Bir İsyanın Portresi: Kutbeddîn Melikşah’ın Saltanat İddiaları

Öz

II. Kılıç Arslan’ın otuz beş yılı aşan saltanatının son on senesi, Myriokephalon’da kazandığı zafer ya da çevre hükümdarlarla ilişkileri kadar ilgi çekmemiştir. Hem kaynaklarda hem de modern çalışmalarda bu döneme değinen kayıtlar diğerlerine nazaran daha azdır. Kılıç Arslan’ın son yılları, saltanatının büyük kısmını kapsayan başarıların uzağında geçmiş, çocuklarından kaynaklı sorunlarla mücadele ettiği esnada hayatını kaybetmişti. II. Kılıç Arslan’ın Bizans ve Dânişmendli tehditlerini bastırması sınır problemlerinin azalmasını sağlamış, siyasal istikrarı ortaya çıkaran başarılı politik süreçlerin akabinde Selçuklular yeni bir dönemin eşiğine gelmişlerdi. Başarı ve istikrar yalnızca siyasî sahayla sınırlı kalmamış; Selçuklularda devlet kurumsallaşması ve merkezîleşme çabaları bu yeni dönemde farklı bir boyut kazanmıştı. Kabile ve geleneksel anlayışın daha güçlü olduğu önceki dönemlerle kıyaslandığında Kılıç Arslan’ın yönetim anlayışındaki farklılıklar dikkat çekmektedir. Kılıç Arslan’ın başarıları onun hâkimiyet iddialarını genişletmiş, hükümdarlık ideolojisindeki değişimin izleri ilk defa bu dönemde ortaya çıkmaya başlamıştı. Hükümdarın kendini ifade ediş biçimi ya da değişen ideallerinde kendisini gösteren yeni söylemler; daha ziyâde İslâmi bir kimliğe ve İran kültürünün etkilerine açık bir yönetim modeline işaret ediyordu. Selçuklu Devleti’nin yönetim kadrolarının da değişmeye başlaması bahsedilen yeni yönetim anlayışının güçlenmesini sağladığı gibi bazı yeni problemleri de ortaya çıkarmıştı. Kılıç Arslan’ın herbiri isyan etme potansiyeline sahip on bir çocuğunun bulunması, meliklerin; yeni düzene tepkili bazı Türkmenler tarafından desteklenmeleri ve güçlü bir veraset hukukunun olmaması Selçuklular için kriz dönemini başlatacaktı. Bu makale bahsedilen krizin izini takip edip hadiseyi Kılıç Arslan’ın en büyük oğlu Kutbeddîn Melikşah’ın saltanat iddiaları üzerinden sorgulamayı hedeflemektedir. Bu çalışmada Kutbeddîn Melikşah’ın saltanat iddialarının yalnızca tahtı ele geçirme hırsı olarak görülemeyeceği üzerinde durulmaktadır. Kutbeddîn’in isyanı, verâset sistemindeki problemler, hükümdarlık ideolojisinin dayandığı yeni zemin, Dânişmendli Türkmenleri gibi güçlü gruplar ve ümerâ sınıfıyla ilişkilendirilebilecek bir değişim buhranıdır. Bu yönüyle isyanının ve arkasındaki dayanakların sorgulanması Selçuklu Devleti’nin geri plânda kalan bir döneminin tartışılmasına fayda sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kutbeddin Melikşah
• II. Kılıç Arslan
• İhtiyâreddîn Hasan
• Türkiye Selçuklu Devleti
• Konya.

Portrait of a Rebellion: Qutb Al-Din Malikshah's Claims to the Throne

Öz

The last ten years of Qilij Arslan II's reign, which lasted more than thirty-five years, have not attracted as much attention as his victory at Myriokephalon or his relations with neighboring rulers. Both in historical sources and in modern scholarship, records pertaining to this period are fewer in number compared to those of earlier periods. Qilij Arslan’s final years were spent far removed from the successes that characterized the bulk of his reign; he passed away while grappling with problems stemming from his children. Qilij Arslan II’s suppression of the Byzantine and Danishmendid threats led to a reduction in border conflicts, and following the successful political processes that brought about stability, the Seljuks stood on the threshold of a new era. Success and stability were not limited to the political sphere; efforts toward state institutionalization and centralization among the Seljuks took on a new dimension during this period. When compared to earlier periods where tribal and traditional notions held greater sway, the differences in Qilij Arslan’s approach to governance are striking. Qilij Arslan’s successes expanded his claims to sovereignty, and the first signs of a shift in the ideology of kingship began to emerge during this period. The ruler’s manner of self-expression and the new discourses reflected in his evolving ideals pointed toward a governance model open to an Islamic identity and the influences of Iranian culture. Changes within the Seljuk State’s administrative ranks not only strengthened the aforementioned new governance philosophy but also gave rise to certain new problems. The fact that Qilij Arslan had eleven sons, each with the potential to rebel, combined with these princes finding support among certain Turkmen groups reacting against the new order, and the absence of a strong succession law, marked the beginning of a crisis period for the Seljuks. This article aims to trace the origins of this crisis and examine the events through the lens of the claims to the throne made by Qilij Arslan’s eldest son, Qutb al-Din Malikshah. This study emphasizes that Qutb al-Din Malikshah’s claims to the throne cannot be viewed solely as a personal desire for power. Qutb al-Din’s rebellion represents a crisis of transformation linked to problems in the succession system, the new foundations upon which the ideology of sovereignty rested, and powerful groups such as the Danishmendid Turkmens and the class of emirs. In this regard, examining his rebellion and the forces behind it will contribute to the discussion of a lesser-known period in the history of the Seljuk State.

Anahtar Kelimeler

• Qutb al-Dın Malikshah
• Qilij Arslan II
• Ihtiyar al-Dın Hasan
• Turkey Seljuk State
• Konya

Kaynakça

1. Aksarayî. Müsâmeretü'l-Ahbâr. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: TTK Yayınları, 2000.
2. Altan, Ebru. “Haçlı Ordularının Anadolu’da Selçuklu Topraklarına Son Girişi: İmparator Friedrich Barbarossa’nın Haçlı Seferi (1189-1190)”. Tarih Dergisi 68 (2018), 15-30.
3. Anna Komnena. Alexiad. trans. E. R. A. Sewter. London: 1969.
4. Anonim Selçuknâme. çev. Halil İbrahim Gök, Fahrettin Coşguner. Ankara: Atıf Yayınları, 2014.
5. Ansbert. The Crusade of Frederick Barbarossa The History of the Expedetion of the Emperor Frederick and Related Texts. trans. G. A. Loud. Burlington: Ashgate, 2010.
6. Arnold of Lübeck. Chronica Slavorum. trans. G. A. Loud. London: Routledge, 2019.
7. Ateş, Ahmed. “Hicrî VI-VIII (XII-XIV) Asırlarda Anadolu’da Farsça Eserler”. Türkiyat Mecmuası 8 (1945), 94-135.
8. Ayalon, David. “The Mamluks of the Seljuks: Islam’s Military Might at the Crossroads”. JRAS 6 (1996), 305-333.

9. Bahâeddîn İbn Şeddâd. en-Nevâdirü’s-sultâniyye ve’l-mehâsinü’l-Yûsufiyye. thk. Cemâleddin Şeyyâl. Kahire: 1964; Türkçe çev. Aydın Usta. İstanbul: Yeditepe, 2021.
10. Bayram, Mikail. “Anadolu Selçukluları’nda Devlet Yapısının Şekillenmesi”. Cogito. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016.
11. Bayram, Mikail. “Selçuklular Zamanında Anadolu’da Bazı Yöreler Arasındaki Farklı Kültürel Yapılanma ve Siyasi Boyutları”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 1 (1994), 79-92.
12. Bedirhan, Yaşar. “XII. ve XIII. Yüzyıllarda Kafkasya’dan Anadolu’ya Göç Eden İlim ve Fikir Adamları”. Turkish Studies 9 (2014), 193-213.
13. Beihammer, Alexander D. “Defection Across the Border of Islam and Christianity: Apostaty and Cross-Cultural Interaction in Byzantine-Seljuk Relations”. Speculum 86 (2011), 597-651.
14. Bilkan, Ali Fuat. Kültürün İktidarı Siyasal Teoloji ve Kültürel Egemenlik. İstanbul: İletişim Yayınları, 2023.
15. Bosworth, C. E. “The Heritage of Rulership in Early Islamic Iran and the Search for Dynastic Connections with the Past”. Persian Studies 11 (1973), 51-62.
16. Bryer, Anthony. “A Byzantine Family: The Gabrades, c. 979 – c. 1653”. The Empire of Trebizond and the Pontos. Londra: Variorum Reprints, 1980.
17. Cahen, Claude. “Selğukides, Turcomans et Allemands au temps de la troisiéme croisade”. Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes 56 (1960), 21-31.
18. Cahen, Claude. Osmanlılardan Önce Anadolu. çev. Erol Üyepazarcı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2020.
19. Çay, Abdulhalûk. II. Kılıç Arslan. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1987.
20. Cenâbi. el-‘Aylemü’z-Zâhir. çev. Muharrem Kesik. İstanbul: Selenge Yayınları, 2023.
21. Darling, Linda T. Ortadoğu’da Sosyal Adalet ve Siyasal İktidarın Tarihi. çev. Hakan Erdagöz. İstanbul: Alfa Yayınları, 2022.
22. Demirel, Ömer. “Sivas”. Diyanet İslâm Ansiklopedisi. 37/278-282. Ankara: TDV Yayınları, 2009.
23. Doğan, Nagihan. “Orta Çağ İslâm Yazınında Sâsâni Tarihinden Nakledilen Örnek Hükümdar Figürü Üzerine Bir Değerlendirme”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 5/2 (Aralık 2022), 477-487.
24. Ebû Şâme. Kitâbü’r-Ravzateyn. thk. İbrahim Zeybek. 4. Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-Alemiyye, 2017.
25. Ebu’l-Ferec. Tarih. çev. Ömer Riza Doğrul. 2 Cilt. Ankara: TTK Yayınları, 1999.
26. Ebu'l-Fidâ. el-Muhtasar fî Ahbâri'l-Beşer. thk. Mahmud Dayyûb. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2020.
27. Eddé, Anne-Marie. Selahaddin Eyyubi. çev. Ali Berktay. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2024.
28. Edhem, Halil. Kayseri Şehri. haz. Kemal Göde. Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2011.
29. Erdemir, Yaşar. “Konya Sarayı & II. Kılıç Arslan Köşkü” Selçuklu Dönemi Saraylar ve Köşkler, 2 Cilt. İstanbul: Selçuklu Belediyesi, 2021.
30. Erkiletlioğlu, Halit - Güler, Oğuz. Türkiye Selçuklu Sultanları ve Sikkeleri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları, 1996.
31. Eskikurt, Adnan. “Üçüncü Haçlı Seferi Döneminde Türkiye Selçukluları ve Roma-Germen İmparatorluğu’nun Diplomatik Münasebetleri”. Selçuk Türkiyat 53 (2021), 451-467.
32. Faroqhi, S. “Siwas”. The Encyclopaedia of Islam (New Edition). 9/989-691. Leiden: Brill Press, 2004.
33. Freed, John B. Frederick Barbarossa The Prince and the Myth. New Heaven: Yale University Press, 2016.
34. Gesta Federici I. Imperatoris in Lombardia. ed. Oswaldus Holder-Egger. Hannoverae: 1892.
35. Göksu, Erkan. Türkiye Selçuklularında Ordu. Ankara: TTK Yayınları, 2018.
36. Günal, Zerrin. “Selçuklu Hizmetinde Gabras’lar ve Vezir İhtiyareddîn Hasan”. Prof. Dr. Erdoğan Merçil’e Armağan. ed. Emine Uyumaz - Muharrem Kesik, vd. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2013.
37. Heidemann, Stefan. “Seal in Arabic of al-Hasan ibn Gafras”. Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art. ed. Eric Mcgeer, vd. Washington: 2005.
38. Heidemann, Stefan - Sode, Claudia. “Ihtiyar ad-Din al-Hasan ibn Gafras. Ein Rum-seldschukischer Usurpator aus byzantinischem Adel im Jahr 588/1192”. Der Islam 95 (2018), 450-478.
39. Hillenbrand, Carole. “Ravandi the Seljuk Court at Konya and the Persianisation of Anatolian Cities”. Mésogeios 25/6 (2005), 157-169.
40. Hillenbrand, Carole. Malazgirt Muharebesi Türklerin Efsanesi İslamın Simgesi. çev. Mehmet Moralı. İstanbul: Alfa Yayınları, 2015.
41. Humphreys, R. Stephen. İslam Tarihi Metodolojisi Bir Sosyal Tarih Uygulaması. çev. Mürteza Bedir, Fuat Aydın. İstanbul: Litera Yayınları, 2021.
42. İbn Bîbî. el-Evâmirü'l-Alâ'iyye fî'l-Umûri'l-Alâiyye. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: TTK Yayınları, 2014.
43. İbn Haldûn. Târihi İbn Haldûn. thk. Halil Şehâde. Dârü'l-Fikr, 1981.
44. İbn Said. Kitâb-ı Coğrafya. thk. İsmail el-Arabî. Beyrut: 1970.
45. İbn Tağrıberdî. en-Nücûmu'z-Zâhire fi Müluk Mısr ve'l-Kâhire. Mısır.
46. İbn Vâsıl. Müferricü'l-Kürûb fî Ahbâri Benî Eyyûb. thk. Cemâleddîn Şeyyâl. Kahire: 1957.
47. İbn Verdî. Târihû İbn Verdî. Beyrut: Dârü'l-Kutubi'l-İlmiyye, 1996.
48. İbnü’l-Esîr. el-Kâmil fî’t-Târîh. thk. Adnan Ali - Heysem Taaymi. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asrıyye.
49. İbnü’l-Furat. Târihu İbnü’l-Furat. thk. Hasan Muhammed eş-Şemmâ. Basra: 1969.
50. İbnü'd-Devâdârî. Kenzü'd-dürer ve Câmi'u'l-gurer. thk. Said Abdul Fettâh Aşur. el-Bâbî’l-Halebî. İmâdeddîn Kâtib el-İsfahânî. el-Fethu’l-Kussî fî’l-Fethi’l-Kudsî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2012.
51. İnalcık, Halil. “Osmanlılarda Saltanat Veraseti Usulu ve Türk Hakimiyet Telakkisiyle İlgili”. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 14/1 (1959), 69-94.
52. İzgi, Cevat. “Hubeyş et-Tiflisî”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi. 18/268-270. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
53. Johnson, Edgar N. “The Crusades of Frederick Barbarossa and Henry VI”. History of the Crusades. ed. Robert Lee Wolf - Harry W. Hazard. 2 Cilt. Madison: The University of Wisconsin Press, 1969.
54. Kadı Ahmed Nigedî. el-Veledü’ş-Şefîk. çev. Ali Ertuğrul. Ankara: TTK Yayınları, 2015.
55. Karakoç, İsmail. “Sultan II. Kılıç Arslan ve Zamanı”. Ankara: Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Doktora Tezi, 2023.
56. Karakuş, Nadir. “Selçuklu Veziri İhtiyârüddin Hasan ve Selçuklu Diplomasisi”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 9/2 (2023), 303-321.
57. Kaya, Selim. I. Gıyâseddin Keyhüsrev ve II. Süleymanşah Dönemi Selçuklu Tarihi (1192-1211). Ankara: TTK Yayınları, 2006.
58. Kaymaz, Nejat. Anadolu Selçuklularının İnhitatında İdare Mekanizmasının Rolü. Ankara: TTK Yayınları, 2011.
59. Kazvînî. Âsarü’l-Bilâd ve Ahbârü’l-İbâd. thk. Hamdullah es-Sâlim. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2013. Kehhâle, Ömer Rıza. Mucemü’l-Müellifîn. Beyrut: Mektebetü’l-Müsenna.
60. Kesik, Muharrem. “Türkiye Selçuklu Sultanı II. Kılıç Arslan’ın İstanbul’u Ziyareti ve Türkler’in Tarihteki İlk Uçuş Denemesi (1162)”. Belleten 66 (Aralık 2002), 839-48.
61. Kesik, Muharrem. Çivril’de Kazanılan Büyük Zafer Myriokephalon 1176. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2023.
62. Kesik, Muharrem. Dânişmendliler (1085-1178) Orta Anadolu’nun Fatihleri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınlar, 2017.
63. Korobeinikov, Dimitri. “Doğunun ve Batının Sultanı: Müslüman ve Hristiyan Kaynaklarında Selçuklu Hanedanlığına Dair Kavram ve Unvanlar”, Anadolu Selçukluları Ortaçağ Ortadoğusu’nda Saray ve Toplum. ed.
64. A. C. S. Peacock - Sara Nur Yıldız. çev. A. Sait Aykut. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2018. Laszlo, Frenç. “Kağan ve Ailesi”. çev. Şerif Baştav. Türk Hukuk Tarihi Dergisi 1 (1944), 37-50.
65. Mecit, Songül. “Rum Selçuklularında Hükümdarlık ve İdeoloji”. Selçuklular Siyaset, Toplum, Kültür. çev. Özkan Akpınar. İstanbul: İletişim Yay., 2025.
66. Mecit, Songül. Anadolu Selçukluları Bir Hanedanın Evrimi. çev. Özkan Akpınar. İstanbul: İletişim Yay., 2017.
67. Mıynat, Ali. “Bir Mengücekli Türkmen Beyi: Fahreddîn Behrâmşah ve Yeni Keşfedilen Altın Sikkeleri”. Tarih Dergisi 70 (2019), 19-36.
68. Niketas. Annals of Niketas Choniates. trans. Harry J. Magoulias, Detroit: Wayne State University Press, 1984.
69. Niketas Khoniates'in Historia'sı (1180-1195). çev. Işın Demirkent. İstanbul: Dünya Yayıncılık, 2013.
70. Nüveyrî. Nihâyetü’l-ereb fî Fünûni’l-edeb. nşr. Necib Mustafa Fevvaz - Hikmet Keşli Fevvaz. 27 Cilt. Beyrut.
71. Ögel, Bahaeddin. Türklerde Devlet Anlayışı. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2016.
72. Ömerî. Mesâlikü'l-Ebsar fî Memâlikü'l-Emsâr. el-Mecmu'u-Sakafî, 1423.
73. Oral, Zeki. “Alâ Üd-Din Camii ve Türbeleri”. İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/4 (1956), 144-164.
74. Orhun Kitabeleri. haz. Özcan Tabaklar - Feryal Korkmaz. İstanbul: Kapı Yayınları, 2020.
75. Otto St. Blaisen. Chronicle of Otto of St Blaisen. trans. G. A. Loud. Burlington: Ashgate, 2010.
76. Ottonis de Sancto Blasıo. Chronica. Hannoverae: 1912.
77. Özaydın, Abdülkerim. “Kılıçarslan II”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi. 25/398-402. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
78. Özcan, Altay Tayfun. “Lübeckli Arnold’un Chronica Slavorum Adlı Eserinde Arslan Heinrich’in II. Kılıç Arslan’ı Ziyareti (1173) Bahsi ve Kayıtlarının Bazı Sorunları Üzerine”. SEMA 1 (2016), 193-214.
79. Özden, H. Ömer. İslâm Felsefesi Tarihi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2019.
80. Peacock, A. C. S. “Court and Nomadic Life in Saljuq Anatolia”. Turko-Mongol Rulers City and City Life. ed. David Durand Guedy. Leiden: Brill, 2013.
81. Polat, M., Said. Selçuklu Göçerlerinin Dünyası Karacuk’tan Aziz George Kolu’na. İstanbul: Kitabevi, 2004.
82. Ricardi. Gesta Ricardi. trans. Helen J. Nicholson. London: Routledge, 1997.
83. Sağlam, Burak ve Mıynat, Ali. “Türkiye Selçuklu Sultanlığı’nda Melik Sikkeleri”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 7 (2025), 323-348.
84. Sakaoğlu, Necdet. Yitik Bir Anadolu Beyliği Mengücekoğulları. İstanbul: Alfa Yayınları, 2017.
85. Sarıcı, Burak Nazif. Haçlıları Durduran Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan. İstanbul: Kronik Yayınları, 2022.
86. Şerif, M. Muhammed. Klasik İslâm Filozofları ve Düşünceleri. ed. İsmail Taşpınar. İstanbul: İnsan Yayınları, 2017.
87. Şeşen Ramazan. “İmad al-dîn al-Kâtib al-İsfahânî’nin Eserlerindeki Anadolu Tarihiyle İlgili Bahisler”. Selçuklu Araştırmaları Dergisi 3 (1971), 249-369.
88. Şeşen, Ramazan. Salâhaddîn Eyyûbî ve Devlet. İstanbul: Çağ Yayınları, 1987.
89. Sıbt İbnü’l-Cevzî. Mir‘âtü’z-Zamân fî Târihi’l-A‘yân. thk. İbrahim ez-Zeybek. 26 Cilt. Beyrut: Risâletu’l-Âlemiyye, 2013
90. Simbad. Vekayiname, çev. Hrant D. Andreasyan. Ankara: TTK Yayımlanmamış Nüsha.
91. Süryani Mikhail. Vekayiname. çev. Hrant D. Andreasyan. Ankara: TTK Yayımlanmamış Nüsha.
92. Tevhid, Ahmed. Meskûkât-ı İslâmiyye Kataloğu. 4 Cilt. İstanbul: Mahmûd Bey Matbaası, 1321.
93. Togan, A. Zeki Velidî. Umumî Türk Tarihi’ne Giriş. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1981.
94. Turan, Osman. “Selçuklular Zamanında Sivas Şehri”. Ankara Üniversitesi Dil Ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 9/4 (1951), 447-457.
95. Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2014.
96. Üremiş, Ali. Türkiye Selçuklularının Doğu Anadolu Politikası. Ankara: Babil Yayınları, 2005.
97. Vryonis, Speros. The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century. London: 1971.
98. Yâkût el-Hamevî. Mu’cemü’l-Büldân. thk. Salahaddin el-Hevârî. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2014.
99. Yazıcızâde Ali. Tevârîh-i Âl-i Selçuk. haz. Abdullah Bakır. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2017.
100. Yıldız, Sara Nur. “Sultan İçin Bir Nedîm: Râvendî ve Anadolu Selçukluları”. Anadolu Selçukluları Ortaçağ Ortadoğusu’nda Saray ve Toplum. ed. A. C. S. Peacock, Sara Nur Yıldız. çev. A. Sait Aykut. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2018.
101. Yinanç, Refet. “Sivas Abideleri ve Vakıfları”. Vakıflar Dergisi 22 (1991), 15-44.
102. Zehebî. Târihu'l-İslâm. thk. Beşâr Avvâd Marûf. Beyrut: Dâru'l-Garbu'l-İslâmî, 2003.