THE ROLE OF THE OTTOMAN EMPİRE İN THE DEVELOPMENT OF EDUCATİON İN JORDAN İN THE LATE 19TH CENTURY

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 131 - 153, 28.12.2025

Dr. Mohammad Ali Rashad Bani Issa

Öz

The role of the Ottoman Empire in the educational process in Eastern Jordan during the late 19th century is closely related to the political, economic, and social dynamics of the region. Since Eastern Jordan was part of the Ottoman Empire, the Ottoman administration played a central role in shaping the educational system in this area. Education policies were generally based on Islamic principles, with religious educational institutions, particularly madrasahs, forming the cornerstone of the education system.
However, towards the end of the 19th century, the Ottoman Empire began a comprehensive modernization process in the field of education, resulting in significant changes such as the establishment of modern educational institutions and the promotion of Western-style education. The role of the Ottoman Empire in education was shaped by the integration of traditional Islamic education with modern educational institutions. This transformation played an important role in the evolution of the education system in the region and contributed to the beginning of educational modernization in Eastern Jordan. The educational model implemented by the Ottomans has been further clarified through research on schools and curricula in regions such as Ajloun, Salt, Kerek, Amman, Tafileh, Ma'an, Shobak, Irbid, and the Javf.
The establishment of these schools can be seen as a result of the Ottoman Empire’s careful approach to the cultural influence of Christian European countries, as well as its efforts to fill the cultural gaps in the region. In this context, the Ottoman Empire opened schools at various stages to meet its educational needs, including Kuttab, Primary schools, Rüştiye schools, and Secondary schools. Through these reforms, the Ottoman Empire strengthened the education system in East Jordan and placed greater emphasis on local education. At the same time, this process contributed to the preservation of the Ottoman Empire’s cultural influence in the region and the spread of modern educational concepts.

Anahtar Kelimeler

Jordan , Education , Ibtidaiye , Rüşdiye , Idadi , Ottoman Empire , 19th Century.

Proje Numarası

yok

OSMANLI DEVLETİ'NİN XIX. YÜZYILIN SONLARINDA ÜRDÜN'DE EĞİTİMİ GELİŞTİRMEDEKİ ROLÜ

Öz

Osmanlı Devleti’nin XIX. yüzyılın sonlarında Ürdün’deki eğitim sürecindeki rolü, bölgedeki siyasi, ekonomik ve sosyal dinamiklerle yakın bir ilişki içindedir. Ürdün, Osmanlı toprakları içinde yer aldığından, Osmanlı yönetimi bu bölgedeki eğitim sisteminin şekillendirilmesinde merkezi bir rol oynamıştır. Eğitim politikaları genellikle İslami ilkeler üzerine kurulmuş olup, dini eğitim kurumları, özellikle medreseler, eğitim sisteminin temel taşlarını oluşturmuştur. Ancak XIX. yüzyılın sonlarına doğru, Osmanlı Devleti eğitim alanında kapsamlı bir modernleşme süreci başlatmış ve bu doğrultuda modern eğitim kurumlarının kurulması ve Batılı tarzda eğitimin teşvik edilmesi gibi köklü değişiklikler yapılmıştır.
Osmanlı Devleti’nin eğitimdeki rolü, geleneksel İslami eğitim ile modern eğitim kurumlarının birleştirilmesi süreciyle şekillenmiştir. Bu dönüşüm, bölgedeki eğitim sisteminin evriminde önemli bir rol oynamış ve Ürdün’de eğitimde modernleşmenin başlangıcını sağlamıştır. Osmanlı'nın uyguladığı eğitim modeli, özellikle Aclûn, Salt, Kerek, Amman, Tafile, Ma'an, Şevbek, İrbid ve Couf gibi bölgelerdeki okullar ve müfredatlar üzerine yapılan araştırmalarla daha net bir şekilde ortaya konulmuştur.
Bu okulların kurulması, Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki Hristiyan ülkelerinin kültürel etkilerine karşı dikkatli bir şekilde hareket etmesinin yanı sıra, bölgedeki kültürel boşlukları doldurmayı amaçlayan bir çabanın sonucudur. Bu bağlamda, Osmanlı Devleti, çeşitli aşamalarda eğitim ihtiyaçlarını karşılamak üzere okullar açmıştır ve bu okullar arasında Küttâb, İbtidaye Mektepleri, Rüştiyeler ve İdâdîler yer almaktadır. Bu reformlarla Osmanlı Devleti, Ürdün’deki eğitim sistemini güçlendirmiş ve yerel halkın eğitimine daha fazla önem vermiştir. Aynı zamanda, bu süreç, Osmanlı Devleti’nin bölgedeki kültürel etkisini korumasına ve modern eğitim anlayışını yaymasına katkı sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Eğitim , İbtidaye , Rüştiye , İdâdî , Osmanlı Devleti , XIX. Yüzyıl. , Ürdün

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

yok

Kaynakça

• Osmanlı Arşiv Belgeleri
• BAB-I ALİ EVRAK ODASI
• BEO 1323 99205: 03.S.1317.
• (DH.M.K.T) DAHİLİYE NEZÂRETİ MEKTUBÎ KALEMİ.
• DH. M.K.T. 2760 64: 15.S.1327.
• (BOA A.M.K.T.NZD ) BAŞBAKANLIK OSMANLI ARŞİVİ SADARET MEKTUBİ KALEMİ NEZARET VE DEVA'İR EVRAKI.
• BOA.A. J. M.K.T.NZD.DO371.GO82.T126.
• BOA.HR.M.K.D.DO313.GO92.T1276/1860.
• BOA. Jr. M.M. No. 4280.
• BOA.Ir. S. I. No: 2207.
• BEO 1323 99205 03.S.1317.
• El-Düstur el-Osmani, Tercüme: Naufel Ni’metullah, Mürac’aat Halil Efendi el-Hourâni, el-Matbuat el-'edebiye, Beyrût,1883.
• Salnâme Maarif-i Umûmiye Nezâreti, es-Senetü’r-Râbi’a 1319, Daü’l-Hilafa el-Aliye, Matbaatü’l-Emîriye, 1901-1902. 1287/1870-1334/1916
• Salnâme Vilayet Suriye Li-Senet 1309-1310 /1891-1892, Edat: 27, Mekâtibü’l-Vilâyât, 1287/1870-1334/1916
• Salnâme Vilâyet Suriye Li-Senet 1333-1334, Hilal Matbaası.
• ŞAHİN, Mekaryus, el-Maarif fi Suriye, el-Muktataf, Sene 7, Mücelled 9, H. 1301/M. 1882.
• Diğer Kaynakları
• ‘EVVÂD, Abdülleziz, El-idare el-Osmaniye fi vilayet Suriye, Dar el-mʻrifa, Kahire 1969.
• AĞAOĞULLARI, Mehmet Ali, “Fransız Devriminde Birey Devlet İlişkisiˮ, AÜSBF Dergisi, İmge Yayınları, c. 44, sy. 3, Ankara )1989(, ss. 195-228.
• AKYILDIZ, Ali, “Tanzimat”, DIA, c. 40, İstanbul 2011, ss. 1-10.
• AKYÜZ, Yahya, Türk Eğitim Tarihi: M.Ö. 1000'den Günümüze. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 2014.
• AL-MAJALI, Ahmad Salameh; AL-RUSHAIDA, Muhammad Abdullah, “El-Hayat el-Ta’limiya fi Mantikat Şark el-Urdun
• Akhir al-‘Ahad el-Uthmani (4681-4946M)ˮ, Majallat el-Zarka lil-Buhus vel-Dirasat el-Insaniya, Cilt 17, Sayı 1, )2017(.
• AL-MOUSA, Sulayman, Imarat Shark el-Ürdün, Dar el-Fikr el-Arabi, Amman, 1995.
• AL-NAHAR, Maysoun, The Abbasid Caliphate, In Ababsa, Myriam (ed.) Atlas of Jordan, 2014.
• AL-RASHAİDA, Mohammad A. ve AL-MAJALİ, Ahmad S., “The Educational Life in Trans-Jordan Area During The Latest Ottoman Period (1864-1918 AD)” Zarqa Journal for Research and Studies in Humanities, Vol. 17, No 1, )2017(, s. 438-482.
• AL-TARAWNEH, Muhammad Salem, “Ahwal el-Talim fi Imarat Şark el-Ürdün fi Dhow’ Taqrir Idarat el-Ma’arif li Senet 1934ˮ, Majallat Dirasat el-‘Ulum el-Insaniya wa el-Ijtimaiya, Cilt 35, Sayı 3, Jami’at Mutah, )2008(.
• AL-TARAWNEH, Muhammad Salem, Vaki’ el-Talim fi Şark el-Ürdün min el-Ummiya el-Osmaniye ila el-Nahda el-Haşimiya (1339-1366H / 1921-1946M), Cami’at Mutah, el-Karak, 2021.
• AMAYREH, Muhammed, El-tearbîa vatte’lîm fi el-‘ahd el-Osmani ve-hetta ‘eam 1997, Bbaskı:1, Dar El-Mesîrah, Amman )1999(.
• ANAMERİÇ, H. ve Rukancı, F., “XI. ve XVI. Yüzyıllar Arasında Medrese ve Üniversitelerde Eğitim”, Tarih İncelemeleri Dergisi, c. XXIII, sy. 2, September/Aralık, 2008, ss. 35-56.
• ARİSTARCHİ, Gregoire, Legislation Ottomane (Constantinople, 1873-1888), C. III, Imprimerie, Frères Nicolaides, Constantinople, 1874.
• ARURİ, Naseer H., Jordan: a study in political development (1921–1965), Springer Netherlands, 1972.
• AYKURT, Çetin, “Bir Osmanlı Bürokratı: Mehmed Esad Safvet Paşa (1815-1883)”, AVRASYA Uluslararası Araştırmalar Dergisi, c. 9, sy. 28, )Eylül 2021(, ss. 353-362.
• BOWERSOCK, G. W., ve Diğerleri, Late Antiquity: A guide to the Postclassical World, Harvard University Press, 1999.
• CEMALETTİN, Şahin, “Ürdün”, DİA, c. XLII, İstanbul )2012(, ss. 352-354
• CENGİZ, Halil, Osmanlı Eğitim Sistemi ve Okulları: Kuruluştan 19. Yüzyılın Sonlarına Kadar, Kitap Yayınevi, İstanbul 2012.
• CEVAD, Mahmud, Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ve İzahatı, İstanbul 1869.
• ÇAĞIR, Mine ve CANER, İbrahim, “Türk 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ve Türk Eğitim Tarihindeki Yeri”, Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, c. 4, sy.11, (2017), ss. 62-75.
• ÇELEBİ, Ahmet, İslâm'da Eğitim Öğretim Tarihi, Çev. Ali Yardım: Damla Yayınevi, İstanbul 1976.
• DANİŞMEND, İsmail Hami, I. Selim Dönemi, Topkapı: Doğu Kütüphanesi, İstanbul 1971.
• DARADKA, Salih ve diğerleri, Tarih el-Ürdün, Vizârat el-Tarbiyya ve el-Ta’lim, Amman, 2019.
• DAVISON, Roderic H. “Osmanlı Türkiye'sinde Batılı Eğitim”. Çev. Mehmet Seyitdanlıoğlu, Belleten: TTK, c. 51 - sy. 200, (1987), ss. 1031-1044.
• DEMİREL, Fatih, “Osmanlı Eğitim Sisteminin Modernleşmesi Sürecinde Hiyerarşi”. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, c. 25, sy.2, (2012), ss. 507-530.
• DİKYOL, Çığır, “Antik Yunan’dan Bir Eğitim Modeli”, MJH, c. VI, sy. 2, Sparta (2016), 189-207.
• EL-CELÛDİ, E’leyân, Kaza Aclûn 1864-1918, Menşûrat Lecnetü Tarih el-Ürdün, Amman, 1999.
• EL-HATİP, Muhamad, Hazarat El-‘Arap fi al-'usur al-Kadime, el-Tab'atü'l-Uvvlâ, Talas-Dımışk, 2005.
• EL-HİLALİ, Abdürrezzâk, Tarih El-tealim El-Osmani 1638-1917, Bidon naşir, Bağdat 1959.
• EL-HUSRI, Sati', el-Bilad el-Arabiye ve el-Dawla el-Uthmaniye, Dar Ennahda al-Arabiya, Beyrut, 1957.
• EL-KEŞİF, Derviş, Ette’lîm fi El-Salt va-jivâriha Esnâ El-‘ahid El-Osmani (1517-1917), Sahîfetü’l-R’ay, http://alrai.com/article/10457593/. 02.11.2018. Erişim Tarihi:1.06.2024.
• EL-TERAAVNEH, Muhamad, Tarih Mıntıkat El-Belka va-Ma'an val-Kerek, Manşürat Vezaret Etterbia Vattʻlîm, Amman 1992.
• EMECEN, Feridun, "Mercidâbık Muharebesi Osmanlılar ile Memlükler arasında (922/1516) yılında yapılan savaş" TDV İslâm Ansiklopedisi’nin. C. XXIX, Ankara (2004), 174-176.
• EMECEN, Feridun, Yavuz Sultan Selim, Kapı yayınları, İstanbul 2016. ERDOGDU, Teyfur, (), “Maarif-i Umumiye Nezareti Teşkilatı-ı”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, c.51, sy.1-4, (1996), ss. 183-247.
• ERGİN, Osman Nuri, Türk Maarif Tarihi, Eser Yayınları, İstanbul 1977.
• FISCHER, Ryder, el-Basra ve Helm el-Cumhuriye el-Haliciye, çev. Said el-Ghanmi, Dar Ennahda al-Arabiya, Amman, 2008.
• GARAİBE, Halif Mustafa, “el-Mustakaratü'l-Beşeriye fi Liva-i Aclûn vel-Cüzü’üc-Cenûbi min Kaza-ı Hevran fi Nihayet el-Karn Esedis ‘Aşar, Deru’l-Menzûma Cami'atü’l-Kufa, 1596.
• GAVANME, Yusuf Derviş, et-Tarîhü’l-Hadâri lil-Ürdün fi el-‘Asıru’l-Memlûki,Vizaretü’s-Sakâfe, Amman 2015.
• GÜNDÜZ, Ali, Osmanlı'da İlköğretim ve Küttâb Okulları, Kültür Ajans Yayınları. İstanbul 2016.
• GÜNDÜZ, Mustafa, Maarif-i Umumiye Nizamnamesi 1869, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1977.
• HALİL, Muhamad, The Arab States and the Arab League: a Documentary Record: Khayats, Beirut 1992.
• İNALCIK, Halil ve Quataert, Donald, Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi 1300 – 1600, Çev. Halil
• Berktay, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, c. I, İstanbul 2000.
• KAMER, Selman Tunay, “Issues in Implementation of Coeducation in Turkish Education System: A Historical Research on 1869ˮ, Statute on General Education, International Education Studies; Vol. 10, No. 4; 2017, pp. 1-7.
• KILIÇ, Yusuf, “Eski Ön Asya Toplumlarında Yazı ve Dil Etkileşimi”, Pamukkale University Journal of Social Institute, s. 4, (2009), s. 122-151.
• KURD ALİ, Muhammad, El-Islam ve el-Hadara el-Arabiye, Dar al-Ma'arif, Kahire, 1959.
• KÜÇÜK, Yavuz, Osmanlı Devleti'nde Eğitim Kurumları ve Yönetimi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2008.
• LANDAU, Jacob M., “Küttâb”, DIA, c. 27, Ankara (2003), s. 3-4.
• MAHAFAZA, Ali, el-Ettijahat ‘Ind el-Arab fi ‘Asr el-Nahda, Dar el-Fikr el-Arabi, Amman, 1983.
• MAHAFAZA, Ali, Tarih el-Ürdün el-Muasir, Matba’a el-Jami’a, Amman, 1973.
• MUSLU, Cihan Yüksel, Osmanlılar ve Memluklar İslam Dünyasında İmparatorluk Diplomasisi ve Rekabet, Çeviri: Zeynep RONA, Kitap Yayınevi, İstanbul 2016.
• MUSTAFA, Celâl-zâde, Selîm-nâme, Nşr. Ahmet Uğur-Mustafa Çuhadar, Ankara 1990.
• NAJM, Ahmad Abdullah, El-Talim fi el-Dawla el-Uthmaniya, Arkan lil-Dirasat vel-Naşr, Amman, 2009.
• NA'MATULLAH, Nevfel (çevrilmiş), Al-Dustur, Muraca'a Halil Efendi al-Hourani, Beirut, el-Matba'a el-Edebiye, 1883.
• ÖZTÜRK, Cemil, “İdâdî”, DIA, c. 21, İstanbul (2000), ss. 464-466.
• RASHĪD, ʻAbd Allāh, El-Ketâtîb ve-Nudumeha et-Taklîdiye fi Medinet’ü-Amman 1859-1990, Amman: Daru’ll-Yenabee, 1993.
• REŞAT, Alp Ö. ve ATAÜNAL, Aydozan, Türk Millî Eğitim Sisteminde Düzenleme Teşkilatı (Talim ve Terbiye Kurulu-Milli Eğitim Şurası) Hıfzırrahman Raşit Öymen'in Bir Önsözü İle Millî Eğitim Basımevi, İstanbul 1977.
• REYHAN, Cenk, “Yerel Yönetim Metinleri (20) 1913 Tarihli Vilâyât Genel İdaresi Geçici Kanunu”, Çağdaş Yerel Yönetimler, c. 9, sy. 1, Ocak (2000), ss. 131-152.
• SALİBİ, Kamal, The Modern History of Jordan, I.B.Tauris 1998.
• SAMİ, Şemseddin, Kâmûsü’l-A’lâm, c. 6, Matbaat Muhrân, İstanbul H. 1306.
• SEVEN, M. A., & ENGİN, A. O. “Türkiye’de Kadının Eğitimi Alanındaki Eşitsizlikler”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 9, s. 1, (2010), s. 177-188.
• SOLAK, Erdoğan, “Osmanlı Dönemi Uşak Mektepleri”, İlmi Araştırmalar, s. 15, İstanbul, (2003), s. 113-130.
• SOMEL, Selçuk Akşin, Osmanlı İmparatorluğu'nda Eğitim ve Modernleşme (1839-1908), Eren Yayıncılık, İstanbul 2001.
• SÖZLÜ. Halil, Ürdün – Aclûn’daki Mimari Eserler, (Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü) Van 2009.
• ŞKÎRÂT, Ahmed, Tarih El-‘idare Al-Osmaniye fi şark Al-Ürün 1864-1918, Amman lil-Tıbâʻeh vel-Tasmîm, Ayman, 1992.
• TANSEL, Selahattin, Yavuz Sultan Selim, Ankara, 1969.
• TEKTAŞ, Nazım, Yavuz Sultan Selim, Çadırdan Saraya, Saraydan Sürgüne Osmanlı, Yeni Şafak Gazetesi Kültür yayınları, İstanbul 2007.
• TELLER, Matthew, Jordan. Rough Guides, 2002.
• TOPBAŞ, Osman Nuri, Osmanlı / Abide Şahsiyetleri ve Müessesleriyle Osmanlı, Erkam Matbaacılık, İstanbul 1999.
• UYANIK, E., KAYA, M. M., & ELÇİÇEĞİ, B., “II. Meşrutiyet Döneminde Eğitim Tartışmaları ve 1913 Tarihli Tedrisat-ı İptidaiye Kanunu’nun uygulanması”, Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, c. 4, sy.1, (2021), ss. 163-185.
• YURDAGÜL, Mehmedoğlu, Tanzimat Sonrasında Okullarda Din Eğitimi, M.Ü.I.F Vakfı, İstanbul 2002.