Moğollarda Ölü Gömme ve Yas Ritüelleri

Öz

Evrenin varoluşundan günümüze farklı uluslar arasında kendine özgü cenaze merasimleri ve yas ritüelleri yer edinmiştir. Coğrafi, kültürel ve dinî aidiyetlerin belirleyici olduğu bu ayinsel uygulamalar, duygusal bir yoğunlaşma döneminin tezahürü olarak ortaya çıkmış ve birçok toplumda hassasiyetle icra edilmiştir. Ölü gömme ve yas törenlerinin, XIII. asırdan itibaren geniş bir coğrafyaya yayılmış olan ve töre konusunda katı hassasiyetlere sahip Moğollar arasında özgün şekillerde uygulandığı görülür. Moğollar arasında “ölünün ruhunun arındırma” kaygısı, ateşle temizleme, cariye, köle ya da muhtelif hayvanları kurban olarak sunma gibi defin uygulamaları yanında karalar giyme, saçları belli şekillerde tıraş etme gibi kökleri eskiye dayanan bazı yas geleneklerini yaşatmıştır. Bozkır kültürün tipik temsilcileri olan Moğolların, klasik Şaman kültürünün etkisi altında İslam öncesi Türklerle de önemli ölçüde benzeşen cenaze ve matem merasimleri, aynı zamanda onların ahiret telakkisi hakkında da dikkate değer ipuçları içermektedir. Bu çalışmada, çeşitli kültür ortamlarında kaleme alınmış Orta Çağ kaynaklarından elde edilen bilgiler ışığında Moğollarda ölü gömme ve yas ritüelleri ortaya konmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Moğollar
• Şamanizm
• Ölü Gömme
• Yas Törenleri
• Cengiz Han

Burial and Mourning Rituals in the Mongolians

Öz

From the creation of the universe to the present day, different nations have had their own funeral ceremonies and mourning rituals. These ritualistic practices, which are determined by geographical, cultural and religious affiliations, emerged as a manifestation of a period of emotional intensification and were performed with sensitivity in many societies. It is seen that burial and mourning ceremonies were practiced in original ways among the Mongols, who spread over a wide geography from the 13th century onwards and had strict sensitivities regarding customs. Among the Mongols, the concern for "purifying the soul of the dead" kept alive some mourning traditions with ancient roots, such as wearing black and shaving the hair in certain ways, as well as burial practices such as cleansing with fire and offering concubines, slaves or various animals as sacrifices. The funeral and mourning ceremonies of the Mongols, typical representatives of the steppe culture, which are under the influence of classical Shaman culture, and which resemble the pre-Islamic Turkish traditions to a certain extent, also contain remarkable clues about their perception of the afterlife. This study will try to reveal the burial and mourning rituals of the Mongols in the light of the information obtained from medieval sources written in various cultural environments.

Anahtar Kelimeler

• Mongols
• Shamanism
• Burial
• Mourning Ceremonies
• Genghis Khan

Kaynakça

1. Alaaddin Ata Melik Cüveynî. Tarih-i Cihan Güşa. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
2. Anonim. Moğolların Gizli Tarihi. çev. Ahmet Temir. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1986.
3. Barthold, W. “Türklerde ve Moğollarda Defin Merasimi Meselesine Dair”. çev. Abdülkadir İnan. Belleten XI (1947), 515-539.
4. Boyle, J. A. “A Form of Horse Sacrifice Amongst the 13th and 14th Century Mongols”. Central Asiatic Journal X/3/4 (1965), 145-150.
5. Carpini, Plano. Moğolistan Seyahatnâmesi (1245-1247). çev. Ergin Ayan. İstanbul: Gece Kitaplığı, 2015.
6. Crucis, Ricoldus De Monte. Doğu Seyahatnâmesi: Bir Dominikan Keşişin Anadolu ve Ortadoğu Yolculuğu (1289-1291). çev. Ahmet Deniz Altunbaş. İstanbul: Kronik Kitap, 2018.
7. D’ohsson, Abraham Mouradgea Constantin. Moğol Tarihi. çev. Ekrem Kalan. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayınları, 2014.
8. el-Cüzcânî. Tabakât-ı Nâsırî (Moğol İstilasına Dair Kayıtlar). çev. Mustafa Uyar. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2016.

9. Hamd-allah Mustawfî. The Geographical Part of the Nuzhat-al-Qulûb. çev. G. Le Strange. Leiden: E. J. Brill, 1919.
10. Harman, Ömer Faruk. “Matem”. TDV İslam Ansiklopedisi. 28/127-128. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
11. İbn Battuta. İbn Battuta Seyahatnâmesi. çev. A. Sait Aykut. 2 Cilt. İstanbul: YKY Yayınları, 2000.
12. İbn Bibî. el-Evamirü’l-Ala’iyye fi’l-Umuri’l-Ala’iyye (Selçuknâme). çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
13. İbn Fazlan. İbn Fazlan Seyahatnâmesi. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1975.
14. İnan, Abdülkadir. “Altay Dağlarında Bulunan Eski̇ Türk Mezarları”. Belleten 11/43 (1947), 569-570.
15. İnan, Abdülkadir. “Altay’da Pazırık Hafriyatında Çıkarılan Atların Vaziyetini Türklerin Defin Merasimi Bakımından İzah”. 142-151. İstanbul: TTK Yayınevi, 1937.
16. İnan, Abdülkadir. “Müslüman Türklerde Şamanizm Kalıntıları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (1952), 19-30.
17. İnan, Abdülkadir. Tarihte ve Bugün Şamanizm/Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2013.
18. Jordanes. Gothic History of Jordanes. çev. C. Christoper Mierow. Princeton: Princeton University Press, 1915. Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü. İstanbul: Boğaziçi, 1984.
19. Kaşgarlı Mahmud. Divân-ı Lügâti’t Türk. çev. Besim Atalay. Ankara: TDK Yayınları, 1986.
20. Kutlu, Mehmet - Kutlu, Leila. “Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları”. Folklor/Edebiyat 27/107 (2021), 771-798.
21. Kütük, Ahmet. “İslam/Türk Devlet ve Toplum Geleneğinde Renkler ve Anlamları”. Türkiyat Mecmuası 24/2 (2014), 133-170.
22. Lamb, Harold Albert. Cengiz Han (Dünyanın Kâbusu). çev. Suat Kaya. Ankara: Yurt Kitap Yayın, 2008.
23. Mandeville, John. The Travels of Sir John Mandeville. London: Macmillan and Co., 1900.
24. Marco Polo. Dünyanın Hikâye Edilişi (Harikalar Kitabı). çev. Işık Ergüden. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2019.
25. Mîrhând. Ravzatu’s-Safâ’ya Göre Moğollar (1155-1259). çev. Mustafa Köksal. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2025.
26. Müverrih Kiragos. Ermeni Müverrihlerine Göre Moğollar. çev. Gürsoy Solmaz. Elips Kitap, 2009.
27. Onay, İbrahim. “İslamiyetten Önce Türklerde Ölüm Anlayışı ve Defin Yöntemleri”. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 4/7 (2013), 232-244.
28. Orkun, Hüseyin Namık. Eski Türk Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1994.
29. Rashiduddin Fazlullah. Jami’u’t-Tawarikh: Compendium of Chronicles (A History of the Mongols). çev. W. M. Thackston. 4 Cilt. Harvard: Harvard University Press, 1998.
30. Reşîdüddin Fazlullah. Câmiu’t-Tevârih (İlhanlılar Kısmı). çev. İsmail Aka vd. Ankara: TTK Yayınevi, 2013.
31. Roux, Jean Paul. Türklerin ve Moğolların Eski-Dini. çev. Aykut Kazancıgil. İstanbul: İşaret Yayınları, 1994.
32. Ruysbroeckli Williem. Mengü Han’ın Sarayına Yolculuk (1253-1255). çev. Zülal Kılıç. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2010.
33. Selçukoğlu, Ahmet. “Türk-Moğol Uluslarında Batıl İnançlar, Uğur ve Uğursuzluk Telakkisi”. History Studies 18(1) (2026), 69-91.
34. Simon de Quentin. Bir Keşiş’in Anılarında Tatarlar ve Anadolu (1245-1248). çev. Erendiz Özbayoğlu. Antalya: Daktav Yayınları, 2006.
35. Spuler, Bertold. İran Moğolları. Ankara: TTK Yayınevi, 2011.
36. Ssanang Ssetsen, Chungtaidschi. Geschichte der Ost-Mongolen und ihres Fürstenhauses. St. Petersburg: Gedruckt bei N. Gretsch, 1829.
37. Sümbüllü, Y. Ziya. “Eski Türklerde Defin Şekilleri Üzerine Bir İnceleme”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 4/2 (2004), 61-72.
38. Uludağ, Süleyman. “Ağıt”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 1/470-472. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
39. Yaşa, Recep. “Eski Türk Cenaze Törenlerinde Ölü Yakma Âdeti”. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 4/1 (2019), 275-295.