An Investigation into the Identity of Malik Ḥafājī in the Seljuk Period

Öz

This article examines the controversial issue of the identity of the Seljuk prince known by the laqab Ḥafājī, a topic that has long been debated in Seljuk historiography. The study focuses on the period of the Seljuks of Iraq and on political developments centered in al-Mawṣil, re-evaluating the conflicting accounts in the classical sources regarding the bearer of this epithet. The sources transmit two main traditions: the first attributes the laqab Ḥafājī to Malik Alp Arslān b. Maḥmūd, while the second associates it with Malik Farrukhshāh. The former is primarily preserved in later sources, whereas the latter is reported mainly by contemporary or near-contemporary authors. These traditions are subjected to a critical comparative analysis, considering the authors’ temporal proximity to events, their chains of transmission, and the broader historical context. Particular attention is paid to the assassination of Naṣīr al-Dīn Jakar, which serves as a key reference point for determining the identity of Malik Ḥafājī. The sources indicate that Alp Arslān was imprisoned in Singār at the time of the assassination, whereas Farrukhshāh was present in al-Mawṣil, which strengthens the reports attributing responsibility for the murder to Farrukhshāh. The study also reassesses the question of the first Seljuk prince to whom ʿImād al-Dīn Zangī (d. 541/1146) was appointed as atābeg. Evidence such as the proclamation of the khuṭba in Alp Arslān’s name, Zangī’s participation in certain military campaigns, and Alp Arslān’s prominence in the pursuit of political legitimacy indicate that Zangī was initially appointed as atābeg to Alp Arslān. Overall, the analysis demonstrates that the laqab Ḥafājī belonged to Farrukhshāh b. Maḥmūd, while the first prince to whom Zangī was appointed as atābeg was most likely Alp Arslān b. Maḥmūd.

Anahtar Kelimeler

• Malik Ḥafājī
• Malik Alp Arslān
• Malik Farrukhshāh
• ʿImād al-Dīn Zangī
• Atābeg

Selçuklularda Melik Hafâcî’nin Kimliği Üzerine Bir Araştırma

Öz

Bu makale, Selçuklu tarih yazımında tartışmalı bir konu olarak görülen Hafâcî lakaplı Selçuklu melikinin kimliği meselesini ele almaktadır. Çalışma, Irak Selçukluları dönemi ve özellikle Musul merkezli siyasî gelişmeler bağlamında, bu lakabın kime ait olduğu konusunda klasik kaynaklarda yer alan çelişkili rivayetleri yeniden değerlendirmektedir. Kaynaklar, iki temel rivayet grubunu aktarmaktadır: Birincisi Hafâcî lakabını Melik Alp Arslân b. Mahmûd’a atfederken, ikincisi Melik Ferruhşâh ile ilişkilendirmektedir. Birinci grup daha çok muahhar kaynaklardan nakledilirken ikinci grup çağdaş veya olaya yakın müelliflerce belirtilmiştir. Çalışmada bu rivayetler, yazarların hadiselere yakınlıkları, nakil ilişkileri ve tarihsel bağlamları dikkate alınarak eleştirel bir mukayeseye tabi tutulmuştur. Özellikle Nasîreddîn Çakar’ın öldürülmesi olayı, Melik Hafâcî’nin kimliğini belirlemede temel bir referans noktası olarak değerlendirilmiştir. Kaynaklar, Alp Arslân’ın suikast sırasında Sincâr’da hapsedilmiş olduğunu, Ferruhşâh’ın ise Musul’da bulunduğunu göstermektedir. Bu durum, suikastın sorumluluğunun Ferruhşâh’a ait olduğu yönündeki rivayetleri güçlendirmektedir. Bu çalışmada ayrıca, İmâdeddîn Zengî’ye (ö. 541/1146) tayin edilen ilk melik meselesi de yeniden değerlendirilmiştir. Adına hutbe okutulması, Zengî’nin bazı seferlerinde bulunması ve siyasî meşruiyet arayışlarında Alp Arslân’ın öne çıkması gibi veriler, Zengî’nin ilk olarak Alp Arslân’a atâbek tayin edildiğini göstermektedir. Yapılan değerlendirme, tartışma ve çıkarımlar neticesinde Hafâcî lakaplı melikin Ferruhşâh b. Mahmûd olduğu zuhur etmiş, Zengî’ye verilen ilk melikin ise kuvvetle muhtemel Alp Arslân b. Mahmûd olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Melik Hafâcî
• Melik Alp Arslân
• Melik Ferruhşâh
• İmâdeddîn Zengî
• Atâbek

Etik Beyan

Çalışma için etik beyan iznine gerek yoktur

Kaynakça

1. Akdemir, Muhammet - Bektaş, Mehmet. “İmâdeddin Zengi’nin Siyasi, Askeri ve İdari Faaliyetleri (1127-1146)”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 49 (20 Aralık 2022), 5-23.
2. Alptekin, Coşkun. The Reign of Zangi (521-541/1127-1146). Erzurum: Atatütk University Press, 1978.
3. Azîmî. Târîhu Haleb. thk. İbrâhîm Za’rûr. Dımaşk, 1984.
4. Ebû Şâme. Kitâbu’r-ravzateyn fî ahbâri’d-devleteyn en-Nûriyye ve’s-Salâhiyye. thk. İbrâhîm ez-Zeybek. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1997.
5. Ebû’l-Fidâ. el-Muhtasar fî ahbâri’l-beşer. thk. Muhammed Zeynühüm Muhammed Azeb, Yahyâ Seyyid Hüseyin. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, ts.
6. Gök, Halil İbrahim. Musul Atabeyliği: Zengiler: (Musul kolu 1146-1233). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2013.
7. Heidemann, S. “Zangî”. The Encylopaedia of Islam. 11/451-452. Leiden: Brill, 2002.
8. Hillendbrand, Carole. “’Abominable acts’: the career of Zangi”. The Second Crusade Scope and consequences. ed. Jonathan Phillips, Martin Hoch. 111-132. Manchester-New York: Manchester University Press, 2001.

9. İbn Hallikân. Vefâyâtü’l-a’yân ve enbâi ebnâi’z-zamân. thk. İhsân Abbâs. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1978.
10. İbn Vâsıl. Müferricü’l-kürûb fî ahbârî Benî Eyyûb. thk. Cemâleddîn Şeyyâl. 6 Cilt. Kahire, 1953.
11. İbnü’d-Devâdârî. Kenzü’d-dürer ve câmi’u’l-gurer. thk. Salâhaddîn el-Müneccid. 9 Cilt. Kahire: Deutsches Archaologisches İnstitut Kairo, 1961.
12. İbnü’l Esîr. et-Târîhu’l-bâhir fî’d-Devleti’l-Atâbekiyye bi’l-Mavsıl. thk. Abdulkâdir Ahmed Tuleymât. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Hadîse-, 1963.
13. İbnü’l Esîr. et-Târîhu’l-bâhir fî’d-Devleti’l-Atâbekiyye bi’l-Mavsıl. thk. Abdulkâdir Ahmed Tuleymât. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Hadîse-, 1963.
14. İbnü’l-Adîm. Bugyetü’t-taleb fî târîhi Haleb. thk. Süheyl Zekkâr. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
15. İbnü’l-Adîm. Zübdetü’l-Haleb min Târîhi Haleb. thk. Sâmi Dehhân. 3 Cilt. Dımaşk: Ma’hedü’l-Fransî bidımaşk, ts.
16. İbnü’l-Esîr. el-Kâmil fî’t-târîh. thk. Muhammed Yûsuf ed-Dakkâk. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 2003.
17. İbnü’l-Ezrak. Meyyâfârikîn ve Âmid Tarihi (Artuklular Kısmı). çev. Ahmet Savran. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, 1992.
18. İbnü’l-Kalânisî. Târîhu Dımaşk. thk. Süheyl Zekkâr. Dımaşk: Dâru Hassân, 1983.
19. İbnü’l-Verdî. Târîhu İbnü’l-Verdî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1996.
20. İmâdeddîn el-Kâtib el-İsfahânî. Nusretü’l-fetre ve usretü’l-fıtra. thk. Isâm Mustafâ Ukle. 2 Cilt. London: Al-Furqān Islamic Heritage Foundation, Centre for the Study of Islamic Manuscripts, 2019.
21. Karakuş, Nadir. “Hille’de Bir Bedevî Emîri: Dübeys b. Sadaka”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 18/2 (31 Aralık 2018), 339-386.
22. Kayhan, Hüseyin. “İmâdeddîn Zengî’nin Musul Valiliğine Kadar Bazı Selçuklu Komutanlarının Haçlılarla Mücadelesi”. Bir Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 5 (1996), 101-116.
23. Küçüksipahioğlu, Birsel. “Mosul & Aleppo Governor Imad al-din Zangi’s Fight Against the Crusaders”. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi 1/2 (20 Ekim 2015), 79-96.
24. Merçil, Erdoğan. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. Ankara, 2011.
25. Nüveyrî, Şihâbeddîn Ahmed. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. thk. Necîb Mustafâ Fevvâz, Hikmet Keşelî Fevvâz. 33 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 2004.
26. Öğün Bezer, Gülay. “Zengî, İmâdüddîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/258-261. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
27. Özaydın, Abdülkerim. “Enûşirvân b. Hâlid”. 11/256-257. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
28. Öztürk, Murat. Irak Selçuklu Devleti Atabegleri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 1. basım., 2019.
29. Polat, Ziya. Umut İradesi: İmâdüddîn Zengî. İstanbul: Hiperyayın, 2019.
30. Safedî, Salâhaddîn Halîl b. Aybek. el-Vâfî bi’l-vefayât. thk. Ahmed el-Arnâûd, Türkî Mustafâ. 29 Cilt. Beyrut: Dârı’l-İhyâi Türâsi’l-Arabî, 2000.
31. Sallâbî, Ali Muhammed. Zengîler Dönemi-İslâmî İrdârenin Yeniden Hâkim Kılınması-. çev. Turgut Akyüz. İstanbul: Ravza Yayınları, 2014.
32. Sıbt İbn el-Cevzî. Mir’âtu’z-zamân fî tevârîhi’l-a’yân. thk. İbrâhîm Zeybek. 23 Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-âlemiyye, 2014.
33. Şeşen, Ramazan. “İmâdüddîn el-İsfahânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/174-176. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
34. Taef El-Azhari. Zengi and the Muslim Response to the Crusades The Politics of Jihad. New York: Routledge, 2016.
35. Takkûş, Muhammed Süheyl. Musul ve Biladü’-ş-Şam Atabegleri Zengiler (1127-1233). çev. Mustafa İsmail Dönmez. İstanbul: Selenge Yayınları, 2011.
36. Tan, Pınar Kaya. “Irak Selçuklu, Abbâsî Hilâfeti ve Büyük Selçuklu Üçgeninde Kudretli Hille Emîri: Dübeys B.
37. Sadaka”, FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 16 (29 Aralık 2020), 225-249.
38. Tan, Pınar Kaya. “Maceraperest Hille Emîri Dübeys B. Sadaka’nın 1132-1135 Yılları Arasında Irak Selçuklu Sultanları, Abbâsî Hilâfeti ve Büyük Selçuklu Hükümdarı ile Münasebetleri”, FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 19 (27 Haziran 2022), 67-88.
39. Usta, Aydın. “İmâdeddîn Zengî ve Artuklular”. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9/2 (01 Haziran 2007), 120-137.
40. Ünal, Nuran. Halife ve Sultanlar Mücadelesi: Abbâsi Halifesi Müsterşid-Billâh ve Dönemi (1118-1135),. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2023.
41. Zehebî. el-İber fî haber men gaber. thk. Salâhaddîn el-Müneccid. 5 Cilt. Kuveyt: et-Türâsü’l-Arabî-Dâiretü’l-Matbû’at ve’n-Neşr, 1960.
42. Zehebî. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. thk. Muhammed Naîm el-Arkasûsî. 23 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
43. Zehebî. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîri’l-alâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 53 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1995.