ilişkileri hakkında yapılan araştırmalara dikkat çekmek, farkındalık oluşturarak konu ile ilgili fikir edinilmesini sağlamak ve yeni bir perspektif ortaya konulmak amaçlanmıştır. Makale, tarihi süreçte Mevlânâ’nın az bilinen bazı yönlerinin ifadesi ve Selçuklu devlet başkanları ile nasıl muhatap olduğunun ifadesi bakımından önemlidir. Makale daha önce yapılmış çalışmalara yeni bir bakış açısı ve yorum katacak olmasının yanında Mevlânâ’nın Selçuklu sultanları ile ilişkilerinin temel felsefesine ve onlar üzerindeki etkisine odaklanmış olması sebebiyle özgündür. Bu çalışmada Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî’nin Selçuklu sultanları ile ilişki, uyarı, tavsiye ve telkinlerinin icraatlarına olan yansımaları ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Mevlana , Selçuklu , Hükümdar , II. İzzeddin Keykavus , IV. Rükneddin Kılıç Arslan , Anadolu

Etik Beyan

Bilimsel araştırma metodolojisine göre hazırladığımı beyan ederim

Destekleyen Kurum

Araştırma herhangi bir kurum veya kuruluş tarafından desteklenmemiştir

Kaynakça

• Abdurrahmân Câmî. (1995). Nefehâtu’l- Üns: Evliyâ Menkibeleri, çev ve şerh Lâmiî Çelebî, haz. Süleyman Uludağ & Mustafa Kara, İstanbul: Marifet Yayınları.
• Akay, Nimetullah. (2014). Başlangıcından XVIII. Yüzyılın Sonuna Kadar Mevlevîlik-Devlet İlişkisi. (Doktora Tezi). Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Şanlıurfa.
• Aksarayî Kerimüddin Mahmud. (2000). Müsâmeretü’l-Ahbâr. Çev. Mürsel Öztürk, Ankara: Türk Tarih Kurumu
• Akşit, Ahmet. (2002). “Eflaki’nin Alaeddin Keykubâd Hakkındaki Rivayetlerine Dair”, Türklük Bilimi Araştırmaları, S.11 s. 245-253.
• Bağdatlı, Özlem. (2016). İslam Siyaset Düşüncesinin Kavramsal Temelleri. (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Cahen, Claude. (1979). Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler, İstanbul: E Yayınları.
• Ceyhan, Semih. (2010). “Şems-i Tebrîzî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, C. XXXVIII, s. 511-516.
• Demir, Mahmut. (2022). II. Gıyâseddîn Keyhüsrev Dönemi Türkiye Selçuklu Devleti Tarihi (1237-1246). (Doktora Tezi). Akdeniz Üniversitesi Akdeniz Uygarlıkları Araştırma Enstitüsü, Antalya.
• Eflâkî, Ahmet. (1986). Âriflerin Menkıbeleri I-II. çev. Tahsin Yazıcı, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Erdoğan, Nevzat & Işık Ümit. (2016). “Mevlâna'dan II. İzzeddin Keykâvûs'a Yönetme Öğütleri”, I.Türk İslam Siyasi Düşüncesi Kongresi Bildiriler Kitabı, s. 257-265.
• Ergül, Ergin. (2015). Hukukçu ve Yöneticiler İçin Mevlânâ Bilgeliği, Ankara: Türkiye Adalet Akademisi Yayınları.
• Fürüzanfer B. (1997). Mevlâna Celâleddin. çev. F. N. Uzluk, İstanbul: MEB Yayını.
• Gazzâlî. (2002). İhyau’Ulumi’d-Din, çev. Ahmet Serdaroğlu, I-IV, İstanbul: Bedir Yayınevi.
• Gazzâlî. (2011). İmam-ı Gazâlî’den Yönetim Sırları, çev. İbrahim Doğu, 2. Baskı, İstanbul: Çelik Yayınevi.
• Gölpınarlı, Abdülbaki. (1952). Mevlânâ Celâleddin, İstanbul: İnkılâp Kitapevi.
• Hacıgökmen, M. Ali. (2011). “I.Alaeddin Keykubat Dönemi Emirlerinden Atabey Bedreddin Gühertaş (Gevhertaş) (D. ?-Ö. 1262)”. Tarih Araştırmaları Dergisi, C. XXX, Sayı 50, s. 119-135.
• Hacıgökmen, M.Ali. (2014). Mevlâna Celaleddin-i Rumî’nin Selçuklu Sultanları ile İlişkileri. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 36, 115-135.
• İbn Bîbî. (1996). el-Evâmirü’l-Alâ’iyye fi’l-Umuri’l-Alâ’iyye (Selçukname), Türkçe terc. Mürsel Öztürk, C. I-II, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayını.
• Kaya, Selim. (2015). Mevlânâ’nın Selçuklu Devlet Erkânı ile İlişkilerinin Siyasi ve Sosyal Boyutu. Editör Mustafa
• Karazeybek. Sultan Dîvânî ve Mevlevîlik-I. Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayını.
• Köprülü, M. Fuad. (1980). Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Köymen, M. Altay. (1976). Tuğrul Bey ve Zamanı, İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayını.
• Küçük, O. Nuri. (2007). Mevlânâ ve İktidar Yöneticilerle İlişkileri ve Moğol Casusluğu İddiaları. Konya: Rûmî Yayınları.
• Küçük, O. Nuri. (2016). Mevlana ve Hünkar. İstanbul: Nefes Yayınları.
• Lewis, Franklin. (2010). Mevlânâ. Çev. G.Çağalı Güven & Hamide Koyukan, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Mevlânâ Celâleddin (1963). Mektuplar, çev. Abdülbâki Gölpınarlı, İstanbul.
• Mevlânâ Celâleddin. (1974). Fîhi Mâfîh. Çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: MEB Yayını.
• Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî. (2015). Mesnevî-i Ma‘nevî. Çev. Derya Örs & Hicabi Kırlangıç, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Ocak, A. Yaşar. (1989). “Bir XIII. Yüzyıl Mutasavvıfı ve Sûfîsi Olarak Mevlânâ Celâlüddîn-i Rûmî”, Türkiye Günlüğü, S. 9, s. 76-80.
• Ocak, A. Yaşar. (1996). Türkiye Tarihinde Merkezi İktidar ve Mevlevîler (XIII-XVIII. Yüzyıllar) Meselesine Kısa Bir Bakış. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2, s. 17-22.
• Öngören, Reşat. (2004). “Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. XXIX, s. 441-448.
• Özbek, Süleyman. (2001). “Türkiye Selçuklularında Kültürel Hayat (Mevlâna’nın Fihi Mâfih ve Mesnevi’sine Göre)”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. III, S. 1, s. 41-58.
• Öztürk, Mürsel. (1986). “Mevlâna’nın Mektupları”, I. Milli Mevlâna Kongresi, Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları.
• Paydaş, Kazım. (2007). Mevlânâ Celâleddin’in Anadolu Selçukluları ile Olan Münasebetleri. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18, s. 23-35.
• Peacock, A. C. S. (2017). “Moğol Anadolusu’nda Sufîler ve Selçuklu Sarayı: Celâleddîn Rûmî ve Sultan Veled’in Eserlerinde Siyaset ve Hamilik”, Editörler A. C. S Peacock & Sara Nur Yıldız, Anadolu Selçukluları Ortaçağ Ortadoğusu’nda Saray ve Toplum, İstanbul: YKY Yayınları, s. 162-177.
• Peacock, A. C. S. (2023). Moğol Anadolu’sunda İslam, Edebiyat ve Toplum, çev. Renan Akman, İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
• Ravendi, Muhammed b. Ali b. Süleyman. (1999). Rahatü’s-Sudûr ve Ayetü’s-Sürûr (Gönüllerin Rahatı ve Sevinç Alameti), C. I, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını.
• Sayın, Sedat. (2019). Türkiye Selçuklu Sultanı IV. Rükneddin Kılıcarslan ile Eşi Gumaç Hatun’un Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ile Münasebeti. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 2 (2), 239-247.
• Sipehsâlâr, Feridun Ahmed. (1977). Risâle-Mevlânâ ve Etrafındakiler, çev. Tahsin Yazıcı, İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser.
• Sevgi, Ahmet. (1983). “Mevlana’nın İdarecilere Tavsiyeleri”, Erciye Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı 1, Kayseri, 1983, ss. 159-166.
• Sevgi, Ahmet. (1983). “Mevlana’nın İdarecilere Tavsiyeleri”, Erciye Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı 1, ss. 159-166.
• Sultan Veled. (2014). İbtidâ-nâme, çev. Abdülbâki Gölpınarlı, İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
• Sultan Veled Divanı. (2016). Çev. Veyis Değirmençay, İstanbul: Demavend Yayınları.
• Subaşı, Ömer. (2016). “Türkiye Selçuklu Devleti’nde Güçlü Bir Kadın: Gürcü Hatun Tamara”, Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. XIII, Sayı 33, s. 384-401.
• Şahinoğlu, M. Nazif. (1991). “Bahâeddin Veled”, Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) İslâm Ansiklopedisi, C. IV, 460-462.
• Taneri, Aydın. (1978). Türkiye Selçukluları Kültür Hayatı, Konya Bilge Yayınları.
• Turan, Osman. (1190). Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi, C. I-II, İstanbul.
• Turan, Osman. (1993). Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul.
• Ürkmez, R. Kahraman. (2020). Selçuklular Zamanında Anadolu’da Tasavvufî Zümreler, Konya: Çizgi Kitabevi.
• Yılmaz, Eyyüp. (2024). Moğol Hâkimiyeti Devrinde Türkiye’de Tasavvuf ve Siyaset, (Doktora Tezi), Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Trabzon.. "Makale Adı". Dergi Adı Cilt/Sayı (Ay Yıl), İlk Sayfa-Son Sayfa. https://doi.org/