Hârizmşahlar Bürokrasisinden Türkiye Selçuklu Bürokrasisine Bir Entegrasyon Örneği: Mücîrüddin Emîrşâh

Öz

Bu makale, Türkiye Selçuklu Devleti bürokrasisine Hârizmşahlar Devleti'nden taşınan bürokratik mirası, Mücîrüddin Emîrşâh ve ailesi üzerinden incelemektedir. Mücîrüddin Emîrşâh'ın, Hârizmşah elçisi olan dedesi Mücîrüddin Tâhir ile başlayan ve İlhanlılar adına Anadolu’da üst düzey bir malî amir olarak görev yapan babası Tâceddin Mu‘tez ile devam eden bu tarihsel entegrasyon süreci, Türkiye Selçuklularının İlhanlılara tâbi olmasıyla şekillenmiştir. Tâceddin Mu'tez ve Mücîrüddin Emîrşâh'ın İlhanlı Devleti bürokrasisinde üstlendiği önemli roller, hem İlhanlı-Selçuklu siyasî ve idarî ilişkilerini hem de Anadolu'daki idarî yapının dönüşümünü anlamak açısından dikkat çekicidir. Özellikle Emîrşâh’ın, başlangıçta babasının İlhanlı malî amirliği görevini sürdürürken, aynı zamanda Selçuklu saltanat naipliğine yükselerek edindiği ikili konum, makalenin ana odak noktalarından biridir. Bu bağlamda, İlhanlı Devleti’ndeki sivil idare mensupları ile Moğolların askeri aristokrasisinden gelen idarecileri arasındaki güç mücadelesinin Anadolu'daki idarî mekanizma üzerindeki etkisi, Mücîrüddin Emîrşâh'ın durumuna olan yansımaları üzerinden tartışılmaktadır. Makale, bu çekişmenin Emîrşâh’ın kariyerini nasıl etkilediğini, onun malî ve idarî yetkilerini nasıl sınırlandırdığını ve zamanla İlhanlı idarî sisteminden uzaklaştırarak bir Selçuklu devlet adamına dönüştürdüğünü analiz etmektedir. Ayrıca, dönemin en önemli tarihçilerinden Kerîmüddin Mahmud Aksarayî’yi himaye etmiş olan Mücîrüddin Emîrşâh'ın, Türkiye Selçuklu Devleti Tarihi’nin en önemli kaynaklarından biri olan Musâmeretü'l-Ahbâr adlı eserin kaleme alınmasına zemin hazırlayarak dönemin kültürel mirasına yaptığı kalıcı katkıya da dikkat çekilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Selçukluları
• İlhanlılar
• Hârizmşahlar
• Mücîrüddin Emirşah
• Tâceddin Mu
• Mücîrüddin Tâhir
• Bürokrasi

An Example of Integration from the Khwarazmian Bureaucracy to the Seljuk Bureaucracy of Rum: Mujir al-Din Amir Shah

Öz

This article examines the bureaucratic legacy transferred from the Khwarezmian Empire to the Türkiye Seljuq State through the case of Mujir al-Din Amirshah and his family. This historical integration process, which began with his grandfather Mujir al-Din Tahir, a Khwarezmian envoy, and continued with his father Tadj al-Din Mu'taz, who served as a high-level fiscal administrator in Anatolia on behalf of the Ilkhanids—was shaped by the Seljuqs’ subordination to the Ilkhanids. The significant roles played by Tadj al-Din Mu'taz and Mujir al-Din Amirshah in the Ilkhanid bureaucracy are noteworthy for understanding the political and administrative relations between the Ilkhanids and the Seljuqs, as well as the transformation of Anatolia’s administrative structure. In particular, Amirshah’s dual position—initially continuing his father's role as an Ilkhanid fiscal administrator while simultaneously rising to the Seljuq regency is one of the main focal points of the article. In this context, the implications of the power struggles between civilian officials and the administrators from the Mongol military aristocracy in the Ilkhanid State, and their effects on the administrative mechanisms of Anatolia, are discussed in the context of the Mujir al-Din Amirshah situation. The article analyzes how this conflict affected Amirshah's career, limited his fiscal and administrative authority, and gradually alienated him from the Ilkhanid administrative system, transforming him into a Seljuq statesman. Additionally, the article highlights the lasting contribution to the cultural legacy of the period made by Mujir al-Din Amirshah through his patronage of Karim al-Din Mahmud al-Aqsara'i, one of the most important historians of the era. This patronage facilitated the creation of the significant work Musamarat al Akhbar, which is one of the most important sources for the history of the Türkiye Seljuq State.

Anahtar Kelimeler

• Seljuks of Rūm
• Ilkhanids
• Khwarazmians
• Mujir al-Din Amirshah
• Tadj al-Din Mu
• Mujir al-Din Tahir
• Bureaucracy

Kaynakça

1. Abû'l Farac, Gregory. Abû'l-Farac Tarihi. çev. Ömer Rıza Doğrul. 2 Cilt. Ankara: TTK Yayınları, 1950.
2. Aksarayî, Kerîmüddin Mahmud. Müsâmeret ül-Ahbâr. nşr. Osman Turan. Ankara: TTK Basımevi, 1944.
3. Bal, Mehmet Suat. II. İzzeddin Keykavus Dönemi (1246-1262). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara 2004.
4. Cahen, Claude. Osmanlılardan Önce Anadolu. çev. Erol Üyepazarcı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000.
5. Coşkun, Derya. “Moğollarda Otorite Tableti Olarak Payza ve Kullanımı”. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 110 (2024). 21-44
6. Eflaki, Ahmet. Ariflerin Menkıbeleri. çev. Tahsin Yazıcı. 2 Cilt. İstanbul: MEB Yayınları, 2001.
7. Erdem, İlhan. “Olcaytu Han’ın Ölümüne Kadar İlhanlılar’da Yaşanan Siyasal-Kültürel Gelişmeler ve Yakın-Doğu’ya Etkileri”. Tarih Araştırmaları Dergisi 20/31 (2000): 121-163.
8. Erdem, İlhan. Türkiye Selçukluları-İlhanlı İlişkileri (1258-1308). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1995.

9. İbn Bibi. El-Evâmirü'l-Alâ'iyye fi'l-Umûri'l-Alâ'iyye. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: TTK Yayınları, 2014.
10. İbn Şeddad. Baypars Tarihi. çev. Şerefüddin Yaltkaya. İstanbul: TTK Yayınları, 1941.
11. Kaymaz, Nejat. Anadolu Selçuklularının İnhitatında İdare Mekanizmasının Rolü. Ankara: TTK Yayınları, 2011.
12. Kemaloğlu, İlyas. “Yarlık”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/351-352. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
13. Kesik, Muharrem. “Pervâneoğulları”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/245-246. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
14. Mevlânâ Celâleddin. Mektuplar. çev. Abdülbâki Gölpınarlı. İstanbul: İnkılâp Yayınları, 1999.
15. Müneccimbaşı Ahmed b. Lütfullah. Cami’ud-Düvel (Selçuklular Tarihi). çev. Ali Öngül. 2 Cilt. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2017.
16. Müstevfî-i Kazvînî, Hamdullah. Târîh-i Güzîde. ed. Abdülhüseyin Nevâî. Tahran: İntişârât-ı Emîr Kebîr, 1387/1967.
17. Nesevî, Celâlüttin Harezemşah. çev. Necip Asım. İstanbul: Devlet Matbaası Yayınları, 1934.
18. Reşîdüddîn Fazlullâh Hemedânî. Câmi‘üt-Tevârîh-i Reşîdüddîn Fazlullâh Hemedânî. ed. Muhammed Rûşen-Mustafa Mûsevî. Cilt 2. Tahran, 1373/1994.
19. Spuler, Bertold. İran Moğolları –Siyaset, İdare ve Kültür İlhanlılar Devri- (1220-1350). çev. Cemal Köprülü. Ankara: TTK Yayınları, 2011.
20. Taneri, Aydın. Hârizmşahlar. Ankara: Türk Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
21. Tarîh-i Âl-i Selçuk (Anonim Selçuknâme). çev. Halil İbrahim Gök - Fahrettin Coşguner. Ankara: Atıf Yayınları, 2014.
22. Temir, Ahmet. Kırşehir Emiri Caca Oğlu Nur el-din’in 1272 Tarihli Arapça-Moğolca Vakfiyesi. haz. Ahmet Temir. Ankara: TTK Yayınları, 1989.
23. Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2017.
24. Turan, Osman. Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar: Metin, Tercüme ve Araştırmalar. Ankara: TTK Yayınları, 2014.
25. Uyar, Mustafa. “İlhanlı Devletinde Yahudi Bir Vezir (Sa‘düddevle)”. Tarih Araştırmaları Dergisi 22/34 (2003): 209-225.