Türk Siyasi Geleneğinde “Devlet Kardeşliği”: Bilge-Kül Tigin ile Tuğrul ve Çağrı Beylerin İstisnai Ortaklığı

Öz

Türk siyasi düşüncesinin ana damarlarından biri olan hanedan içi rekabet, çoğu zaman siyasal kültürün kaçınılmaz bir kaderi gibi algılanır. Oysa tarihsel süreç, bu katı normun kırıldığı ve yerini yaratıcı birer siyasal deha örneği olan istisnalara bıraktığı özgün kırılma noktalarına gebedir. Bu çalışma; Bilge Kağan-Kül Tigin ve Tuğrul-Çağrı Bey ortaklıklarını merkeze alarak, Türk devlet geleneğinde şimdiye dek kuramsal bir boşluk olarak kalan “devlet kardeşliği” olgusunu sistematik bir çerçeveye oturtmayı hedeflemektedir. Makale, Karşılaştırmalı Tarih Yöntemi ile İstisna (Deviant Case) Analizi’ni harmanlayan özgün bir metodolojik rota izleyecektir. Bu tercih sayesinde, yerleşik normlardan sapmaların ardındaki yapısal esneklik, bireysel irade (agency) ve psikolojik katmanların deşifre edilmesine gayret edilecektir. Analiz boyunca kut meşruiyeti, asabiyye dayanışması ve ikili yönetim modelleri, aktör merkezli bir okumayla yeniden yorumlanarak özgün bir güç paylaşımı tipolojisi inşa edilmeye çalışılacaktır. Ulaşılan bulgular, söz konusu iki örneğin pragmatik birer ittifaktan ziyade, siyasal kültürün yapısal determinizmine karşı bireysel iradenin ve etik sorumluluğun tarihsel bir müdahalesi olduğunu iddia etmektedir. Bu istisnai ortaklıklar, rekabet normunun mutlak olmadığını; aksine belirli tarihsel ve psikolojik koşullar altında iş birliği temelli liderlik modellerinin siyasal alanı dönüştürme potansiyelini taşıdığını göstermektedir. Nihayetinde bu naçizane çalışma, Türk siyasi tarihindeki örtük bir boyutu bir nebze daha görünür hale getirirken; liderlik çalışmaları, siyasi antropoloji ve tarih felsefesi disiplinleri arasında yeni bir tartışma sahası açma ümidini taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Siyasi Geleneği
• Devlet Kardeşliği
• Hanedan Rekabeti
• Bilge Kağan ve Kül Tigin
• Tuğrul Bey ve Çağrı Bey.

Teşekkür

Bu çalışmanın kaleme alınmasında, Prof. Dr. Refik Turan’ın bir eserinde ortaya koyduğu yaklaşım ve değerlendirmeler ilham verici bir zemin oluşturmuştur; kendisine bu ilham ve akademik katkıları dolayısıyla teşekkür ederim. Makaleyi okuyarak değerli eleştirileri ve önerileriyle metnin olgunlaşmasına katkı sunan Doç. Dr. Abdolvahid Soofizadeh’e; ayrıca sürecin farklı aşamalarında görüş ve değerlendirmeleriyle katkı sağlayan Gülşah Şahin ve Tuğrul Otaç’a teşekkürlerimi sunarım.

“State Brotherhood” in the Turkish Political Tradition: The Exceptional Partnership of Bilge-Kul Tigin and Tughril-Chaghri Beg

Öz

Dynastic rivalry, as one of the primary arteries of Turkish political thought, is often perceived as an inexorable destiny of political culture. Historical processes, however, are pregnant with unique turning points where such rigid norms fracture, giving way to exceptions that stand as paradigms of creative political genius. By centring upon the partnerships of Bilge Kaghan– Kul Tigin and Tughril-Chaghri Begs, this study aims to ground the phenomenon of ‘state brotherhood’ (devlet kardeşliği)—which has hitherto remained a theoretical void in the Turkish state tradition—within a systematic framework. The article shall pursue an original methodological route by synthesising Comparative Historical Method with Deviant Case Analysis. Through this approach, an effort is made to decipher the structural flexibility, individual agency, and psychological layers underlying departures from established norm Throughout the analysis, the legitimacy of kut, asabiyyah solidarity, and dual governance models are reinterpreted through an actor-centred reading, striving to construct an original typology of power-sharing. The findings contend that these two instances are not merely pragmatic alliances but rather represent a historical intervention of individual will and ethical responsibility against the structural determinism of political culture. These exceptional partnerships demonstrate that the norm of competition is not absolute; on the contrary, they illuminate the potential for cooperation-based leadership models to transform the political sphere under specific historical and psychological condition Ultimately, while rendering a veiled dimension of Turkish political history somewhat more visible, this modest study aspires to open a new field of enquiry across the disciplines of leadership studies, political anthropology, and the philosophy of history.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Political Tradition
• State Brotherhood
• Dynastic Rivalry
• Bilge Kagan and Kul Tigin
• Tughril Beg and Chagri Beg.

Kaynakça

1. Akcan, Ayten. “Eski Türklerde Devlet Yönetiminde Hakimiyetin İlahi Temelleri”. Mecmua Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 5/10 (2020), 303-321.
2. Alföldi, A. “Türklerde Çifte Krallık”. II. Türk Tarih Kurultayı Zabıtları. 507-519. İstanbul: Türk Tarih Kurumu, 1943.
3. Aydın, Mehmet (haz.). Oğuz Kağan Destanı. çev. W. Bang - G. R. Rahmeti. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1932.
4. Bang, W. - Rahmeti, G. R. Oğuz Kağan Destanı. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1932.
5. Bloch, Marc. Feudal Society: The Growth Of Ties Of Dependence. çev. L. A. Manyon. London - New York: Routledge, 2. Basım, 1962.
6. Carlyle, Thomas. On Heroes, Hero-Worship And The Heroic In History. London: Chapman And Hall, 2. Basım, 1966.
7. Çeribaş, Mehmet. “Türk Kültüründe Kut İnancı ve Kut Aktarma Yolları”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 14/36 (2021), 1185-1206.
8. Demause, Lloyd. Foundations Of Psychohistory. New York: Creative Roots, 1982.

9. Divitçioğlu, Sencer. Kök Türkler: Kut, Küç, Ülüğ. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2000.
10. Elias, Norbert. Uygarlık Süreci: Batılı Dünyevi Üst Tabakaların Davranışlarındaki Değişmeler. çev. Ender Ateşman. İstanbul: İletişim Yayınları, 2004.
11. Ergin, Muharrem. Orhun Âbideleri. İstanbul: Hisar Kültür Gönüllüleri, 2003.
12. Eroğlu, Haldun. Osmanlılar: Devlet ve Hâkimiyet. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2016.
13. Golden, P. B. “Gosudarstvo İ Gosudarstvennost’ U Hazar”. Fenomen Vostoçnogo Despotizma: Struktura Upravleniya İ Vlasti. 211-223. Moskva: Ty, 1993.
14. Golden, P. B. Türk Halkları Tarihine Giriş. Çorum: Karam Yayınları, 2006.
15. Grigoryev, V. V. “O Dvoystvennosti Verkhovnoy Vlasti U Khazarov”. Rossiya i Aziya: Sbornik İssledovaniy İ Statey Po İstorii, Etnografii İ Geografii. Spb.: Ty, 1876. 66-78.
16. İnalcık, Halil. “Osmanlılar’da Saltanat Veraseti Usulü ve Türk Hakimiyet Telakkisiyle İlgilsi”. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi14/1 (1959), 69-94.
17. İstahri. Ülkelerin Yolları. çev. M. Ağarı. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2019.
18. Kafesoğlu, İbrahim. Selçuk’un Oğulları ve Torunları. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1958.
19. Koca, Salim. “Selçuklu İktidarının Belirlenmesinde Rol Oynayan Güçler ve Melikşâh’ın Büyük Selçuklu Tahtına Çıkışı”. Gazi Türkiyat 1 (2007), 9-33.
20. Köymen, Mehmet Altay. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi I: Kuruluş Devri. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 3. Basım, 2000.
21. Merçil, Erdoğan - Sevim, Ali. Selçuklu Devletleri Tarihi: Siyaset, Teşkilât Ve Kültür. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1995.
22. Novoseltsev, A. P. Hazarskoye Gosudarstvo İ Ego Rol V İstorii Vostoçnoy Evropy İ Kavkaza. Moskva: Nauka, 1990.
23. Ögel, Bahaeddin. Türklerde Devlet Anlayışı. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1982.
24. Rosenwein, Barbara H. Emotional Communities In The Early Middle Age. Ithaca - London: Cornell University Press, 2006.
25. Sevim, Ali. “Çağrı Bey”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/183-186. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
26. Shingiray, I. L. “Ethos, Materiality And Paradigms Of Political Action in Early Medieval Communities Of The Northwestern Caspian Region”. The Archaeology Of Power And Politics in Eurasia: Regimes And Revolution. ed. C. W. Hartley vd. Cambridge: Cambridge University Press, 2012, 188-216.
27. Sümer, Faruk. “Tuğrul I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/344-347. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
28. Taşağıl, Ahmet. Gök Türkler: Türk Model Devleti. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2. Basım, 2018.
29. Taşağıl, Ahmet. Göktürkler I. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2. Basım, 2003.
30. Taşağıl, Ahmet. Göktürkler II (Fetret Devri 630-681). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999.
31. Taşağıl, Ahmet. Göktürkler III. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2004.
32. Tekin, Talat. Orhon Yazıtları. İstanbul: Simurg, 2. Baskı, 1998.
33. Togan, Zeki Velidi. Umumî Türk Tarihine Giriş. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1981.
34. Weber, Max. Ekonomi ve Toplum. çev. Gökhan Topçu. İstanbul: Yarın Yayınları, 2012.
35. Wicks, David. “Deviant Case Analysis”. Encyclopedia Of Case Study Research. Thousand Oaks: Sage, 2009.
36. Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig. çev. Reşit Rahmeti Arat. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018.