Yapı ve Tabakalaşma Bağlamında BİLSEMler ve Üstün Yetenekliler

Öz

Yapı, tabakalaşma ve özne ilişkiselliğinde üstün yetenekli/zekâlı öğrencilerin çok boyutlu rol ve etkilerinin analiz edildiği bu tez çalışmasında, karma yöntem tercih edilmiştir. Çalışma grubu olarak Türkiye’nin yedi ayrı bölgesinden 29 farklı şehirdeki 14-18 yaş arası 255 BİLSEM öğrencisine likert tipi soru içeren anket uygulanmış; ayrıca 10 farklı şehirde 63 BİLSEM velisi ve 13 farklı şehirde 60 BİLSEM öğretmeni ile yarı yapılandırılmış mülakat gerçekleştirilmiştir. M. Weber, P. Bourdieu, A. Giddens ve M. Castells’in görüşleri çerçevesinde ele alınan çalışmadan elde edilen en temel bulgular şunlardır: Baba öğrenim düzeyi ve anne-baba mesleği ile BİLSEM öğrencisi olmak arasında pozitif korelasyon bulunmuştur. BİLSEM velilerinin öğrenim düzeyi ve mesleki statüsünün yüksek olduğu diğer veriler ile birlikte (aylık gelir, mülkiyet vb.) değerlendirildiğinde, BİLSEM öğrencisi ve velilerinin orta/orta-üst sınıfa ait belirgin bir kültürel sermayeye sahip oldukları ileri sürülebilir. BİLSEM öğrenci ve veli katılımcılarından elde edilen diğer bir bulgu ise katılımcıların yaklaşık %25’inin alt sınıfı temsil ettiğidir. Bu durum, BİLSEM’in yukarı yönlü (dikey) bir sosyal hareketliliğe imkân tanıdığına işaret etmektedir. Aynı zamanda BİLSEM hem kısıtlayıcı hem de imkân kılıcı yönüyle yapılaşma kuramını doğrularken; üstün yetenekli/zekâlı özne, aktif özne konumundaki bir proje kimliğini yansıtmaktadır. 14-18 yaş arası BİLSEM öğrencilerinin merkezi sınavlar, kurs, okul ve dershane gibi nedenlerle BİLSEM’e devam etme konusunda en sorunlu yaş grubu olduğu görülmüştür. Son olarak, üstün yetenekli/zekâlı öğrencilerin tanılanmasında ve tanımlanmasında sorunların hala devam ettiği saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Üstün yetenekli/zekâlı Öğrenci
• BİLSEM
• Yapı
• Tabakalaşma
• Özne

BİLSEMs and Gifted Students in the Context of Structure and Stratification

Öz

In this thesis study, which analyzes the multidimensional roles and impacts of gifted/talented students within the relationship of structure, stratification, and agency, a mixed-method approach was adopted. The study group consisted of 255 BİLSEM (Science and Art Centers) students aged 14–18 from 29 different cities across Turkey's seven regions, to whom a Likert-type scale survey was administered. Additionally, semi-structured interviews were conducted with 63 BİLSEM parents in 10 cities and 60 BİLSEM teachers in 18 cities. Evaluation of the study, framed within the perspectives of M. Weber, P. Bourdieu, A. Giddens, and M. Castells, yielded the following main findings: A positive correlation was found between the father’s education level, the parents' profession, and being a BİLSEM student. When the high educational level and occupational status of BİLSEM parents are evaluated together with other data (monthly income, property ownership, etc.), it can be suggested that BİLSEM students and parents possess significant cultural capital belonging to the middle/upper-middle class. Another finding obtained from the participants is that approximately 25% of them represent the lower class. This indicates that BİLSEM facilitates upward (vertical) social mobility. Simultaneously, while BİLSEM confirms the structuration theory with both its constraining and enabling aspects, the gifted/talented subject reflects a project identity as an active agent. It was observed that the 14–18 age group is the most problematic regarding continued attendance at BİLSEM due to reasons such as centralized exams, courses, schools, and private tutoring centers. Finally, it was determined that problems persist in the identification and definition of gifted/talented students.

Anahtar Kelimeler

• Gifted/Talendet Student
• BİLSEM
• Structure
• Stratification
• Agent

Kaynakça

1. Aydın, K. (2018). “Max Weber, eşitsizlik ve toplumsal tabakalaşma”. Journal of Economy Culture and Society, 57, 245-267. https://doi.org/10.26650/JECS414077
2. Ayvacı, H. Ş., & Bebek, G. (2019). “Türkiye’de üstün zekâlılar ve özel yetenekliler konusunda yürütülmüş tezlerin tematik incelenmesine yönelik bir çalışma”. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 45, 267-292.
3. Baltacı, A. (2019). “Nitel araştırma süreci: Nitel bir araştırma nasıl yapılır?”. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 368-388.
4. Bourdieu, P. (1995). Pratik nedenler. H. Tufan (çev.). Kesit Yayınları: İstanbul.
5. Bourdieu, P. (2013). Seçilmiş metinler. Levent Ünsaldı (çev.). Heretik Yayınları: Ankara.
6. Bourdieu, P. (2015). Ayrım: Beğeni yargısının toplumsal eleştirisi. Heretik Yayınları: Ankara.
7. Bourdieu, P. (2016). Akademik aklın eleştirisi: Pascalca düşünme çabaları. P. B. Yalım (çev.). Metis Yayınları: İstanbul.
8. Bourdieu, P., & Passeron, J. C. (2014). Varisler: Öğrenciler ve kültür. Heretik Yayınları: Ankara. Braun, V., & Clarke, V. (2006). “Using thematic analysis in psychology”. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101.

9. Castells, M. (2005). Enformasyon çağı: Ekonomi, toplum ve kültür: Ağ toplumunun yükselişi (1. Cilt). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: İstanbul.
10. Castells, M. (2006). Enformasyon çağı: Ekonomi, toplum ve kültür: Kimliğin gücü (2. Cilt). E. Kılıç (çev). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: İstanbul.
11. Corbett, M., & Corbett, N. (2018). “Giftedness: A sociological critique from a rural perspective”. Critical Education, 9(1). http://ojs.library.ubc.ca/index.php/criticaled/article/view/186273
12. Creswell, J. W. (2013). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni. M. Bütün & S. B. Demir (çev.). Siyasal Yayınları: Ankara.
13. Creswell, J. W. (2017). Araştırma deseni: Nitel, nicel ve karma yöntem yaklaşımları. S. B. Demir (çev). Eğiten Kitap Yayınları: Ankara.
14. Çiftçi, Ş. S. (2023). Sosyal, kültürel ve ekonomik sermayeler ile ebeveyn desteğinin öğrencilerin BİLSEM'e yerleşmelerine etkisi. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
15. Demir, O. (2022). Türkiye’de özel yetenekli olan ve olmayan öğrencileri eğitsel açıdan karşılaştıran lisansüstü tezlerin eğilimlerinin karşılaştırılması. A. B. Tulum (Ed.). İçinde Teoriden uygulamaya özel yetenekli çocuklar içinde. İksad Yay: Ankara.
16. Dirimeşe, E. (2022). “Duygu ve zekâ kavramlarına sosyolojik bakmak”. Avrasya Terim Dergisi, 10(2), 51–65.
17. Ecker-Lyster, M., Coleman-Tempel, L., Gregersen, S., & Snyder, J. (2021). “A sociological examination of parenting practices and gifted education”. Gifted Child Today, 44(4), 194-202.
18. Erdem, S. (2015). Üstün yetenekli çocukların eğitim süreçlerinde kültürel ve sosyal sermaye: Ankara BİLSEM örneği. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
19. Fraenkel, J. R., & Wallen, N. E. (2006). How to design and evaluate research in education. McGraw-Hill Publishing Co: Princeton.
20. Gay, L. R., Mills, G. E., & Airasian, P. (2012). “Educational research: Competencies for analysis and applications”. Pakistan Journal of Educational Research and Evoluation (Pjere) 3(2).
21. Giddens, A. (2003). Sosyolojik yöntemin yeni kuralları. Paradigma Yayınları: İstanbul.
22. Giddens, A. (2008). Sosyoloji. Kırmızı Yayınları: İstanbul.
23. Giddens, A. (2012a). Sosyoloji: Kısa fakat eleştirel bir giriş. Ü. Y. Battal (çev.). Siyasal Kitabevi: Ankara.
24. Giddens, A. (2012b). İleri toplumlarda sınıf yapısı. Birey Yayınları: İstanbul.
25. Glesne, C. (2013). Nitel araştırmaya giriş.A. Ersoy & P. Yalçınoğlu (çev.). Anı Yayınları: Ankara.
26. Grace, H. A., & Lewellyn, L. W. (1963). “The gifted child in a sociology of knowledge”. The Journal of Educational Sociology, 36(7), 325-334.
27. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate data analysis. Cengage.
28. Hira, İ. (2000). “Max Weber’in yöntem anlayışı”. Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi, (2), 45-58.Erişim: https://dergipark.org.tr/tr/pub/bilgisosyal/issue/29111/311450
29. Kaya, H. E., & Yıldız, O. (2021). “Bourdieu perspektifinden Türkiye’de eğitim”. K. S. Benli (Ed.), İçinde Ankara V. International Scientific Research Congress the proceedings book (s. 189-209). İksad Yayınları: Ankara.
30. Mertens, D. M. (2010). Research and Evaluation in Education and Psychology. Sage Publications: California.
31. Mesleki Yeterlilik Kurumu. (2020). Türkiye meslek sınıflama sistemi (TMSS) taslak kitapçık. Erişim:https://immib.org.tr/download/files/downloads/pagefiles/%7B9fbcedd9-57fd-4c40-8b0dd4a000887da2%7D/files/TMSS%20K%C4%B0TAP%C3%87IK.pdf
32. Oruç, Ş., & Çağır, S. (2022). “Bilim ve Sanat Merkezleri üzerine yapılan akademik çalışmaların değerlendirilmesi”. Türkiye Eğitim Dergisi, 7(2), 398-412.
33. Ritzer, G. (2013). Sosyoloji kuramları. H. Hülür (çev.). De Ki Yayınları: Ankara.
34. Sak, U., Ayas, M. B., Sezerel, B. B., Öpengin, E., Özdemir, N. N., & Gürbüz, Ş. D. (2015). “Türkiye’de üstün yeteneklilerin eğitiminin eleştirel bir değerlendirmesi”. Türk Üstün Zekâ ve Eğitim Dergisi, 5(2), 110-132.
35. Saygın, A. U. (2016). “Anthony Giddens’ın sosyolojisinde modernliğin boyutları”. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, 1(2), 69-80.Erişim: https://dergipark.org.tr/tr/pub/akader/issue/28203/299484
36. Saygın, A. U. (2016). “Anthony Giddens’ın sosyolojisinde modernliğin boyutları”. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, 1(2), 69-80.Erişim: https://dergipark.org.tr/tr/pub/akader/issue/28203/299484
37. Singh, K. (2007). Quantitative social research methods. Sage Publications: New Delhi.
38. Sunar, L. (2018). “Türkiye’de tabakalaşma ve eşitsizliği tartışmak”. L. Sunar (Ed.). içinde Türkiye’de toplumsal tabakalaşma ve eşitsizlik içinde (1. Cilt, s. 1-32). Nobel Yayınları: Ankara.
39. Şimşek, B. (2024). Üstün yetenekli çocukların lise giriş sınavında ebeveynlerin kültürel ve sosyal sermaye etkisi. Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi, Düzce Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Düzce.
40. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (2025). Ankara: Sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırmaları (SEGE). Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Ankara.
41. Tannenbaum, A. J. (2000). “A history of giftedness in school and society”. K. E. Heller, F. J. Mönks, R. J. Sternberg & R. F. Subotnik (Eds.).içinde International handbook of giftedness and talent (2. Baskı, s. 23-53). Pergamon Yay: Oxford.
42. Tomlinson, S. (2008). “Gifted, talented and high ability: Selection for education in a one‐dimensional world”. Oxford Review of Education, 34(1), 59-74.
43. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024). Gelir dağılımı istatistikleri (TÜİK). Erişim:27.12.2024 https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Gelir-Dagilimi-Istatistikleri-2024-53712
44. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025). İstatistiklerle aile 2024. Erişim:14.05.2025 https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Aile-2024-53898
45. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025). Ulusal eğitim istatistikleri 2024 (TÜİK).Erişim: 29.05.2025 https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Ulusal-Egitim-Istatistikleri-2024-53937
46. Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu. (2024). Ankara: Açlık ve yoksulluk sınırı (TÜRK-İŞ).Erişim:29.11.2024 https://www.turkis.org.tr/turk-is-kasim-2024-aclik-ve-yoksulluk-siniri/
47. Uğur, U., & Uğur, İ. (2024). “Bilimsel çalışma perspektifinden karma yöntem araştırmaları”. Pearson Journal, 8(27), 1139-1156.Erişim: https://doi.org/10.5281/zenodo.10829512 Weber, M. (2012b). Sosyal bilimlerin metodolojisi. Küre Yayınları: İstanbul.
48. Yanıklar, C. (2018). “Türkiye’de toplumsal tabakalaşma ve eşitsizlik”. L. Sunar (Ed.). içinde Türkiye’de toplumsal tabakalaşma ve eşitsizlik (1. Cilt). Nobel Yayınları: Ankara.
49. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2008). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayınları: İstanbul.
50. Yıldız, H. (2010). Üstün yeteneklilerin eğitiminde bir model olan Bilim ve Sanat Merkezleri (BİLSEMLER) üzerine bir araştırma. Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
51. Yıldız, O., ve Aka, A. (2025). “Gifted subject for society”. Political Economy and Management of Education, 6(1), 78-96.