Sufism's Reshaping and the Formation of the Institutional Structure of the Mevlevi Order

Öz

Abstract – This study examines the spiritual emergence, institutionalization, and impact of the Mevlevi order on Ottoman society. The Mevlevi order is analyzed not only as a Sufi movement but also as a structure with significant social, cultural, and intellectual influences. The main objective is to explore its role in the Islamic world, particularly during the Turkish Seljuk and Ottoman periods, and its interaction with society. The study details the institutionalization of the order, its relationship with social structures, and its connections with the Ottoman administration. Unlike existing research, this study goes beyond the religious aspects of the Mevlevi order to analyze its transformation in social, cultural, and political contexts. It explores how the order united different social classes, shaped spiritual life, and influenced Ottoman society. The study also highlights its contributions to the intellectual world, emphasizing its role as a movement of thought. By filling a gap in the literature, this research examines how the Mevlevi order promoted tolerance, love, and peace in Ottoman society. Additionally, it offers a new perspective on Sufism’s historical transformation and its interaction with social structures. Ultimately, the study argues that the Mevlevi order was not only a Sufi tradition but also a vital cultural, intellectual, and political force in Ottoman society.

Anahtar Kelimeler

• Mevlevi Order
• Sufism
• Institutionalization
• Ottoman Society
• Cultural Influence.

MEVLEVÎLİK: TASAVVUFUN YENİDEN ŞEKİLLENİŞİ VE KURUMSAL YAPISININ OLUŞUMU

Öz

Öz-Bu çalışma, Mevlevîlik tarikatının manevi doğuşunu, kurumsallaşma sürecini ve Osmanlı toplumu üzerindeki etkilerini derinlemesine incelemeyi amaçlamaktadır. Mevlevîlik, yalnızca bir tasavvufi akım olarak değil, aynı zamanda geniş sosyal, kültürel ve entelektüel etkileri olan bir yapı olarak ele alınmaktadır. Çalışmanın temel hedefi, Mevlevîliğin İslam dünyasındaki yerini, özellikle Türkiye Selçuklu Devleti ve Osmanlı İmparatorluğu dönemlerinde nasıl şekillendiğini ve toplumla nasıl bir etkileşim içinde olduğunu ortaya koymaktır. Tarikatın nasıl kurumsallaştığı, toplumsal yapılarla olan ilişkisi ve Osmanlı yönetimiyle kurduğu bağlantılar detaylandırılmaktadır. Bu çalışma, literatürdeki mevcut araştırmalardan farklı olarak, Mevlevîliğin yalnızca dini yönüne odaklanmak yerine, onun sosyal, kültürel ve siyasal bağlamdaki dönüşümünü kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Mevlevîliğin Osmanlı toplumundaki farklı sosyal sınıfları nasıl bir araya getirdiği, halkın manevi dünyasını nasıl şekillendirdiği ve toplumsal yapıya nasıl etki ettiği incelenmektedir. Tarikatın, dönemin entelektüel dünyasına katkıları da değerlendirilerek, Mevlevîliğin bir düşünce hareketi olarak da önemli bir rol üstlendiği vurgulanmaktadır. Bu çalışma, akademik literatürdeki önemli bir boşluğu doldurarak, Mevlevîliğin Osmanlı toplumunda hoşgörü, sevgi ve barış kültürünün yayılmasındaki rolünü analiz etmektedir. Aynı zamanda, tasavvufun tarihsel süreçteki dönüşümünü anlamaya yönelik yeni bir perspektif sunarak, dini hareketlerin toplumsal yapılarla etkileşimine dair akademik tartışmalara katkı sağlamaktadır. Böylece Mevlevîliğin yalnızca bir tasavvufi gelenek değil, Osmanlı toplumunun kültürel, entelektüel ve siyasal yapılarında da önemli bir unsur olduğu ortaya konmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mevlevîlik
• Tasavvuf
• Kurumsallaşma
• Osmanlı Toplumu
• Kültürel Etki.

Kaynakça

1. Açık, Nilgün, “Mevlâna ve Mevlevi Tarikatının Eğiticiliği,” Selçuk Üniversitesi III. Uluslar Arası Mevlâna Kongresi 5-6 Mayıs 2003 Bildiriler, Konya: 2004, 99-114.
2. Ankaravî, İsmail Rusûhi, “Erhan Yetik,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), c. III, İstanbul:Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
3. Banarlı, Nihat Sami, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, c. 1, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1971.
4. Bingöl, Galip ve Hasan Çopur, “Alâeddin Keykubad’ın Abbasî Halifeleri ile İlişkileri: Siyasi
5. Askeri ve Manevi Bağlar.” Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 10, No. 1 (Haziran 2025): 17-26. https://doi.org/10.56252/turktarars.1625896
6. Can, Şefik, Mevlâna Hayatı Şahsiyeti Fikirleri, İstanbul: Ötüken Yayınları, 1999.
7. Çelebi, Asaf Hâlet, Mevlânâ ve Mevlevilik, Ankara: Hece Yayınları, 2015.
8. Demirci, Mehmet, “Fîhi Mâ Fîh,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), c. XIII, İstanbul:Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996, 58-59.

9. Eflâkî, Ahmed, Ariflerin Menkıbeleri (çev. Tahsin Yazıcı), İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2011.
10. Firûzanfer, Bedîüzzaman, Mevlânâ Celâleddîn (çev. Feridun Nafiz Uzluk), Konya: Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2005.
11. Göyünç, Nejat, “Mevlevilik ve Sosyal Hayat,” II. Milletlerarası Mevlânâ Kongresi, Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 3-5 Mayıs 1990, 95-102.
12. Gölpınarlı, Abdülbaki. Mevlânâ ve Mevlevilik. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1990.
13. Gölpınarlı, Abdülbâki, Mevlânâ’dan Sonra Mevlevilik, İstanbul: İnkılâp Yayınları, 2006.
14. Hemedânî, Abdulvehap b. Celâleddîn Muhammed, Sevâkıb-ı Menâkıb (çev. A. Süheyl Ünver), İstanbul: Organon, 1973.
15. Karpuz, Haşim, “Mevlânâ Müzesi,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), c. XXIX, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004, 452-545.
16. Kolcu, Ali İhsan, Cumhuriyet Edebiyatı II, Erzurum: Salkımsöğüt Yayınevi, 2009.
17. Konya Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü, Mevlânâ Anma Törenleri İstatistikleri (1946-2010), Konya Belediyesi Arşivi, 2011.
18. Konya Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü, Mevlânâ Anma Törenleri İstatistikleri (1980-2020), Konya Belediyesi Yayınları, 2021.
19. Konya Büyükşehir Belediyesi, Turizm ve Kültür Yıllığı, 2015.
20. Köse, Ali, “XXI. Yüzyıl Türkiye’sinde Gelenekle Modernite Arasında Din Algıları ve Dindarlık Formları: Sosyolojik Bir Bakış,” Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, No. 49 (2015), 5-27.
21. Küçük, Uğur H., “Mevlevilikte Sosyal ve Kültürel Değişim,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), c. XXVIII, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003, 300-305.
22. Kumar, Krishan, Sanayi Sonrası Toplumdan Postmodern Topluma: Çağdaş Dünyanın Yeni Kuramları (çev. Mehmet Küçük), Ankara: Dost Kitabevi, 2013.
23. Lewis, Franklin, Mevlânâ (çev. Gül Çağalı Güven, Hamide Koyukan), İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2008.
24. Ocak, Ahmet Yaşar, Türk Sûfîliğine Bakışlar, İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
25. Ocak, Ahmet Yaşar, Osmanlı Toplumunda Tarikatlar ve Dinî Hayat, İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.
26. Öngören, Reşat, Osmanlılar’da Tasavvuf, İstanbul: İz Yayıncılık, 2016.
27. Rûmî, Mevlânâ Celâleddîn, Konularına Göre Açıklamalı Mesnevi Tercümesi (trc. Şefik Can), c. 5, 17. Basım, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2018, Beyit 144.
28. Rûmî, Mevlânâ Celâleddîn, Mesnevî-i Şerîf (çev. Süleyman Nahîfî, sad. Âmil Çelebioğlu), İstanbul: Timaş Yayınları, 2014.
29. Sevgi, Hacı Ahmet, Mevlana’nın Mesnevi’sinde Devrin Örf ve Adetleriyle İlgili Bilgiler, Kayseri: Türkiye Diyanet Vakfı Kayseri Şubesi Yayınları, No. 4, 1994.
30. Schimmel, Annemarie. İslam’ın Mistik Boyutu. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2017.
31. Sipehsâlâr, Feridun bin Ahmed, Mevlânâ ve Etrafındakiler (çev. Tahsin Yazıcı), İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2011.
32. Şen, Mehmet Emin ve Galip Bingöl. “Anadolu’da Moğol Tahakkümüne Karşı Aykırı Bir Ses: Beylerbeyi Hatiroğlu Şerafeddin Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 5, No. 2 (Aralık 2022): 381-92. https://doi.org/10.48120/oad.1171449
33. Tanrıkorur, Ş. Barihüda, “Mevleviyye,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), c. XXIX, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004, 468-475.
34. Tanrıkorur, Ş. Barihüda, (1989), “Türk Kültür ve Mimarlık Tarihinde Mevlevihânenin Yeri ve Önemi,” Selçuk Üniversitesi 3. Millî Mevlânâ Kongresi (Tebliğler) 12–14 Aralık 1988 Konya, Konya: 61-71.
35. Tanrıkorur, Ş. Barihüda, “Diğer Mevlevihanelerin Listesi,” Konya’dan Dünya’ya Mevlâna ve Mevlevilik, İstanbul: 2002, 237-246.
36. Top, H. Hüseyin, Mevlevi Usûl ve Âdâbı, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2007. Toynbee, Arnold J., Tarihçi Açısından Din (çev. Dr. İbrahim Canan), İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1978.
37. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Mevlevihane” maddesi, c. 29, İstanbul: TDV Yayınları, 2004, s. 144-146.
38. Uğurlu, Seyit Battal ve Demir, Selvi, “Cumhuriyet Dönemi Türk Romanında Tekke ve Zaviyeler,” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 24 (2013), s. 367-379.
39. Ülken, Hilmi Ziya, İslam Düşüncesi, Ankara: Doğu Batı Yayınları, 6. Basım, 2020.
40. Veled, Sultan, İbtidâ-Nâme (çev. Abdülbaki Gölpınarlı), İstanbul: İnkılâp Yayınevi, 2014.
41. Yazıcı, Tahsin, “Dîvân-ı Kebîr,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), c. IX, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994, s. 432-433.
42. Yeniterzi, Emine. Sevginin Evrensel Mühendisi Mevlâna-Güncel Yorumlarla. 16. bs. Ankara: TDV Yay. 2020.