Moğol Tahakkümünün Fars Şiirine Yansımaları: Anadolu Örneği

Öz

On üçüncü yüzyılda Ön Asya coğrafyasını tesiri altına alan Moğol istilası, söz konusu coğrafyada sadece siyasî ve askerî etkiler bırakmamış, kültürel, ictimaî ve demografik değişikliklere de yol açmıştır. Bu durum 1243 Kösedağ Savaşı’ndan sonra Anadolu coğrafyasında da kendisini derinden hissettirmeye başlamıştır. Moğol istilası ardından İlhanlı Devleti’nin Anadolu’daki tahakkümü ve baskısı malî, siyasî ve ictimaî düzeni bozmuş, bu bozulma ticaretten sanata farklı alanlarda kendi göstermeye başlamıştır. Anadolu’daki her alanda büyük bir yıkıma sebep olan bu dönem, Anadolu coğrafyasına sığınan, burada yaşayan ve Farsça şiir söyleyen şairlerin de eserlerine yansımıştır. Bu bağlamda Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Sultân Veled, Seyfî Fergânî ve Kâni-yi Tûsî gibi şairler Anadolu’nun sosyal ve siyasî durumu hakkında eserlerinde şiir diliyle önemli bilgiler vermişlerdir. Onların şiirleri ile Anadolu’nun kötüye giden sosyal, siyasî ve iktisadî durumu gözler önüne serilmiştir. Bahsi geçen şairlerin Anadolu toplumuna, ahlakî durumuma, devlet yöneticileri ile ilişkilerine ve iktisadî hayata dair aktardıkları tarihî bilgiler ile mukayese edilecektir. Bu bağlamda çalışmamızda Anadolu’nun on üçüncü yüzyılına, Anadolu’da yaşayan ve Farsça şiir söyleyen şairlerin gözünden tarihî süreç, siyasî ve ictimaî durum gözetilerek bakmayı amaçlamaktayız.

Anahtar Kelimeler

• XIII. Yüzyıl Anadolu’su
• Fars Şiiri
• Moğol İstilası
• Sosyal ve Siyasî Durum

The Reflections of Mongol Domination on Persian Poetry: The Anatolian Example

Öz

The Mongol invasion, which impacted the Near East in the thirteenth century, had not only significant political and military consequences but also led to profound cultural, social, and demographic changes. This situation began to have a profound impact on Anatolia after the Battle of Kösedağ in 1243. Following the Mongol invasion, the Ilkhanate's domination and oppression in Anatolia disrupted the financial, political, and social order, and this disruption began to manifest itself in various fields, from trade to the arts. This period, which caused widespread destruction in Anatolia, was also reflected in the works of poets who sought refuge in Anatolia, lived there, and composed Persian poetry. In this context, poets such as Mevlana Celaleddin-i Rumi, Sultan Veled, Seyfi Ferghani, and Kani-yi Tusi provided important information about the social and political situation of Anatolia through their poetic language. Their poems reveal the deteriorating social, political, and economic crisis in Anatolia. These will be compared with the historical information the aforementioned poets conveyed regarding Anatolian society, its moral state, its relations with state officials, and its economic life. In this context, our study aims to examine the thirteenth century in Anatolia through the eyes of poets living in Anatolia and writing Persian poetry, taking into account the historical context and the prevailing political and social conditions.

Anahtar Kelimeler

• 13th Century Anatolia
• Persian Poetry
• Mongol Invasion
• Social and Political Situation

Kaynakça

1. Aksarayî, Kerîmeddîn Mahmûd b. Muhammed. Müsâmeretü’l-Ahbâr. trans. Mürsel Öztürk. Ankara: TTK Yayınları, 2000.
2. Âştiyânî, Abbâs İkbâl. Târîh-i Mogûl ve Evâyil-i Eyyâm-i Teymûrî. 2 Cilt, Tahran: İntişârât-i Nâmek, 1374 hş
3. Baron, Edward. Ez Sa‘dî tâ Câmî ‘Asr-ı İstilâ-yi Mogûl ve Tâtâr. Tahran: İntişârât-ı İbn-i Sînâ, 1301 hş.
4. Değirmençay, Veyis. Kâni‘î Tûsî ve Kelîle ve Dimne’de II. İzzeddin Keykâvus’a Meyhiyeleri. Erzurum: 2005.
5. Durmuşoğlu, Kurban. “Horasan’ın İdarî Bürokrasisinde İlhanlı Şehzâdeleri ve Devlet Adamları (1256-1335)”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 4/1, (2021), 81-94.
6. Durmuşoğlu, Kurban. “Moğol Sivil Valileri Döneminde Horasan (1233-1256)”. Genel Türk Tarihi Araştırma Dergisi 5/10, (2023), 475-492.
7. Eflâkî, Ahmed. Ariflerin Menkibeleri. Trans. Tahsin Yazıcı. 2 Cilt. İstanbul: Hürriyet Yayınları, İstanbul 1973.
8. el-Benâketî, Seyyid Ebû Süleyman Fahruddîn Davud b. Tâcuddîn Ebû’l Fazl Muhammed b. Muhammed b. Dâvud. Târîh-i Benâketî. ed. Ca‘fer Şe‘âr. Tahrân: 1348 hş.

9. el-Cûzcânî, Tabakât-ı Nâsırî. ed. Abdulhay Habîbî. 2 Cilt. Kâbil: Encümen-i Târîh-i Afgânistân, 1343 hş.
10. Fahreddîn-i Irâkî, Lemaât. trans. Ahmed Avni Konuk. İstanbul: Harf Yayınları, 2011.
11. Galstyan, Ermeni Kaynaklarına Göre Moğollar XIII-XIV. Yüzyıllara Ait Eserlerden Alıntılar. trans. İlyas Kamalov. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2005.
12. Golşenî, Abdulkerîm. Ferheng-i Îrân der Kalemrov-i Torkân. Şîrâz: 1354 hş.
13. İbn-i Bîbî El Huseyn b. Muhammed b. Ali El- Ca‘ferî er-Rudegî, El-Evâmirü’l-‘Alâiyye fî’l-Umûri’l- ‘Alâiyye. ed. Adnan Sadık Erzi. Ankara: TTK Yayınları, 1956.
14. Kazvînî, Hamdullah Ebî Bekr b. Ahmed b. Nasr Müstevfî. Târîh-i Guzîde. ed. Abdulhüseyn Nevâ’î. Tahran: İntişârât-ı Emîr Kebîr, 1387 hş.
15. Kazvînî, Müstevfî-yi H. Nuzhetu’l-Kulûb. Tahran: Donyâ Kitâb, 1342 hş.
16. Küçükyıldız, Nagehan. “Ebû Sa’îd Bahâdır’ın Ölümü Üzerine Bazı Mülahazalar”. Genel Türk Tarihi Araştırma Dergisi 7/14, (2025), 387-400.
17. Küçükyıldız, Nagehan. “Savaş ve Diplomasi Arasında: Emîr Kutlugşâh Noyân’ın İlhanlılardaki Stratejik Rolü”. Journal of Universal History Studies 8/2, (2025) 226-259.
18. Mevlânâ Celâleddîn-i Rumî, Fîhi Mâfih. trans. Meliha Ü. Anbarcıoğlu. İstanbul: MEB Basımevi, 1990.
19. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî-yi Ma‘nevî. İntişârât-i Milâd, Tahrân: 1375 hş.
20. Miquel, Andre. İslâm ve Medeniyeti, trans. Ahmet Fidan - Hasan Menteş. 2 Cilt. Ankara: Birleşik Kitabevi, 1991.
21. Nefîsî, Sa‘îd. Târîh-i Nazm ve Nesr der Îrân ve Zebân-i Fârsî. Tahrân: İntişârât-i Furûgî, 1363 hş.
22. Özdemir, Ahmet. Moğol İstilası ve Abbâsî Devleti’nin Yıkılışı (Cengiz ve Hülâgû Dönemleri). İstanbul: İz Yayınları, 2011.
23. Pala, İskender. Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları, 2007.
24. Petroşevsky, I. P. Târîh-i İctimaî-yi İktisadî-yi Îrân der Dovre-i Mogûl. trans. Ya‘kûb Âjend. Tahran: Müessese-i İtlâ‘ât, 1366 hş.
25. Riyâhî, Muhammed Emîn. Osmanlı Topraklarında Fars Dili ve Edebiyatı. trans. Mehmet Kanar. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
26. Sa’dî-i Şîrâzî, Kullîyât-ı Sa‘dî. ed. Muhammed Alî Furûgî. Tahran: İntişârât-i Kaknus, 1368 hş.
27. Seyf-i Fergânî, Dîvân-i Seyf-i Fergânî. ed. Zebihullah-i Safâ. Tahran: İntişârât-i Firdovs, 1392 hş.
28. Sultân Veled, Dîvân-i Sultân Veled. ed. Sa‘îd Nefîsî. Tahran: Kitâbfurûşî Rûdekî, 1338 hş.
29. Sultan Veled, Sultan Veled Divanı. trans. Veyis Değirmençay. İstanbul: Demavend Yayınları, 2016.
30. Sümer, Faruk. “Anadolu’da Moğollar.”, SAD 1, Ankara, (1969), 1-147.
31. Tuncer, Orhan Cezmi. Anadolu Selçuklu Mimarisi ve Moğollar. Ankara: 1986.
32. Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2004.
33. Yinanç, Mükrimin Halil. Türkiye Tarihi Selçuklular Devri. 2 Cilt. Ankara: TTK Yayınları, 2014.
34. Yuvalı, Abdülkadir. İlhanlılar Tarihi I Kuruluş Devri. Kayseri: 1994.
35. Zebihullah-i Safa, Târîh-i Edebiyât der İrân. 3 Cilt. Tahrân: İntişârât-ı Firdovs, 1349 hş.