Orta Çağda İnkar, Şüphe ve Ateizm Karşısında Kilise

Öz

Bu çalışma, Orta Çağ Avrupa’sında ateizm, şüphecilik ve inançsızlığın algılanışını ve Kilise’nin bu olgulara yaklaşımını incelemektedir. Orta Çağ genellikle inanç çağı olarak görülse de bireysel düzeyde Tanrı’nın varlığını sorgulayan veya dini şüpheler taşıyan kişiler mevcuttu. Kilise, ateizm ile sapkınlık (heresi) arasında ayrım yaparak, sapkınlığı bilinçli ve örgütlü bir tehdit olarak değerlendirirken, ateizmi bireysel bir inanç krizi olarak ele aldı. Bu nedenle sapkınlık sert cezalarla karşılanırken, ateizm çoğunlukla dini rehberlikle çözülmeye çalışılmıştır. Literatürde Orta Çağ’da ateizmin ya hiç olmadığı ya da marjinal kaldığı görüşü yaygındır. Ancak bu çalışma, ateizmin tarihsel olarak göz ardı edilmesini sorgulayarak, bireysel düzeyde var olabileceğini ve Kilise’nin buna nasıl tepki verdiğini incelemektedir. Engizisyon kayıtları, teolojik metinler ve dönem belgeleri, Kilise’nin ateizmi doğrudan bir tehdit olarak görmediğini ve teolojik tartışmalarla ele aldığını göstermektedir. Araştırma, Orta Çağ'da ateizmin modern anlamda sistematik bir felsefi pozisyon olmadığını, ancak bireysel şüphe ve inançsızlık biçiminde kendini gösterebildiğini vurgulamaktadır. Kilise’nin sapkınlık ve ateizme karşı tutumunun yalnızca Hristiyan teolojisi ve dogmalarıyla değil, aynı zamanda siyasetin ve reel politiğin etkisiyle şekillendiği irdelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Din Felsefesi
• Ateizm
• Şüphecilik
• Kilise
• Orta Çağ Avrupa

The Church in the Face of Doubt, Denial and Atheism in Medieval Europe

Öz

This study examines the perception of atheism, skepticism, and disbelief in medieval Europe and the Church’s response to these phenomena. While the Middle Ages are generally considered an era of faith, individuals questioning God’s existence or expressing religious doubts did exist. The Church distinguished between atheism and heresy, treating heresy as a conscious and organized threat, while atheism was regarded as a personal crisis of faith. As a result, heresy was met with severe punishments, whereas atheism was often addressed through religious guidance. In scholarly literature, the dominant view is that atheism was either nonexistent or marginal during the Middle Ages. However, this study challenges the historical neglect of atheism, exploring its possible existence on an individual level and the Church’s reaction to it. Inquisition records, theological texts, and historical documents suggest that the Church did not perceive atheism as a direct threat and preferred to address it through theological discourse. The research emphasizes that atheism in the Middle Ages was not a systematic philosophical position in the modern sense but manifested as individual doubt and disbelief. The Church’s stance on heresy and atheism was examined not only in the context of Christian theology and dogma but also in relation to the influence of politics and realpolitik.

Anahtar Kelimeler

• The Church in the Face of Denial
• Doubt
• and Atheism in the Middle Ages

Kaynakça

1. Akdemir, Ferhat. “Ateizmin Tarihi Uzerine Kısa Bir Deneme.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/18-19 (Ocak 2005): 347-363. https://doi.org/10.17120/omuifd.15212.
2. Aristoteles. De Anima. Hazırlayan: R. D. Hicks. Cambridge: Cambridge University Press, 1907.
3. Augustinus. “Church Fathers: City of God, 11/2.” erişim 9 Aralık 2024. https://www.newadvent.org/ fathers/120111.htm.
4. Bakış, Mehmet Latif. “Felsefi Bir Problem Olarak Ateizm.” Yuksek Lisans Tezi, Yuzuncu Yıl Universitesi, 2008.
5. Brabant, Siger de. Quaestiones in tertium de anima. Neşreden: B. Bazan. Louvain: Editions Beatrice- Nauwelaerts, 1972. Erişim 24 Ekim 2023. https://www.hs-augsburg.de/~harsch/ Chronologia/Lspost13/Siger/sig_ani0.html.
6. Bullivant, Stephen ve Michael Ruse, editorler. The Oxford Handbook of Atheism. Oxford: Oxford University Press, 2013.
7. Dinzelbacher, Peter. “Etude sur l’Incroyance a l’Epoque de la Foi.” Ceviren: Jean-Leon Desforges. Revue des Sciences Religieuses 73, sayı: 1 (1999): 42-79. https://doi.org/10.3406/rscir.1999.3474.
8. Draper, Paul. “Atheism and Agnosticism.” The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Editor: Edward N. Zalta. Stanford: Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2022. Ebu Mansur el-Maturidi. Kitabü’t-tevhid. İstanbul: İrşad Kitabevi, 2001.

9. Febvre, Lucien. Le problème de l’incroyance au XVIe siècle: La religion de Rabelais. Paris: Albin Michel, 1947.
10. Gazzali, Ebu Hamid. Tehâfütü’l-Felâsife. Ceviren: Bekir Karlığa. İstanbul: Cağrı Yayınları, t.y. Given, James. “Belief and Unbelief in Medieval Europe by John H. Arnold.” H-France Review 6, no. 92 (Ağustos 2006): 396-398.
11. İbn Ruşd. Commentarium Magnum in Libros De Anima. Neşreden: Henricus Austryn Wolfson, David Baneth ve Franciscus Howard Fobes. Cambridge, Massachusetts: The Mediaeval Academy of America, 1953.
12. Knowles, David. The Evolution of Medieval Thought. 2. bs. London: Longman, 1993.
13. Kohler, Kaufmann. “Heresy and Heretics.” Jewish Encyclopedia. erişim 10 Aralık 2024. https://www. jewishencyclopedia.com/articles/7591-heresy-and-heretics.
14. Kutsal Kitap: Eski ve Yeni Ahit (Mezmurlar). İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi, 2001.
15. Lange, Friedrich Albert. Geschichte des Materialismus. 2. bs. Marburg: Verlag von Baedeker, 1887.
16. Marcos, Mar, editor. Herejes en la historia, Estructuras y procesos. Madrid: Trotta, 2009.
17. Martignoni, Andrea. “Unglaube im ‘Zeitalter des Glaubens’. Atheismus und Skeptizismus im Mittelalter by Peter Dinzelbacher.” Revue de l’histoire des religions 229, no. 3 (2012): 432-436.
18. Martinez, Ramon Soneira. “Limites Historicos del Ateismo: Increencia en la Grecia Antigua.” Panta Rei 12 (2018): 33-49. https://doi.org/10.6018/pantarei/2018/2.
19. Mauthner, Fritz. Der Atheismus und seine Geschichte im Abendlande. 3 Cilt. Berlin-Stuttgart: Deutsche Verlags-Anstalt, 1920.
20. Minois, Georges. Histoire de l’athéisme: Les Incroyants dans le Monde Occidental des Origines à Nos Jours. Paris: Fayard, 1998.
21. Oppy, Graham. Atheism: The Basics. New York: Routledge, 2019.
22. Rashi, ve Mayer I. Gruber. Rashi’s Commentary on Psalms. The Brill Reference Library of Judaism, c. 18. Leiden; Boston: Brill, 2004.
23. Ravera, Marco. Ateismo’ nel mediovo? Un concetto controverso. Torino: Universita degli Studi di Torino, 2011.
24. Reuter, Hermann. Geschichte der religiösen Aufklärung im Mittelalter vom Ende des 8. bis zum Anfang des 14. Jahrhunderts. Berlin: Verlag von Wilhelm, 1877.
25. Robertson, John. A Short History of Freethought. 3. bs. London: L. Watts, 1915.
26. Ryrie, Alec. “How To be Atheist in Medieval Europe.” Gresham College Lecture, 27 Eylul 2018. erişim 1 Temmuz 2023. https://www.gresham.ac.uk/sites/default/files/2018-09-27_AlecRyrie_ AtheismEurope-T.pdf.
27. Taylan, Necip. Düşünce Tarihinde Tanrı Sorunu. 3. bs. İstanbul: Mahya Yayınları, 2015.
28. Thomas, Aquinolu. Summa Theologica. Erişim 9 Aralık 2024. https://www.ccel.org/a/aquinas/summa/ FP/FP002.html#FPQ2OUTP1.
29. Thrower, James. Western Atheism: A Short History. London: Pemberton Books, 1971.
30. Topaloğlu, Aydın. Ateizm ve Eleştirisi. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1998.
31. Topaloğlu, Aydın. Tanrıtanımazlığın Felsefi Boyutları: Teizm ya da Ateizm. İstanbul: Kaknus Yayınları, 2001. Topaloğlu, Bekir. Allah’ın Varlığı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1987.
32. Ulken, Hilmi Ziya. La Pensée de l’Islam. Ceviren: Gautier Dubois. İstanbul: Fakulteler Matbaası, 1953.
33. Vacant, Jean Michel Alfred, editor. Dictionnaire de Théologie Catholique. Cilt 1. Paris: Letouzey et Ane, 1905.
34. Weltecke, Dorothea. “Beyond Religion: On the Lack of Belief During the Central and Late Middle Ages.” erişim 6 Temmuz 2023. https://kops.uni-konstanz.de/server/api/core/ bitstreams/49228c9b-e822-48b8-968e-fe4e22cd05b4/content.
35. Weltecke, Dorothea. “L’atheisme et le doute au Moyen Age: un probleme controverse.” Revue de l’histoire des religions 232 (2015): 339-361. https://doi.org/10.4000/rhr.8409.