Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli temelli ilkokul 2. sınıf Türkçe ders kitabındaki okuma metinlerinin değerler eğitimi açısından incelenmesi: birinci kitap örneği

Öz

Değerler eğitimi, bireyin aile ortamında edindiği; okul süreciyle birlikte sistemli biçimde gelişen çok boyutlu eğitim alanıdır. Örgün eğitimde değerler, doğrudan öğretim konusu yapılmaksızın; ders içerikleri, metinler ve öğrenme yaşantıları aracılığıyla öğrencilere örtük biçimde kazandırılmaktadır. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli ise değerleri yalnızca kavramsal bir içerik olarak değil, erdem ve eylem boyutlarıyla birlikte ele alan bütüncül bir çerçeve sunmaktadır. Bu çalışmada, Maarif Modeli’ne göre hazırlanmış ilkokul 2. sınıf Türkçe ders kitabında yer alan metinlerdeki değerlerin görülme sıklığı ve temalar/metinler bağlamında dağılımı, Erdem–Değer–Eylem Çerçevesine göre incelenmiştir. Araştırmada, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi kullanılmıştır. Çalışma materyalini, 2025–2026 eğitim-öğretim yılında okutulan ilkokul 2. sınıf Türkçe ders kitabının 1. kitabında yer alan dört tema kapsamındaki 16 okuma metni oluşturmaktadır. Elde edilen veriler betimsel analizle çözümlenmiştir. Analiz sonucunda metinlerde 18 değerin toplam 213 kez yer aldığı belirlenmiştir. En sık yer verilen değerlerin çalışkanlık, sorumluluk, duyarlılık, yardımseverlik ve vatanseverlik olduğu; değerlerin temalara göre farklı yoğunlukta dağılım gösterdiği belirlenmiştir. Bu durum, ders kitabında değerlerin belirli temalarda yoğunlaştığını ve değer aktarımının tematik yapı üzerinden desteklendiğini göstermektedir. Bulgular doğrultusunda ders kitabı yazımında değerlerin temalar arasında dengeli biçimde dağıtılması, programda yer alan ancak sınırlı temsil edilen değerlerin metinlerde görünür kılınması ve değer–eylem ilişkisini destekleyen pedagojik yaklaşımların güçlendirilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Değerler Eğitimi
• Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli
• Değer
• Türkçe Ders Kitabı
• Okuma Metinleri

Etik Beyan

Bu çalışma, kamuya açık resmî dokümanların incelenmesine dayalı nitel bir doküman incelemesi araştırmasıdır. Araştırmada insan katılımcılardan veri toplanmamış, kişisel veri kullanılmamış ve herhangi bir deneysel uygulama gerçekleştirilmemiştir. Bu nedenle çalışma için etik kurul onayı alınmasını gerektiren bir durum bulunmamaktadır.

An examination of the reading texts in the 2nd-grade primary school Turkish textbook based on the Türkiye Century Education Model in terms of values education: the case of the first volume

Öz

Values education is a multidimensional field of education that begins within the family and develops systematically throughout formal schooling. In formal education, values are generally conveyed implicitly through course content, reading texts, and learning experiences rather than being taught as a separate subject. The Türkiye Century Education Model adopts a holistic perspective by addressing values together with the dimensions of virtue and action rather than treating them merely as conceptual constructs. This study examined the frequency and distribution of values across themes and reading texts in the first volume of the 2nd grade primary school Turkish textbook prepared in accordance with the Türkiye Century Education Model, based on the Virtue–Value–Action Framework. The study employed the document analysis method, one of the qualitative research methods. The research material consisted of 16 reading texts included in four themes in the first volume of the 2nd grade primary school Turkish textbook used during the 2025–2026 academic year. The data were analyzed through descriptive analysis. The findings revealed that 18 different values appeared a total of 213 times in the reading texts. The most frequently emphasized values were diligence, responsibility, sensitivity, helpfulness, and patriotism. Moreover, the distribution of values varied across themes, indicating that values were concentrated in particular thematic contexts and that values education was supported through the thematic structure of the textbook. Based on the findings, it is recommended that values be distributed more evenly across themes during textbook development, that values with limited representation in the curriculum be made more visible in reading texts, and that pedagogical approaches strengthening the relationship between values and actions be further promoted.

Anahtar Kelimeler

• Values education
• Türkiye Century Education Model
• Turkish textbook
• reading texts
• value

Etik Beyan

This study is a qualitative document analysis based on the examination of publicly available official documents. No data were collected from human participants, no personal data were used, and no experimental procedures were conducted. Therefore, ethical approval from an institutional review board (ethics committee) was not required for this study.

Kaynakça

1. Akpınar, B., & Köksalan, B. (2024). Eğitimde maarif ve müfredat yenileme ihtiyacı: Türkiye yüzyılı maarif modeli üzerinden teorik bir analiz. Journal of History School, 17(68), 27–48. https://doi.org/10.29228/joh.74735
2. Aktepe, V., Keser, H., & Şeref, Ş. E. (2020). Sınıf öğretmenlerinin perspektifinden değerler ve değerler eğitimi uygulamalarının değerlendirilmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(4), 897–918. https://doi.org/10.32709/akusosbil.781857
3. Akyol, H., & Şahin, A. (2020). Öğretmen adayları ve öğretmenler için Türkçe öğretimi. Pegem Akademi.
4. Alıcı, F. (2019). İlkokul 2. sınıf Türkçe ders kitabı metinlerinin değerler eğitimi açısından incelenmesi (Tez No: 563535). [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Türkiye]. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
5. Aydın, A., & Yorulmaz, B. (2025). Sınıf öğretmenliğinin değerler eğitimine yönelik öz-yeterlilik algılarının araştırılması. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 17(2), 224–244. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sobiadsbd/article/1516026
6. Aydın, M. Z., & Gürler, Ş. A. (2020). Okulda değerler eğitimi: Yöntemler, etkinlikler, kaynaklar. Nobel Akademik Yayıncılık.
7. Candan, D. G., & Ergen, G. (2014). 3. sınıf hayat bilgisi ders kitaplarının temel evrensel değerleri içermesi bakımından incelenmesi. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 134–161. https://doi.org/10.12780/UUSBD283
8. Chand, S. P. (2025). Methods of data collection in qualitative research: Interviews, focus groups, observations, and document analysis. Advances in Educational Research and Evaluation, 6(1), 303–317. https://doi.org/10.25082/AERE.2025.01.001

9. Doğan, B., & Gülüşen, A. (2011). Türkçe ders kitaplarındaki (6–8) metinlerin değerler bakımından incelenmesi. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(2), 75–102. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kilissbd/article/566899
10. Geçimli, M., & Kayahan Yüksel, D. K. (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli erdem-değer-eylem çerçevesi: Güz dönemi 5. sınıf Türkçe ders kitabı bağlamında bir inceleme. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 8(4), 160–174. https://doi.org/10.30830/tobider.sayi.20.9
11. Halstead, J. M., & Taylor, M. (2000). Learning and teaching about values: A review of recent research. Cambridge Journal of Education, 30(2), 169–202. https://doi.org/10.1080/713657146
12. Hani, H., & Yorulmaz, B. (2025). Eğitim platformlarında yer alan çocuk kitaplarının değerler açısından incelenmesi: EBA, Morpakampüs ve Okulistik. Asya Studies, 9(33), 141–168. https://doi.org/10.31455/asya.1710262
13. Kan, Ç. (2010). Sosyal bilgiler dersi ve değerler eğitimi. Milli Eğitim, 40(187), 138–145. https://dergipark.org.tr/tr/pub/milliegitim/article/407034
14. Karagöl, E., & Yeşilyurt, E. (2025). Yenilenmiş Bloom taksonomisi ve Türkiye Yüzyılı Maarif Modelindeki değerler bağlamında 5. Sınıf Türkçe ders kitabı. Anadolu Dil ve Eğitim Dergisi, 3(1), 9-26. https://izlik.org/JA43DJ38GJ
15. Kaşkaya, A., & Duran, T. (2017). İlkokul Türkçe ders kitaplarının değer aktarımı açısından incelenmesi. Trakya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 7(2), 417–441. https://doi.org/10.24315/trkefd.303978
16. Kayman, F., & Elkatmış, V. (2024). 2019 Türkçe dersi öğretim programı ile 2024 ilkokul Türkçe dersi öğretim programının karşılaştırılması. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö15), 61–87. https://doi.org/10.5281/zenodo.13822919
17. Susar Kırmızı, F. (2014). 4. sınıf Türkçe ders kitabı metinlerinde yer alan değerler. Değerler Eğitimi Dergisi, 12(27), 217–259. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ded/issue/29172/312398
18. Milli Eğitim Bakanlığı. (2010, 8 Eylül). İlk ders (Genelge No: 2010/53) [Genelge]. Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı. https://sabancimtal.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/41/01/342410/dosyalar/2019_03/20091637_degerler_egitimi_genelge.pdf Erişim Tarihi: 12 Temmuz 2026
19. Milli Eğitim Bakanlığı. (2019). Türkçe dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 1–8. sınıflar). https://mufredat.meb.gov.tr/Dosyalar/20195716392253-02-T%C3%BCrk%C3%A7e%20%C3%96%C4%9Fretim%20Program%C4%B1%202019.pdf Erişim tarihi: 12 Temmuz 2026
20. Milli Eğitim Bakanlığı. (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli: Öğretim programları ortak metni. https://tymm.meb.gov.tr/upload/brosur/ortak_metin.pdf Erişim tarihi: 12 Temmuz 2026
21. Öksüz, H. İ., & Eken, N. T. (2019). İlkokul (1–4) Türkçe ders kitaplarındaki hikâye edici metinlerin Türkçe dersi öğretim programındaki kök değerler bakımından incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 7(2), 384–401. https://doi.org/10.16916/aded.543009
22. Palinkas, L. A., Horwitz, S. M., Green, C. A., Wisdom, J. P., Duan, N., & Hoagwood, K. (2015). Purposeful sampling for qualitative data collection and analysis in mixed method implementation research. Administration and Policy in Mental Health and Mental Health Services Research, 42(5), 533–544. https://doi.org/10.1007/s10488-013-0528-y
23. Suluk, B., & Yıldırım, O. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeline göre hazırlanan ders kitaplarındaki değerlerin gelişimsel dönemler açısından incelenmesi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 8(1), 157–177. https://doi.org/10.33400/kuje.1606487
24. Tatlı, D., & Yorulmaz, B. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ne göre hazırlanmış 1. sınıf Türkçe ders kitaplarının içerdiği değerler açısından incelenmesi. Temel Eğitim, 7(29), 74–91. https://doi.org/10.52105/temelegitim.1634393
25. Tatlısu, M., & Yorulmaz, B. (2024). İlkokul 3. sınıf Türkçe ders kitabı metinlerinin içeriğinin değerler açısından incelenmesi. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi, 8(1), 54–81. https://doi.org/10.32960/uead.1436708
26. Türk Dil Kurumu. (2025a). Değer. Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/gts?ara=değer Erişim tarihi: 12 temmuz 2026
27. Türk Dil Kurumu. (2025b). Eğitim. Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/gts?ara=eğitim Erişim tarihi: 12 temmuz 2026
28. Topbaş, G. (2019). 6. sınıf Türkçe ders kitabının değerler açısından incelenmesi (Tez No: 586483). [Yüksek lisans tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Türkiye]. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
29. Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı. (2010). 18. Millî Eğitim Şûrası kararları (1–5 Kasım 2010). Millî Eğitim Bakanlığı. https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_09/29170222_18_sura.pdf ERişim tarihi: 12 Temmuz 2026
30. Yazar, İ., & Kaya, E. (2024). İlkokul Türkçe ders kitabındaki metinlerin ve görsellerin değerler eğitimi açısından incelenmesi. International Journal of Language Academy, 12(4), 399–415. https://doi.org/10.29228/ijla.79347
31. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.