Şer‘î Otoritenin Temsilcileri Olarak Kadılar: Büyük Selçuklu Devletinde Yargısal Yetki ve İdari Sorumluluklar

Öz

Büyük Selçuklu Devleti’nde adil yönetim ve adaletin sağlanması devletin meşruiyetinin ve bekasının temini olarak görülmüştür. Bütün siyasî ve adlî kurumların başı ve koruyucusu olarak sultan, yargı hakkını kadılara tevcih etmiştir. Kadılar bu anlamda sultanın adlî nâibleri, şeriatın ve hükmün kaynağı olarak görülmüşlerdir. Büyük Selçuklu Devleti’nde kadılık makamının salt bir yargı ve hukukî işlemleri icra organı olmanın ötesinde; adlî, siyasî, idarî, askerî, dinî, içtimaî yetki ve sorumlulukları bulunmaktaydı. Bu geniş yetki alanı içerisinde kadı, devlet ve toplum arasında hukukî ve dinî bir köprü vazifesi de üstlenmiştir. Bu makalede, Büyük Selçuklu Devleti’nin adalet anlayışı çerçevesinde kadılık kurumunun idarî, toplumsal ve meşrûiyet boyutları incelenmiştir. Başta Müntecebüddîn Bedî‘’nin ʿAtebetü’l-ketebe isimli münşeat mecmuasındaki menşurlara ve mektuplarıyla Seyyid Ali Müeyyed Sâbitî tarafından derlenerek Esnâd ve Nâmehâ-yi Târîhî, ez-Evâil-i Devrehâyi İslâmî tâ Evâhir-i Ahd-i Şâh İsmâîl-i Safevî ismiyle yayımlanan mecmuaların Büyük Selçuklu dönemine ait kadı atama menşurlarına, araştırma eserler ve makalelere dayanarak kadının görevleri, vali-şahne-reis gibi idarî görevlilerle ilişkisi ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Büyük Selçuklu Devleti
• Adalet
• Kadı
• ʿAtebetü’l-ketebe

The Qadis as Representatives of Shar‘i Authority: Judicial Power and Administrative Responsibilities in the Great Seljuk State

Öz

In the Great Seljuk State, the maintenance of justice (ʿadl) and the provision of an equitable administration were regarded as the fundamental prerequisites for the state’s legitimacy (mashrūʿiyya) and its endurance. In this framework, the Sultan, as the ultimate head and guardian of all political and judicial institutions, delegated his judicial authority to the ḳāḍīs. Thus, the ḳāḍīs functioned as the judicial deputies (nāʾibs) of the Sultan, ensuring the application of sharʿī rulings and legal decisions (ḥukm). The office of the ḳāḍī in the Great Seljuk era functioned far beyond a strictly litigious and legal framework; it encompassed a broad spectrum of judicial, political, administrative, military, religious, and social competencies. Within this extensive sphere of authority, the ḳāḍī constituted a juridico-religious bridge between the state and society. This article investigates the administrative, social, and legitimacy-related dimensions of the institution of the ḳāḍī within the framework of the Great Seljuk State’s conception of justice. By drawing on the manshūrs and correspondence found in Muntajab al-Dīn Badīʿ’s inshāʾ collection, ʿAtabat al-kataba, as well as other primary Seljuk sources and modern historiography, this article examines the administrative, social, and legitimizing dimensions of the ḳāḍī’s office. Furthermore, it analyzes the specific duties of the ḳāḍī and his functional relationship with other administrative officials, such as the wālī, the shiḥna, the raʾīs.

Anahtar Kelimeler

• Great Seljuq Empire
• ʿadl
• ḳāḍī
• ʿAtabat al-kataba

Kaynakça

1. Akkuş, Mustafa. “Büyük Hanefî Âlimi Kadı Sâid’in Gazneli ve Selçuklu Devleti’ndeki Dinî ve Siyasî Rolü”. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi 23 (June 2025), 182-198.
2. Akyılmaz, Gül. “Selçuklu Adliye Teşkilatı ve Osmanlı Hukuk Sistemi Üzerindeki Etkileri”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (Prof. Dr. Halil Cin’e Selçuk Üniversitesinde 10. Hizmet Yılı Armağanı / Special Issue, January 1995), 23-41.
3. Atar, Fahrettin. İslâm Adliye Teşkilatı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2020.
4. Atar, Fahrettin. “Kadı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/66-69. İstanbul: TDV Publications, 2001.
5. Avfi. Lübâbü’l-elbâb. thk. E.G. Browne-Mirza Muhammed Han Kazvînî. Leiden: Brill, 1906.
6. Aybakan, Bilal. “Muâmelât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/316-317. Ankara: TDV Publications, 2020.
7. Bahâü’d-Dîn Muhammed b. Müeyyed-i Bağdâdî. et-Tevessül ile’t-Teressül. thk. Ahmed Behemenyâr. Tahran: Şirket-i Sihami, 1315/1936.
8. Bahcıvan, Seyit. “Sâîdî Aîlesî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/581-583. İstanbul: TDV Publications, 2008.

9. Bahcıvan, Seyit. “Üstüvâî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/395-396. İstanbul: TDV Publications, 2012.
10. Bapaeva, Janyl Myrza. “Kumis ve Cürcan”. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 7 (April 2013), 82-85.
11. Bardaoğlu, Ali. “Ferâiz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/3662-363. İstanbul: TDV Publications, 1995.
12. Bebek, Adil. “Ceza”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/469-470. İstanbul: TDV Publications, 1993.
13. Belhî, Ebû Bekir Hamîdüddin Ömer b. Mahmûd. Makāmât-ı Hamîdî. thk. Rızâ İnzâbî Nejâd. Tahran: Şirket-i Sihami, 1370/1991.
14. Bundârî, Feth b. Ali b. Muhammed. Zübdetü’n-Nusre ve Nuhbetü’l-Üsre (Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi). trans. Kıvameddin Burslan. Ankara: TTK Press, 1999.
15. Coulson, Noel J. A History Of Islamic Law. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1964.
16. Cüveynî, Müeyyidülmülk Ali b. Ahmed el-Katib. Atebetü’l-ketebe : mecmua-i muraselat-i Divan-ı Sultan Sencer. ed. Muhammed Kazvini - Abbas İkbâl. Tahran: Şirket-i Sihami, 1329/1950.
17. Demirci, Mustafa - Saçar, Sinan. “Selçukluların Nîşâbur’a Girişi ve Gazneli Bürokrasisinin Tepkisi”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 41 (2019), 281-292.
18. Demombynes, Maurice Gaudefroy. Muslim Institutions. çev. John P. Macgregor. London: George Allen and Unwin Ltd., 1945.
19. Ebül’ulâ Mardin. “Kadı”. İslam Ansiklopedisi. 6/42-46. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı, 1977.
20. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Nasîhatü’l-Mülûk (Mülkün Sultanlarına). trans. Osman Şekerci. İstanbul: Büyüyen Ay Publicitations, 2016.
21. Guédy, Duran David. Iranian elites and Turkish rulers : a history of Işfahān in the Saljūq period. London: Routledge, 2010.
22. Horst, Heribert. Die Staatsverwaltung der Grosselğuqen und Hōrazmšāhs: 1038-1231: eine Untersuchung nach Urkundenformularen der zeit. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1964.
23. İbnü’l-Belhî. Fârs-Nâme. trans. R. H Aksungur. İstanbul: Post Publications, 2023.
24. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed Bağdâdî. el-Muntazam fî tarihi’l-müluk ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdülkadir Ahmed Ata - Mustafa Abdülkadir Ata. 18 Vols. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
25. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan İzzeddin Ali b Muhammed b Abdülkerim. el-Kâmil Fi’t-Târîh. trans. Abdülkerim Özaydın. 12 Vols. İstanbul: Bahar Publications, 1987.
26. İbnü’l-Kalânisî. Târîhu Dımaşk. ed. Zekkar, Süheyl. Dımaşk: Dâru’l-Hasân, 1983.
27. Juynboll, Th. W. “Farāʾiḍ”. The Encyclopaedia of Islam. 2/783. Leiden: Brill, 1991.
28. Kallek, Cengiz. “Dâmegānî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/453-454. İstanbul: TDV Publications, 1993.
29. Köprülü, M. Fuad. “Ortazaman Türk Hukukî Müesseseleri İslâm Amme Hukukundan Ayrı Bir Türk Amme Hukuku Yok mudur?” Belleten 2/5-6 (1936), 39-72.
30. Köymen, Mehmet Altay. “Alp Arslan Zamanı Büyük Selçuklu İmparatorluğu Dini Siyaseti”. Selçuklu Araştırmaları Dergisi 4 (1975), 127-155.
31. Köymen, Mehmet Altay. “Selçuklu Devri Kaynaklarına Dâir Araştırmalar I. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Devrine Âit Münşeat Mecmuaları ‘Atebetü’l-Ketebe’nin Neşri Münasebetiyle’”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 8/4 (1951), 537-648.
32. Köymen, Mehmet Altay. “Selçuklu Devri Türk Tarihi Araştırmaları II: Selçuklu Devri Devlet Teşkilâtına Dair Yazılmış Bir Eser Münasebetiyle”. Tarih Araştırmaları Dergisi 2/2 (1964), 303-380.
33. Köymen, Mehmet Altay. Tuğrul Bey ve Zamanı. İstanbul: Kültür Bakanlığı Press, 1976.
34. Kurpalidis, G. M. Büyük Selçuklu Devleti’nin İdarî Sosyal ve Ekonomik Tarihi. ed. Sadi S. Kucur. trans. İlyas Kamalov. İstanbul: Ötüken Publications, 2020.
35. Lambton, Ann K. S. “’Atabetü’l-Ketebe’ye Göre Sancar İmparatorluğunun Yönetimi”. trans. Nejat Kaymaz. Belleten 37/147 (July 1973), 365-394.
36. Lambton, Ann K. S. “Changing Concepts of Justice and Injustice from the 5th/11th Century to the 8th/14th Century in Persia: The Saljuq Empire and the Ilkhanate”. Studia Islamica 68 (1988), 27-60.
37. Lambton, Ann K. S. Continuity and Change in Medieval Persia: Aspects of Administrative, Economic and Social History, 11th-14th Century. New York: Persian Heritage Foundation, 1988.
38. Lambton, Ann K. S. “Quis custodiet custodes: Some Reflections on the Persian Theory of Government: I”. Studia Islamica 5 (1956), 125-148.
39. Lambton, Ann K. S. “The Administration of Sanjar’s Empire as Illustrated in the ’Atabat al-Kataba”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 20 (1957), 367-388.
40. Lambton, Ann K.S. “The Dilemma of Government in Islamic Persia: The ‘Siyāsat-nāma’ of Niẓām al-Mulk”. Iran 22 (1984), 55-66.
41. Lange, C. Justice, Punishment and the Medieval Muslim Imagination. New York: Cambridge University Press, 2008.
42. Makdisî, Ebû Abdullah Muhammed b Ahmed. Ahsenü’t-tekasim fî ma’rifeti’l-ekalim. ed. M. J. de Goeje. Leiden: Brill, 1967.
43. Massé, H. “Hamîdî”. The Encyclopaedia of Islam. 3/134. Leiden: Brill, 1986.
44. Meyhenî, Muhammed b. ’abdi’l-Hâlik el-. Destûr-î Debîrî. ed. Adnan Sadık Erzi. Ankara: TTK Press, 1962.
45. Muhammed b. İbrahim. Selcukiyân ve Guz der Kirmân. ed. Bâstânîy-i Parîzî. Tahran: Tahoori, 1343/1964.
46. Muhammed Rızâ Rahmetî - Fâtıme Necefî. “Berresî-yi Dîvânsâlârîyi Selcûkîyân bâ tekye ber Teşkîlât-i Kazâyî”. Feslnâme-yi Târîh-i Nov 11 (1394 /2015), 119-139.
47. Nizâmü’l-Mülk. Siyâset-nâme. trans. Mehmet Altay Köymen. Ankara: TTK Press, 2013.
48. Ocak, Ahmet. Selçukluların Dinî Siyaseti (1040-1092). İstanbul: Tarih ve Tabiat Vakfı Publications, 2002.
49. Serahsî, Şemsüleimme es-. el-Mebsût. 30 Vols. Beyrut: Dâru’l-Ma’rufe, 1414.
50. Sevim, Ali. “Sıbt İbnü’l-Cevzî’nin Mir’âtü’z-Zaman Fî Tarihi’l-Âyan Adlı Eserindeki Selçuklularla İlgili Bilgiler I. Sultan Tuğrul Bey Dönemi”. Belgeler: Türk Tarih Belgeleri Dergisi 18/22 (1997), 1-90.
51. Sevim, Ali. Suriye ve Filistin Selçukluları Tarihi. Ankara: TTK Press, 2000.
52. Seyyid Ali Müeyyed Sâbitî. Esnâd ve Nâmehâ-yi Târîhî, ez-Evâil-i Devrehâyi İslâmî tâ Evâhir-i Ahd-i Şâh İsmâîl-i Safevî. Tahran: Ketâbhâne-yi Tahûrî, 1346/1967.
53. Strange, Guy Le. Doğu Hilafetinin Memleketleri. trans. Adnan Eskikurt - Cengiz Tomar. İstanbul: Yeditepe Publications, 2015.
54. Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî . Tabakâtu’ş-Şafiîyeti’l-Kübra. thk. Mahmud Muhammed et-Tanâhî - Abdülfettâh Muhammed el-Hul. Kahire: Hicr, 1964.
55. Tarifci, Sinan. Büyük Selçuklu Devleti̇nde Adalet Telakkisi ve İşleyişi. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ph.D. Dissertation, 2021.
56. Tarifci, Sinan. “Büyük Selçuklular Devrinde Kadıların Maaşları, Gelir Kaynakları ve Maddî Duruları Üzerine Bir Araştırma”. Gazi Akademik Bakış 14/28 (2021).
57. Tarifci, Sinan. “Büyük Selçukluların Bidayetinde Horasan’da Meşhur Bir Şahsiyet: Nîşâbûr Sâidîlerinin Atası Ebu’l-Alâ İmâdü’l-İslâm Sâid b. Muhammed el-Üstüvâî”. Selçuk Türkiyat 65 (Agust 2025), 13-34.
58. Tarifci, Sinan. “Sultan Sencer Devrine Ait Resmî Vesikalara İstinaden Büyük Selçuklularda Valilik Müessesesine Dair Bazı Değerlendirmeler”. XIX. Türk Tarih Kongresi: Bildiriler. 2/117-141, Ankara: TTK Press, 2024.
59. Tyan, E. “Ḳāḍī”. The Encyclopaedia of Islam. 4/373-374. Leiden: Brill, 1997.
60. Ünal, Sonay. Sultan Sencer Dönemi̇ Münşeât Mecmuasi (Atabetu’l-Ketebe). Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Master’s Thesis, 2014.
61. Yâkut el-Hamevî. Mu’cemu’l-Buldân. 7 Vols. Beyrut: Dâru’l-Sâdr, 1986.
62. Yazıcı, Tahsin. “Makāmât-ı Hamîdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/417. Ankara: TDV Publications, 2003.
63. Yazıcı, Tahsin. “Müntecebüddîn Bedî‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/25. İstanbul: TDV Publications, 2006.
64. Yıldırım, Mustafa. “Tahkîm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/411-413. İstanbul: TDV Publications, 2010.
65. Zehebî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed ez-. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Şuayp el-Arnaût - Muhammed Naîm el-Araksûsî. 23 Vols. Beyrut: Muessesetü’r-Risâle, 1403.