Başlala Hacı Ali Efendi’nin Hayatı ve Muhallefatı (?-1803)

Yıl 2025, Sayı: 21, 89 - 102, 30.12.2025

Ertan Ünlü

https://izlik.org/JA78ZZ27CN

Öz

Bu makale, Üsküdar’da Eski Hamam civarındaki Rum Mehmed Paşa Mahallesi’nde sakinken 1803’te vefat eden Fatih Sultan Mehmed Camii Vakfı Ruznamçecisi Başlala Hacı Ali Efendi’nin hayatını ve muhallefatını konu edinmektedir. Bunda, Hacı Ali Efendi’yi ete kemiğe büründürme gayreti temel etkendir ve bir devlet görevlisi olarak onun yaşam standartları burada irdelenecektir. Bu noktada da çalışmanın kaynaklarını, diğer arşiv belgeleriyle birlikte, Hacı Ali Efendi’nin muhallefat kayıtları teşkil etmektedir. Zira muhallefat kayıtları, ölen ya da çeşitli nedenlerle müsadereye uğrayan kişinin kimliği ve ailesinin yanı sıra, ilgili şahsın gündelik hayatı, zevkleri ve entelektüel birikimi hakkında da veriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hacı Ali Efendi , Başlala , Fatih Sultan Mehmed Camii Vakfı Ruznamçecisi , Muhallefat.

The Life and Inheritance of Başlala Hacı Ali Efendi (?-1803)

https://izlik.org/JA78ZZ27CN

Öz

This article focuses on the life and legacy of Başlala Hacı Ali Efendi, the Ruznamçeci of the Fatih Sultan Mehmed Mosque Foundation, who died in 1803 while living in the Rum Mehmed Pasha quarter around the Eski Hamam in Üsküdar. The most important factor is the effort to flesh out Hacı Ali Efendi. His standard of living as a state official is also examined here. At this point, the sources of the study, along with other archival documents, are Hacı Ali Efendi's inheritance records. In addition to the identity and family of the person who died or was confiscated for various reasons, the inheritance records also provide data on the daily life, tastes and intellectual accumulation of the person concerned.

Anahtar Kelimeler

Hacı Ali Efendi , Başlala , The Ruznamçeci of Fatih Sultan Mehmed Mosque Foundation , inheritance.

Kaynakça

• KAYNAKÇA 1. Arşiv Belgeleri Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Ali Emiri Sultan Selim III (AE.SSLM.III), 329/19098, 185/11146.
• BOA. Bâb-ı Defterî Başmuhasebe Muhallefat Halifeliği Kalemi Defterleri (D.BŞM.MHF.d), 13116, 13117.
• BOA. Cevdet Dahiliye (C.DH), 148/7375.
• BOA. Cevdet Evkaf (C.EV), 422/21366.
• BOA. Cevdet Maliye (C.ML), 84/3869, 211/8676, 198/8219, 90/4065.
• BOA. Cevdet Saray (C.SM), 126/6319.
• BOA. Hatt-ı Hümayun (HAT), 1468/4.
• BOA. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterler (TSMA.d), 75, 94, 703.
• BOA. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrak (TSMA.e), 217/4.
• 2. Araştırma Eserleri
• Arıkan, V. Sema. III. Selim’in Sırkâtibi Ahmed Efendi Tarafından Tutulan Rûznâme. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1993.
• Baykara, Tuncer. “Lala.” İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 27:70-71. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2003.
• Bostan, M. Hanefi. “Üsküdar.” İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 42:364-368. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2012.
• Bozkurt, Fatih. “Tereke Defterleri ve Osmanlı Maddi Kültüründe Değişim (1785-1875 İstanbul Örneği).” Doktora Tezi, Sakarya Üni. SBE, 2011.
• Bölükbaşı, Ömerül Faruk. 18. Yüzyılın İkinci Yarısında Darbhane-i Amire. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2013.
• -------------------------------------------------------------------------------------------------. “İstanbul Sarrafları (1691-1835).” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 30, (2014): 19-96. -------------------------------------------------------------------------------------------------. “İstanbul’da Doğan Bir Osmanlı Sikkesi: Kuruş (Yeni Belge ve Tespitler Işığında Osmanlı Kuruşunun Ortaya Çıkış Hikâyesi),” içinde Osmanlı İstanbulu VI, Editör: Feridun M. Emecen vd., 399-415. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Yayınları, 2019.
• Genç, Mehmet. “Esham.” İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 11: 376-380. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1995.
• İpşirli, Mehmet. “Enderun.” İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 11:185-187. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1995.
• Kalafat, Murat. “Üsküdar: Harem Kadınlarının Prestij Sahası.” Art-Sanat 14, (2012): 185-209. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî 6 Cilt, Hazırlayan: Nuri Akbayar, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
• Muhacir, Esra. “Osmanlı Üsküdar’ında Bilginin Toplumsallaşması XVI-XVIII. Yüzyıllar (Şer’iyye Sicilleri Işığında.” Doktora Tezi, İstanbul Üni. SBE, 2022.
• Neumann, Christoph K. “Birey olmanın alameti olarak tüketim kalıpları 18. yüzyıl Osmanlı meta evreninden örnek vakalar.” Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar 8, (2009): 7-47.
• Oğuz, Gülser. “Bir Osmanlı Kentinde Taşınır ve Taşınmaz Mal Varlığına Dayalı Servet Analizi: Edirne Örneği.” Doktora Tezi, Ankara Üni. SBE, 2013.
• Öğün, Tuncay. “Osmanlı Devleti’nde Müsadere Uygulamaları.” İçinde Osmanlı Ansiklopedisi, 6:371-383. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999.
• Özcan, Tahsin. “Muhallefât.” İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 30:406- 407. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2005.
• Özgül, İrfan ve Murat Çetin. “Üsküdar’ın Bir Osmanlı Kenti Olarak Şekillenmesinde Rum Mehmed Paşa Camiisi’nin Etkisi,” içinde Uluslararası Üsküdar Sempozyumu IX 3, Editör: Coşkun Yılmaz, 367-389. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Yayınları, 2017.
• Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimler ve Terimleri Sözlüğü 1. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Kültür Yayınları, 1983.
• Pamuk, Şevket. “Kuruş.” İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 26:458-459. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2002.
• Reyhan, Cenk. Osmanlı’da Kapitalizmin Kökenleri. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2008.
• Sabev, Orlin. “Osmanlı Toplumsal Tarihi İçin Değerli Kaynak Teşkil Eden Tereke ve Muhallefat Kayıtları,” içinde Osmanlı Coğrafyası Kültürel Arşiv Mirasının Yönetimi ve Tapu Arşivlerinin Rolü Uluslararası Kongresi 21-23 Kasım 2012 Bildiriler I, Hazırlayan: Mehmet Yıldırır ve Songül Kadıoğlu, 259-272. Ankara: TC. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Yayınları, 2013.
• Serin, Sinem. “Osmanlı Sarayında Başlalalık ve Başlala Kulesi.” Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 9/27, (2021): 461-488.
• Taş, Hülya. “Osmanlı Taşra Yönetiminde Yetki Alanı Çatışmaları: Yörük Yurdu Haymana,” içinde Sakarya Meydan Muharebesi ve Haymana Uluslararası Sempozyumu, Hazırlayan: Temuçin F. Ertan ve Kadri Unat, 59-70. Ankara: Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yayınları, 2017.
• Telci, Cahit. “Osmanlı Devleti’nde 18. Yüzyılda Muhallefat ve Müsadere Süreci.” Tarih İncelemeleri Dergisi 22/2, (2007): 145-166.
• Ünlü, Ertan. “18. Yüzyılda Osmanlı Eliti Bir Darphane Sarrafının Muhallefatı: Bedros Nam-ı Diğer Petraki.” Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 43, (2018): 284-287.
• ----------------------------------------.18. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı’da Sarraflar ve İlişki Ağları. İstanbul: Timaş Akademi Yayınları, 2024.
• Yağcı, Zübeyde Güneş. “Kölelerin Kaçmaya Çalıştıkları Mekân Üsküdar (XVI-XVIII. Yüzyıllar),” içinde Uluslararası Üsküdar Sempozyumu VIII II, Editör: Coşkun Yılmaz, 267-283. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Yayınları, 2005.