The 1895 Pangaltı Incident in the Shadow of Fehim Pasha: Perceptions and Facts

Öz

In the incident that took place in Pangaltı, Istanbul, in 1895, known in history as the Pangaltı Incident, one person was killed and twelve people were injured. This article examines why the event occurred, who the perpetrator was, and its consequences. By using Ottoman and American archival documents together with newspapers of the period, the differences between the literature and the facts have been revealed. In particular, the allegations that Fehim Pasha was involved in the incident were compared with the narratives of journalists and writers of the period, and the event was analysed through different sources. Safranbolulu Mustafa was captured as the perpetrator; during the court process, despite the lack of evidence, he was sentenced to death, and his sentence was later commuted to penal servitude. The Pangaltı Incident is a multidimensional event reflecting the media, legal, and political dynamics of the period. With elements such as an unproven crime, manipulative press, fake news, censorship, press control, trials initiated by instruction, and the association of Fehim Pasha with the event, the incident can be evaluated as a unique narrative of Ottoman history.

Anahtar Kelimeler

• Fehim Pasha
• Pangalti
• Murder
• Censorship
• Fake News
• Public Security

Fehim Paşa’nın Gölgesinde 1895 Pangaltı Hadisesi; Algılar ve Gerçekler

Öz

1895'te İstanbul Pangaltı'da meydana gelen ve tarihte Pangaltı Hadisesi olarak bilinen olayda, bir kişi ölmüş ve on iki kişi yaralanmıştır. Bu makale, olayın neden gerçekleştiğini, failin kim olduğunu ve sonuçlarını inceler. Osmanlı ve Amerikan arşiv belgeleri ile dönem gazeteleri kullanılarak, literatür ve gerçekler arasındaki farklılıklar ortaya konmuştur. Özellikle Fehim Paşa'nın olaya karıştığı iddiaları, dönemin gazetecilerin ve yazarların anlatılarıyla karşılaştırılmış, olayın farklı kaynaklardan analizi yapılmıştır. Fail olarak Safranbolulu Mustafa yakalanmış, mahkeme sürecinde delil yetersizliğine rağmen idam cezasına çarptırılmış, cezası kürek cezasına çevrilmiştir. Pangaltı Hadisesi, dönemin medya, hukuk ve siyaset dinamiklerini yansıtan çok yönlü bir olaydır. Kanıtlanamayan suç, manipülatif basın, sahte haberler, sansür, basın kontrolü, talimatla başlayan mahkemeler, Fehim Paşa’nın olayla ilişkilendirilmesi gibi unsurlarıyla hadise; Osmanlı tarihinin özgün bir anlatısı olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Fehim Paşa
• Pangaltı
• Cinayet
• Sansür
• Sahte Haber
• Asayiş

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri
2. BOA, Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO), 578/43304, (28 Şubat 1895).
3. BOA, Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO), 563/42156, (30 Ocak 1895).
4. BOA, Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO), 564/42298, (3 Şubat 1895).
5. BOA, Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO), 564/42279, (4 Şubat 1895).
6. BOA, Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO), 566/42386.
7. BOA, İrade Hususî (İ. HUS.), 34/15, (1 Şubat 1895).
8. BOA, İrade Hususî (İ. HUS.), 34/16, (1 Şubat 1895).

9. BOA, İrade Hususî (İ. HUS.), 34/32, (6 Şubat 1895).
10. BOA, İrade Hususî (İ. HUS.), 34/11, (30 Ocak 1895).
11. BOA, İrade Hususî (İ. HUS.), 34/24, (3 Şubat 1895).
12. BOA, Yıldız Evrakı Hususî (Y.A.HUS.), 318/39, (30 Ocak 1895).
13. Gresham, W. Q. “Mr. Gresham to Mr. Terrell.” Department of State, 19 Nisan 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1895p2/d554.
14. Olney, Richard. “Report of the Secretary of State.” Department of State, 19 Aralık 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1895p2/d523.
15. Terrell, A. W. “Mr. Terrell to Mr. Gresham.” Legation of the United States, 5 Mayıs 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1895p2/d556.
16. Araştırma Eserleri ve Web Siteleri
17. Age. “Anarchy In The Capital.” 15 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, http://nla.gov.au/nla.newsarticle193468575.
18. Akgündüz, Said Nuri. “Tanzimat Dönemi Osmanlı Ceza Hukuku Uygulaması.” Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2010.
19. Akyıldız, Ali. Şüphe, Hayri Bey’in Vefatı İntihar mı Cinayet mi? İstanbul: Timaş Yayınları, 2024.
20. Allgemeine Zeitung. “Telegraphische Nachrichten Constantinopel.” 3 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://digipress.digitale-sammlungen.de/.
21. Armand, Sasvari. “L’ Osmanishe Post.” La Revue d’Orient et de Hongrie, 12 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k4773629w/f7.item.zoom
22. Ataman, Bora. “Türkiye’de İlk Basın Yasakları ve Abdulhamid Sansürü.” Marmara İletişim Dergisi 14 (2014): 21-49.
23. Balsoy, Gülhan. Osmanlı’da Avare Kadınlar, 19. Yüzyıl Aile Krizi ve Kadın Yoksulluğu. İstanbul: Fol Kitap, 2025.
24. Belli, Burcu. Geç Dönem Osmanlı’da Delilik, Akıl Hastalığı ve Psikiyatri. Ankara: Fol Kitap, 2024. __________. Osmanlı’da Fuhuş II. Abdulhamid ve Ittihat ve Terakki Dönemi. İstanbul: Fol Kitap, 2024.
25. Buluc, Ruxandra. “Critical Thinking in the Fight against Fake News.” İçinde Mediating Globalization: Identities in Dialogue, editörler: Iulian Boldea, Dumitru-Mircea Buda ve Cornel Sigmirean, 60-70. Tîrgu-Mureș: Arhipelag XXI Press, 2018.
26. Caner Cangül. “Karaköy Aziziye Karakolu.” Erişim 2 Mart 2026, https://kulturenvanteri.com/ yer/?p=169669.
27. Coburger Zeitung alteste nationale Tageszeitung Coburgs. “Constantinopel.” 3 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://digipress.digitale-sammlungen.de/.
28. __________. “Constantinopel.” 10 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://digipress.digitalesammlungen. de/calendar/1895/2/10/newspaper/bsbmult00000820.
29. __________. “Ueber die Blutthat von Konstantinopel.” 12 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb00001133_00141_ u001?q=%28Coburger+Zeitung%29&page=2,3.
30. Daily Telegraph. “Disturbed Condition Of The Capital.” 15 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, http://nla. gov.au/nla.news-article235993488.
31. __________. “Lawnessness In Constantinople.” 15 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, http://nla.gov. au/nla.news-article153477925.
32. Deal, Roger A. Namus Cinayetleri Sarhoş Kavgaları, II. Abdulhamid Döneminde Şiddet. Çeviri: Zeynep Rona. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2017.
33. Demirel, Fatmagül. II. Abdulhamid Döneminde Sansür. İstanbul: Bağlam Yayınları, 2007.
34. Der Bote für Tirol. “Constantinopel.” 1 Şubat 1895, Erişim 2 Nisan 2025, https://zeitshift.eu/ tessmannDigital/digitisedJournalsArchive/page/journal/47/1/01.02.189.
35. Der Deutsche Correspondent. “Von Einem Fanatiker Erdolcht.” 8 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https:// chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83045081/1895-02-08/ed-1/seq-3/.
36. Derby Daily Telegraph. “A Turkish Tragedy.” 1 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://www. britishnewspaperarchive.co.uk/.
37. Doğan, Cem. Osmanlı’da Cinselliğin Saklı Kıyısı, II. Abdulhamid Dönemi ve Sonrası İstanbul’da Fuhuş, Frengi ve İktidar (1878-1922). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2020.
38. Dubbo Liberal and Macquarie Advocate. “Disturbed State Of Constantinople.” 16 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, http://nla.gov.au/nla.news-article72471343.
39. Dubois, Ad. “Lettre de Turquie.” Le Petit Comtois: Journal Républicain Démocratique Quotidien, 13 Şubat 1895. Erişim 2 Mart 2026. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9315872m/f2.item.
40. Dziennik Chicagoski. “Amerykanin zamordowany w Konstantynopolu.” 2 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83045747/1895-02-02/ed-1/seq-1/.
41. Erdinç, Cengiz ve Murat Toklucu. Kanun Dışında Serseriler, Gangsterler, Dolandırıcılar, Soyguncular. İstanbul: Doğan Kitap, 2022.
42. Erdinçli, İhsan. Keyif, Günah ve Suç Arasında Osmanlı’da Meyhaneler ve Müdavimleri. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011.
43. Evening News. “Murders At Constantinople.” 15 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, http://nla.gov.au/nla. news-article108072377.
44. Evening Star. “Killed On Constantinople’s Streets.” 1 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https:// chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83045081/1895-02-02/ed-1/seq-3/.
45. Fesch, Paul. Abdulhamid’in Son Günlerinde “İstanbul.” Çeviri: Erol Üyepazarcı. İstanbul: Pera Yayınları, 1999. __________. Constantinople aux derniers jours d’Abdul-Hamid. Paris: Librairie des Sciences Politiques et Sociales, 1907. Erişim 2 Mart 2026 https://archive.org/details/39020025220297- constantinoplea/mode/2up.
46. Georgeon, François. Sultan Abdülhamid. Çeviri: Ali Berktay. İstanbul: Homer Kitabevi, 2003. Gör, Emre. “II. Abdülhamid Dönemi’nden Bir İstihbaratçı Profili: Serhafiye Fehim Paşa (1873-1908).” Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 3, 1 (2019): 71-84.
47. Hızlı, Kasım. “Şura-yı Devlet Azası Cavit Bey Cinayetinin Fransız Basınındaki Yansımasına II. Abdülhamid’in Tepkisi?” History Studies International Journal of History 12, 6 (Aralık 2020): 3147-59. https://doi.org/10.9737/hist.2020.959.
48. Innsbrucker Nachrichten. “Constantinopel.” 1 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://zeitshift.eu/ tessmannDigital/Zeitungsarchiv/Seite/Zeitung/62980/1/01.02.1895/321226/17/ filterId-62980%01321226%014019257-query-Constantinopel-filterIssueDate- %5B01.02.1895+TO+03.02.1895%5D-filterF_type-Newspaper.html.
49. Irish Weekly and Ulster Examiner. “Extraordinary Affair In Constantinople. Three Persons Fatally Wounded. Ten Others Injured.” 09 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://www. britishnewspaperarchive.co.uk/.
50. İkdam. “Muhakeme.” 8 Mart 1895. Erişim 2 Mart 2026. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/ Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=108838.
51. __________. “Zabtiye Nezaret Celilesinden.” 4 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://dijitalkutuphane. mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=108838.
52. İleri, Nurçin. “19. Yüzyıl Sonu İstanbul’da Sarhoş Polis Hikayeleri.” Toplumsal Tarih, 194 (Şubat 2010): 85-89.
53. __________. “Allure of the light, fear of the dark: Nighttime illumination, spectacle, and order in Fin-de-Siècle Istanbul.” Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East 37, 2 (2017): 280-98. https://doi.org/10.1215/1089201x-4132905.
54. __________. “İstanbul’un Yeraltı Dünyası: Bıçakçı Petri ve Cinayet Destanları.” Kampfplatz, 7 (Ekim 2014): 57-82.
55. __________. “Pangaltı Cinayeti, 1895: Katil Kim?” İçinde Edebiyatımızın Üvey Evladı Polisiye, Editörler: Seval Şahin, Banu Öztürk ve Didem Ardalı Büyükarman, 21-29, İstanbul: Bağlam Yayınları, 2013.
56. Koloğlu, Orhan. “Osmanlı’daki Türkçe Dışı Basın.” Kebikeç, 2 (1995): 127-38.
57. London Evening Standard. “The Murder At Pera.” 2 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://www. britishnewspaperarchive.co.uk/.
58. Molong Express and Western District Advertiser. “Constantinople In A Bad State.” 15 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, http://nla.gov.au/nla.news-article136794724.
59. Mümtaz, Ahmet Semih. Eski İstanbul Konakları. Editör: İsmail Dervişoğlu. İstanbul: Kurtuba Kitap, 2011.
60. National Advocate. “Constantinople Disturbed.” 16 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://trove.nla. gov.au/newspaper/article/156692622.
61. Newcastle Morning Herald and Miners’ Advocate. “Disorder In Constantinople.” 16 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, http://nla.gov.au/nla.news-article133350448.
62. Örnek, Nilay. “Kanzuk Eczanesi (Güney Palas),” Erişim 2 Mart 2026, https://www.herumutortakarar. com/kanzuk-eczanesi-guney-palas/.
63. Özbek, Nadir. Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyal Devlet, Siyaset, İktidar ve Meşruiyet, 1876-1914. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.
64. Özer, Senem. “Çeviri yoluyla kanun yapmak: 1858 tarihli Osmanlı Ceza Kanunu’nun 1810 tarihli Fransız Ceza Kanunu’ndan çevrilmesi.” Yayımlanmamış Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul, 2013.
65. Pawtucket Tribune. “Real Murderer Shielded.” 6 Mayıs 1895, Erişim 2 Mart 2026, https:// chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn92064071/1895-05-06/ed-1/seq-3/.
66. Portsmouth Evening News. “News In Outline.” 13 Mart 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://www. britishnewspaperarchive.co.uk/.
67. Sabah. “Muhakeme ve İdama Mahkûmiyet.” 10 Mart 1895. Erişim 2 Mart 2026, https://dijitalkutuphane. mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=99747.
68. __________. “Muhakeme ve İdama Mahkûmiyet.” 11 Mart 1895. Erişim 2 Mart 2026, https://dijitalkutuphane. mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=99747.
69. __________. “Muhakeme ve Pangaltı Cinayeti.” 8 Mart 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://dijitalkutuphane. mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=99745.
70. Selek, Pınar. Maskeler, Süvariler, Gacılar Ülker Sokak: Bir Alt Kültürün Dışlanma Mekanı. Ankara: Ayizi Kitap, 2014.
71. Servet-i Fünun. “Fransada Lokanta Cinayeti.” 24 Mart 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://dijitalkutuphane. mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/Catalog/Issue/?IssueId=5993.
72. Son Posta. “Pangaltıda Herkese Saldıran, Birkaç Kişiyi Öldüren Katil Kimdi?” 11 Eylül 1932. Erişim 2 Mart 2026, https://www.gastearsivi.com/gazete/son_posta/1932-09-11/8.
73. South Wales Daily News. “Turkish Running Amuck Case.” 12 Mart 1895, Erişim 2 Mart 2026, https:// www.britishnewspaperarchive.co.uk/.
74. Stamboul. “Le Drame De Pancaldi.” 1 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/ bd6t525596t.
75. __________. “Le Drame De Pancaldi.” 10 Nisan 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://gallica.bnf.fr/ ark:/12148/bd6t525649k/f1.image.
76. __________. “Le Drame De Pancaldi.” 11 Mart 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://gallica.bnf.fr/ ark:/12148/bd6t525629z/f1.image.
77. __________. “Le Drame De Pancaldi.” 11 Nisan 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://gallica.bnf.fr/ ark:/12148/bd6t525650s/f1.image.
78. __________. “Le Drame De Pancaldi.” 11 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://gallica.bnf.fr/ ark:/12148/bd6t525604m/f1.image.
79. __________. “Le Drame De Pancaldi.” 12 Mart 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://gallica.bnf.fr/ ark:/12148/bd6t525629z/f1.image.
80. __________. “Le Drame De Pancaldi.” 23 Nisan 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://gallica.bnf.fr/ ark:/12148/bd6t525659w/f1.image.
81. __________. “Le Drame De Pancaldi.” 28 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://gallica.bnf.fr/ ark:/12148/bd6t525619n/f1.image.
82. __________. “Le Drame De Pancaldi.” 31 Ocak 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://gallica.bnf.fr/ ark:/12148/bd6t525595g/f1.image.
83. __________. “Le Drame De Pancaldi.” 8 Mart 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://gallica.bnf.fr/ ark:/12148/bd6t525626x/f1.image.
84. Şakir, Ziya. Yarım Asır Evvel Bizi İdare Edenler. İstanbul: Anadolu Türk Kitap Deposu, 1943. Şenyurt, Oya. “Osmanlı’nın Son Dönemlerinde Safranbolu Bulak Köyü’nün Sosyal Dokusu ve Gündelik Yaşamına İlişkin Bir Analiz.” Sosyologca, 20 (2020): 265-311.
85. Tekiner, Halil. “Osmanlı eczacılığında Bir Kilometre Taşı: İngiliz Eczanesi, İstanbul.” Osmanlı Bilimi Araştırmaları 1, 11 (Haziran 2010): 259-72.
86. Telegraph. “Murders Unpunished.” 15 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, http://nla.gov.au/nla.newsarticle173760759.
87. The Dalles Daily Chronicle. “Ran Amuck In Constantinople.” 2 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https:// chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn85042448/1895-02-02/ed-1/seq-1/.
88. The Dalles Weekly Chronicle. “Ran Amuck In Constantinople.” 6 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https:// chroniclingamerica.loc.gov/lccn/2003260222/1895-02-06/ed-1/seq-1/.
89. The Herald. “Ran Amuck.” 2 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/ sn85042461/1895-02-02/ed-1/seq-2/.
90. The Indianapolis Journal. “Cable Notes.” 12 Mart 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://chroniclingamerica. loc.gov/lccn/sn82015679/1895-03-12/ed-1/seq-2/.
91. The Omaha Daily Bee. “Got Off Easy For His Crime.” 25 Nisan 1895, Erişim 2 Mart 2026, https:// chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn99021999/1895-04-25/ed-1/seq-1/.
92. The Oriental Advertiser - Le Moniteur Oriental. “Sublime Porte.” 4 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/129288.
93. __________. “Terrible Crime, Fourteen Victims.” 31 Ocak 1895, Erişim 2 Mart 2026, https:// archives.saltresearch.org/handle/123456789/129288.
94. __________. “Le Drame De Pancaldi.” 1 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://archives. saltresearch.org/handle/123456789/129288.
95. The Saratoga Sun. “A Turk Runs Amuck.” 7 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://chroniclingamerica. loc.gov/lccn/sn83002748/1895-02-07/ed-1/seq-3/.
96. The Scotsman. “Murders In Constantinople.” 2 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://www. britishnewspaperarchive.co.uk/.
97. The Speaker. “A Reign Of Terror In Constantinople.” 16 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://trove. nla.gov.au/newspaper/page/931004.
98. The Wheeling Daily Intelligencer. “Horrible Tragedy.” 1 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https:// chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn84026844/1895-02-01/ed-1/seq-2/.
99. Tiroler Tagblatt. “Constantinopel.” 2 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://zeitshift.eu/tessmannDigital/ digitisedJournalsArchive/page/journal/62964/1/02.02.1895/265910/1/filterId- 62964%01265910%013395318-filterF_mediaName-Innsbrucker+Tagblatt%02Tiroler+ Tagblatt-query-tirolern+tagblatt-filterIssueDate-%5B01.02.1895+TO+04.04.1895%5DfilterF_ type-Newspaper.html.
100. Tokgöz, Ahmet İhsan. Matbuat Hatıralarım 1888-1923 Birinci Cilt: Meşrutiyetin İlanına Kadar 1889- 1908. İstanbul: Ahmet İhsan Matbaası Limited Şirketi, 1930.
101. Tomarkine, Alexandre. “Adli Doktorlar, Ruh Doktorları ve Şeyhler: Kummerau Olayı (1880) ve Bilirkişilik Meselesi.” İçinde Osmanlı’da Asayiş, Suç ve Ceza 18.- 20. Yüzyıllar, Editörler: Noévy Toumarkine, Alexandre Levy. 96-115. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2008.
102. Toronto Daily Mail. “Turkish Inteligence.” 1 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https://www. britishnewspaperarchive.co.uk/.
103. Turna, Yasin ve Onur Akdoğan. “Osmanlı Polisinin Modernleşme Sürecinde Toplumsal Hayata Dahil Edilmesi ve Davranışlarının Şekillenmesi.” Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi, 10 (2022): 25-46.
104. Ulunay, Refi Cevad. Sayılı Fırtınalar. İstanbul: Bolayır Yayınevi, 1973.
105. Wheeling Register. “A Crazy Turk With A Knife.” 1 Şubat 1895, Erişim 2 Mart 2026, https:// chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn86092518/1895-02-01/ed-1/seq-4/.
106. Wishnitzer, Avner. Alaturka Saatleri Ayarlama Geç Osmanlı’da Zaman ve Toplum. Editör: Ertürk Ercan. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
107. Yılmaz, İlkay. Serseri, Anarşist ve Fesadın Peşinde, II. Abdulhamid Dönemi Güvenlik Politikaları Ekseninde Mürur Tezkereleri, Pasaportlar ve Otel Kayıtları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2014.