Kültürel Bellek İnşasında Görümlü (Varzıl) Köyünde Alevi Ritüel Pratikleri

Öz

Bu çalışma, Tokat ili Almus ilçesine bağlı Görümlü (Varzıl) Köyü örneğinden hareketle Alevi ritüel pratiklerinin kültürel belleğin inşasındaki rolünü incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma nitel yöntemle yürütülmüş; veriler katılımcı gözlem ve yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla elde edilmiştir. Çalışma kapsamında iki dede, dört ana ve bir zâkir ile görüşmeler gerçekleştirilmiş; cem ritüelleri, tevhit uygulamaları, semahlar, nefesler, menkıbeler ve ziyaret pratikleri yerinde gözlemlenmiştir. Elde edilen veriler betimsel analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Bulgular, Görümlü’de icra edilen cem erkânı, tevhit, semah ve sözlü anlatıların yalnızca dinsel pratikler olarak değil, aynı zamanda kolektif hafızayı yeniden üreten temel kültürel bellek alanları olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Kul Himmet Ocağı etrafında şekillenen ritüel yapı, sözlü kültür unsurları aracılığıyla Alevi kimliğinin kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlamaktadır. Ayrıca ziyaret mekânları çevresinde oluşan menkıbe ve memoratların, kutsalın gündelik yaşam içinde deneyimlenmesine olanak tanıyarak inanç sürekliliğini güçlendirdiği görülmektedir. Sonuç olarak çalışma, Görümlü örneğinde Alevi ritüel pratiklerinin Assmann’ın kültürel bellek kuramı çerçevesinde toplumsal kimliğin korunması ve yeniden üretiminde merkezi bir rol üstlendiğini göstermektedir. 

Anahtar Kelimeler

• Kültürel bellek
• Alevilik
• Görümlü (Varzıl)
• Kul Himmet
• ritüel

Alevi Ritual Practices and the Construction of Cultural Memory: The Case of Görümlü (Varzıl) Village

Öz

This study aims to examine the role of Alevi ritual practices in the construction of cultural memory, using the example of Görümlü (Varzıl) Village in Almus District, Tokat Province. The research was conducted using qualitative methods; data were obtained through participant observation and semi-structured interviews. Within the scope of the study, interviews were conducted with two dedes, four ana, and one zâkir; cem rituals, tevhit practices, semahs, nefes, menkıbes, and visit practices were observed in situ. The data obtained were evaluated using descriptive analysis methods. The findings reveal that the cem rituals, tevhit, semahs, and oral narratives performed in Görümlü function not only as religious practices but also as fundamental cultural memory spaces that reproduce collective memory. The ritual structure formed around Kul Himmet Ocağı ensures the transmission of Alevi identity from generation to generation through elements of oral culture. Furthermore, it is observed that the legends and memorates formed around the places of pilgrimage strengthen the continuity of belief by enabling the sacred to be experienced within everyday life. Consequently, the study demonstrates that, in the example of Görümlü, Alevi ritual practices play a central role in the preservation and reproduction of social identity within the framework of Assmann's cultural memory theory. 

Anahtar Kelimeler

• Cultural memory
• Alevism
• ritual
• Görümlü (Varzıl)
• Kul Himmet

Kaynakça

1. Akın, B. (2018). Kültürel bellek ve müzik. Eurasian Journal of Music and Dance, (13), 101–117.
2. Akın, B. (2019). Kültürel belleğin kutsal taşıyıcıları: Alevi cem zakirleri. Uluslararası Halk Bilim Araştırma Dergisi, 2(3), 93–109.
3. Akın, E. (2018). Kültürel bellek aktarımında sosyal örgütlenme ve kontrol mekanizması ilişkisi: Musahiplik kurumu örneği. Alevilik Bektaşilik Araştırma Dergisi, (18), 295–318.
4. Albayrak, N (2002). Kul Himmet. TDV İslam ansiklopedisi, (26), 352.
5. Aslanoğlu, İ. (1997). Kul Himmet: Yaşamı, kişiliği ve şiirleri. Ekin Yayınları.
6. Assmann, J. (2015). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (A. Tekin, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal eser 1992’de yayımlanmıştır.)
7. Bozkurt, F. (1990). Semahlar. Cem Yayınları.
8. Çeri, S. (2023). Kültürel bellek bağlamında Diyarbakır Türkmenhacı köyünde müzik ve dans. (Yayın No. 810318) [Yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.

9. Çoban, İ. (1997). Kul Himmet. Ofset Matbaacılık.
10. Halbwachs, M. (1980). The Collective Memory. Francis J. Ditter ve Vida Yazdi Ditter (Çev.). New York: Harper & Row.
11. Kaplan, A. (2020). Cem ritüellerinde kültürel bellek oluşturma. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (96), 117–144.
12. Koç, Â. (2014). Eskişehir’in somut olmayan kültürel mirası. Simset Ofset Yayınları.
13. Mora, N. (2008). “Medya ve Kültürel Kimlik”. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi 5, 1-15.
14. Özcan, S. (2011). Kul Himmet’in Şiir Dünyası, Şiirlerinde Gelenek, Etkileşim ve Eğitim. Yüksek Lisans Tezi. Özler, M (2012). Tevhid. TDV İslam ansiklopedisi, (41), 18.
15. Zelyut, R. (2009). Türk Aleviliği: Anadolu Aleviliğinin kültürel kökeni. Kripto Basım Yayın.