İSTANBUL CUMHURİYET HALK PARTİSİ TEŞKİLATINDAN GENEL MERKEZE GELEN SİYASİ ŞİKÂYETLER (1948-1950)

Öz

Cumhuriyet Halk Partisi 9 Eylül 1923 tarihinde Halk Fırkası adı ile kurulmuş, 10 Kasım 1924 tarihinde ise Cumhuriyet Halk Partisi adını almıştır. CHP, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası deneyimleri dışında 1945 yılına kadar ülkede Tek Parti olarak faaliyet yürütmüştür. 14 Mayıs 1950 Genel Seçimleri sonucunda ise iktidarı Demokrat Parti’ye bırakmak zorunda kalmıştır. Çalışmanın sıklet merkezi ise çok partili yaşam öncesi oy kaygısı ile hareket etmeyen CHP’nin çok partili yaşam içerisinde özellikle DP gibi bir rakibin karşısına çıkması ile muhalefeti bertaraf etmek için bir takım arayış ve çalışma içerisine girmesine odaklanmıştır. Bu noktada 1948-1950 arasında CHP’nin siyasi rakiplerini bertaraf etmek adına demokratik sayılmayacak bazı önlemlere başvurduğu görülmektedir. Partilerin yapmış oldukları propaganda faaliyetleri dâhil yürüttüğü tüm çalışmaların demokratik anlayış dışına çıkmaması etik açıdan vazgeçilmemesi gereken bir duruştur. Ancak bahse konu tarih arası CHP siyasi faaliyetleri incelendiğinde, başta kamu ve ordu olmak üzere birçok sektörde DP taraftarı olan ya da DP’ye gönül vermiş kişilerin isimlerinin ilgili Bakanlara doğrudan raporlandığı görülmektedir. CHP İstanbul İl Başkanlığı, CHP Genel Sekreterliği ve ilgili bakanlıklar arasında yapılan bu yazışmaların tamamı bahse konu makamlardaki kilit sayılabilecek isimleri deşifre etmekten ibaret olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü bu kişiler makamları gereği kısa sürede CHP aleyhtarı bir kitle yaratabilecek konumdadırlar. Raporlamalarda dikkat çeken diğer bir husus ise özellikle kamu hizmeti yürüten makamların tarafsızlığını koruyamamasının ortaya konmaya çalışılmasıdır. Bu doğrultuda bu türden faaliyetler CHP içinde büyük bir endişe yaratmıştır. Bunun çözümü için ise muhalefet taraftarı oldukları ismen ilgili makamlara bildirilen kişilerin görev yerlerinin değiştirilmesi dâhil her türlü önlemin alınması noktasında toplanmıştır. Çalışmada, CHP’nin 14 Mayıs 1950 genel seçimler öncesi iktidarı elinde tutmak adına yürüttüğü siyasi faaliyetler incelenmiştir. Bu bağlamda 1950 genel seçimleri öncesi kritik bir devre olan 1948-1950 arası dönem içerisinde CHP’nin muhalefetin gücünü kırmak adına İstanbul’da ne türden çalışmalar yaptığı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışmada yöntemsel olarak öncelikle ana kaynaklardan faydalanılmış ve geniş yelpazede bir kaynak taraması yapılmıştır. Bu bağlamda Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivleri, dönem gazeteleri ve dergileri, TBMM Tutanak Dergileri ve telif-tetkik eserler başta olmak üzere kapsamlı bir çalışma yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Cumhuriyet Halk Partisi
• Cumhuriyet Halk Partisi Genel Sekreterliği
• Cevat Dursunoğlu
• Demokrat Parti

POLITICAL COMPLAINTS COMING TO HEADQUARTERS FROM THE ISTANBUL REPUBLICAN PEOPLE'S PARTY ORGANIZATION (1948-1950)

Öz

The Republican People's Party was founded on September 9, 1923 under the name of the People's Party and took the name of the Republican People's Party on November 10, 1924. Apart from the experiences of the Progressive Republican Party and the Free Republican Party, the CHP operated as a single party in the country until 1945. As a result of the General Elections of May 14, 1950, it was forced to leave power to the Democrat Party. The focus of the study is on the CHP, which did not act with a concern for votes before the multi-party life, and especially when faced with a rival such as the DP in the multi-party life, it entered into a series of searches and efforts to eliminate the opposition. At this point, it is seen that the CHP resorted to some undemocratic measures in order to eliminate its political rivals between 1948 and 1950. It is an ethical stance that should not be abandoned in all the activities carried out by the parties, including their propaganda activities, not to go beyond the democratic understanding. However, when the CHP political activities in the mentioned period are examined, it is seen that the names of the people who were DP supporters or devoted to the DP in many sectors, especially the public and the army, were directly reported to the relevant Ministers. It is understood that all of these correspondences between the CHP Istanbul Provincial Directorate, the CHP General Secretariat and the relevant ministries consisted of deciphering the key names in the said positions. Because these people are in a position to create an anti-CHP group in a short time due to their positions. Another striking issue in the reports is the attempt to reveal that the authorities, especially those providing public services, cannot maintain their impartiality. Accordingly, such activities have created great concern within the CHP. In order to solve this, all kinds of measures have been taken, including changing the positions of those whose names were reported to the relevant authorities as opposition supporters. The study examines the political activities carried out by the CHP in order to retain power before the general elections of May 14, 1950. In this context, it is attempted to reveal the kinds of activities carried out by the CHP in Istanbul in order to weaken the power of the opposition during the period between 1948 and 1950, which was a critical period before the general elections of 1950. In the study, methodologically, primary sources were primarily utilized and a wide range of sources were scanned. In this context, a comprehensive study was conducted, primarily including the Presidential Republic Archives, newspapers and magazines of the period, TBMM Minutes Magazines and copyrighted-reviewed works.

Anahtar Kelimeler

• Republican People
• General Secretariat of the Republican People
• Cevat Dursunoğlu
• Democratic Party.

Kaynakça

1. Ağaoğlu, Samet. Demokrat Parti’nin Doğuş ve Yükseliş Sebepleri, Bir Soru. İstanbul: Baha Matbaası, 1972.
2. Ağaoğlu, Samet. Siyasi Günlük. İstanbul: İletişim Yayınları, 1993.
3. Ahmad, Feroz ve Ahmad, Bedia Turgay. Türkiye’de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi 1945-1971. İstanbul: Bilgi Yayınevi,1976.
4. Akkerman, Naki Cevat. Demokrasi ve Türkiye’de Siyasi Partiler Hakkında Kısa Notlar. Ankara: Ulus Basımevi, 1950.
5. Akşam, 30 Mayıs 1942.
6. Akşam, 19 Temmuz 1946.
7. Akşam, 5 Ağustos 1946.
8. Akşam, 13 Ağustos 1947.

9. Akşam, 5 Aralık 1947.
10. Akşam, 9 Ocak 1950.
11. Akşam, 23 Nisan 1950.
12. Akşam, 16 Ocak 1949.
13. Akşam, 1 Ocak 1932.
14. Akşam, 23 Mart 1947.
15. Akşam, 23 Mart 1947.
16. Akşam, 11 Nisan 1951.
17. Akşam, 29 Ağustos 1944.
18. Akşam, 20 Eylül 1948.
19. Akşam, 5 Ağustos 1948.
20. Akşin, Sina. Kısa Türkiye Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2008.
21. Altaş, Sedat. Çarıklı Demokrasi. İstanbul: İkinci Adam Yayınları, 2011.
22. Aydın, Ayşe. “Celal Bayar Dönemi Genel Seçimleri ve TBMM (1950-1960).” Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara, 2010.
23. Aydoğan, Erdal ve Mahmutoğlu, Tansu Barış, “Mustafa Kemal Atatürk Döneminde Yapılan Seçimler ve Karakteristik Özellikleri”, Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 10, (2013): 113-142.
24. Barutçu, Faik Ahmet. Siyasi Anılar 1939-1945. İstanbul: Milliyet Yayınları, 1997.
25. Başar, Ahmet Hamdi. Demokrasi Buhranları. İstanbul: Türkiye Basımevi, 1956.
26. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi BCA, 490.01.00.00.475.1940.1.
27. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi BCA, 30.01.00.00.42.248.4.
28. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi BCA, 30.10.00.00.30.169.1
29. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi BCA, 30.10.00.00.76.503.5.
30. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi BCA, 30.18.01.02.52.13.6.
31. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi BCA, 30.18.01.02.81.104.2.
32. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi BCA, 490.01.00.00.641.124.1
33. Bekışoğlu, Şemsettin. Köy Davamız. Ankara: Güven Basımevi,1951.
34. Belen, Fahri. Demokrasiden Diktatörlüğe. İstanbul: İstanbul Matbaası, 1960.
35. Cerrahoğlu, Piraye Bigat. Demokrat Parti Masalı, İstanbul: Ad Yayıncılık,1996.
36. Çağpar, İzzettin, Köyde Hakiki Reform ve İdeal Köycülük, Samsun: Samsun Matbaası, 1949.
37. Çavuşoğlu, Hüseyin. “12 Temmuz Beyannamesi Süreci ve Beyannamenin Türk Siyasal Hayatına Etkisi Üzerine Bir Değerlendirme,” Bartın Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 23, (Mayıs 2021): 141-154.
38. Dağlar Macar, Oya ve Şen, Erdoğan. “Tek Parti Dönemi’nin Temel Dinamikleri Üzerine Tartışmalar,” İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 49, (Haziran 2024), s. 1672-1689.
39. Dağlı, Nuran; Aktürk, Belma. Hükümetler ve Programları. Ankara: TBMM Basımevi, 1988.
40. Demir, Şerif. Türk Siyasi Tarihinde Adnan Menderes. İstanbul: Paraf Yayınları, 2010.
41. Eraslan, Cezmi. “Türkiye’de Çok Partili Siyasi Hayatın Kurulmasında Bir Dönüm Noktası: 12 Temmuz 1947 Beyannamesi,” Atatürk Yolu Dergisi 22, (1998): 141-157.
42. Erdoğan, Caner. “Tek Parti İktidarı Dönemi’nde (1923-1950) Cumhuriyet Halk Partisi’nin İdeolojik Değişim ve Dönüşüm Sürecinin Çözümlenmesi,” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 51, (Ağustos 2017): 270-279.
43. Erer, Tekin. Türkiye’de Parti Kavgaları. İstanbul: Tekin Yayınevi, 1966.
44. Geray, Cevat. “Toplum Kalkınması ve Köy Araştırmaları”, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi 1, (1972): 1-49.
45. Gök, Hacı Veli. “Demokrat Parti Dönemi’nin Önemli Bir Siması: Namık Gedik ve Siyasi Faaliyetleri,” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2020.
46. Gök, Hacı Veli. “CHP Parti Müfettişi Dr. Rıza Levent’in Raporları Işığında Muğla (1940-1941), Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 25, (2021): 203-229.
47. Gülen, Ahmet. “Türk Siyasal Hayatında Nihat Erim”, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2018.
48. Gürtan, Kenan. “Türkiye’de Toplum (Köy) Kalkınması ve Şartları,” İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 1-2, (1964): 82-108.
49. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/cumhuriyet-halk-firkasi-1923-1938/. (Erişim tarihi: 16.04.2025).
50. https://chp.org.tr/chp-tarihi (Erişim tarihi: 16.04.2025).
51. https://www.msb.gov.tr/Bakanlar/Detay/94a7705d-cdbd-45d2-bbdb-8bc78aa7b6fe. (Erişim Tarihi: 18 Nisan 2025).
52. https://www.pasabahce.com/tr/hakkimizda/tarihce. (Erişim Tarihi: 21.04.2025).
53. Karataş, İsrafil. “Milli Teminat Andı ve Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün 30 Temmuz-22 Ağustos 1949 Tarihli Ege Gezisi”, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 31, (Haziran 2022): 58-91.
54. Kaya, Yakup. “Bir Devlet ve Siyaset Adamı Şükrü Kaya”, Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi, Kayseri, 2012.
55. Kirman, Emin. “Çok Partili Sürece Geçiş Süreci ve Türk Siyasal Kültüründe Muhalefet Olgusunun Gelişimi (1946- 1950),” Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta, 2006.
56. Koçak, Cemil vd. “Siyasal Tarih (1923-1950)”, Çağdaş Türkiye Tarihi 1908-1980, C. 4, İstanbul: Cem Yayınevi, 2007.
57. Koçak, M. Hakan. “Paşabahçe Şişe-Cam’ın İlk Yılları: “Milli Fabrika Rejimi”, Çalışma ve Toplum 33, (2012): 15-48.
58. Korkmaz, Tuğrul. “Türkiye’de Tek Partili Dönemin Toplum ve Siyaset Anlayışının Dünya Konjonktürü Bağlamında Değerlendirilmesi,” Akademik Bakış Dergisi 43, (Haziran 2014): 1-22.
59. Köy Postası, 1 Temmuz 1951.
60. Köy Postası, 1 Temmuz 1951.
61. Köy Postası, 1 Mayıs 1951.
62. Köy Postası, 1 Mayıs 1952.
63. Köy Postası, 1 Kasım 1951.
64. Lewis, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu, Ankara: Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1993.
65. Milletvekilleri Seçimi Kanunu (16 Şubat 1950). Resmî Gazete, 5545/7438
66. Sezen, Saim. Seçim ve Demokrasi. Ankara: Gündoğan Yayınları, 1994.
67. Mutlu, Sevda. “Tek Parti Döneminde Parti Devlet Bütünleşmesine Bir Örnek Dilek Sistemi”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 86, (2013): 53-102.
68. Neziroğlu, İrfan ve Yılmaz, Tuncer, Hükümetler Programları ve Genel Kurul Görüşmeleri, Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi Yayınları, 2013.
69. Sebilürreşad Dergisi, C 3, S 73, Mart 1950.
70. Sencer, Aslı Nur, “Devletçilik Döneminde Tekstil Sektörünün Gelişimi ve Bakırköy Bez Fabrikası (1934-1950),” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2017.
71. Sevinç, İsmail ve Özçelik, Mehmet, “Tek Parti Döneminde Türk Kamu Bürokrasisinde Yapılan Yapısal Değişiklikler”, Necmettin Erbakan Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi 1, (Haziran 2023): 55-74.
72. Şükür, Rıdvan. Sümerbank Bakırköy Bez Fabrikası. Ankara: Gece Kitaplığı, 2024.
73. Tanin, 3 Haziran 1945
74. TBMM Tutanak Dergisi, 8 Haziran 1949.
75. Tercüme-i Hal Kaydı, Sicil No: 1151.
76. Tercüme-i Hal Kaydı, Sicil No: 307.
77. Tercüme-i Hal Kaydı, Sicil No: 1250.
78. Tercüme-i Hal Kaydı, Sicil No: 1233.
79. Tercüme-i Hal Kaydı, Sicil No: 1435.
80. Tercüme-i Hal Kaydı, Sicil No: 902.
81. Tercüme-i Hal Kaydı, Sicil No: 1281.
82. Tercüme-i Hal Kaydı, Sicil No: 1163.
83. Tercüme-i Hal Kaydı, Sicil No: 1190.
84. Tercüme-i Hal Kaydı, Sicil No: 917.
85. Timur, Taner. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş. İstanbul: İletişim Yayınları,1991.
86. Tuncay, Başak, “Çok Partili Siyasi Hayata Geçiş Sürecinin Afyonkarahisar’daki Yansımaları”, Doktora Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Afyon, 2014.
87. Tuncer, Erol. 1954 Seçimleri. Ankara, Tesav Yayınları, 2011.
88. Türkmenoğlu Köse, Dilşad, “12 Temmuz Beyannamesinin Cumhuriyet Halk Partisi’nde (CHP) Yarattığı Siyasi Etkiler”, Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 1, (Eylül 2020): 120-139.
89. Tütengil, Cavit Orhan. Türkiye’de Köy Sorunu, İstanbul: Kitaş Yayınları, 1969.
90. Ulus, 8 Aralık 1938.
91. Ulus, 16 Ocak 1938.
92. Ulus, 9 Mayıs 1938.
93. Ulus, 25 Ocak 1942.
94. Ulus, 1 Haziran 1942.
95. Ulus, 21 Şubat 1943.
96. Ulus, 17 Ocak 1941.
97. Ulus, 27 Temmuz 1948.
98. Ulus, 8 Ağustos 1946.
99. Ulus, 6 Kasım 1947.
100. Ulus, 26 Ocak 1948.
101. Ulus, 12 Temmuz 1948.
102. Ulus, 25 Kasım 1948.
103. Ulus, 12 Ağustos 1948.
104. Ulus, 16 Ocak 1950.
105. Ulus, 5 Aralık 1949.
106. Ulus, 19 Aralık 1949.
107. Ulus, 10 Nisan 1950.
108. Ulus, 22 Nisan 1950.
109. Ulus, 29 Haziran 1946.
110. Ulus, 13 Nisan 1942.
111. Ulus, 14 Nisan 1944.
112. Ulus, 5 Mart 1947.
113. Ulus, 31 Temmuz 1938.
114. Ulus, 27 Ağustos 1952.
115. Ulus, 7 Ağustos 1945.
116. Ulus, 18 Haziran 1948.
117. Ulus, 19 Ağustos 1950.
118. Usta, Ebru. “Türkiye’de Kibrit İnhisarı ve Karşılaşılan Bazı Sorunlar (1924-1946)”, Vakanüvis Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 1, (Aralık 2023): 771-797.
119. Vakit, 28 Haziran 1939.
120. Vakit, 3 Haziran 1942.
121. Vakit, 25 Ekim 1946.
122. Vakit, 27 Ağustos 1947.
123. Vakit, 20 Nisan 1950.
124. Vakit, 16 Mayıs 1950.
125. Vakit, 17 Ocak 1949.
126. Vakit, 19 Temmuz 1946.
127. Vakit, 6 Mart 1947.
128. Vakit, 5 Ekim 1944.
129. Vakit, 1 Ekim 1940.
130. Vakit, 17 Haziran 1942.
131. Vakit, 29 Mayıs 1945.
132. Yazıcı, Sinan ve Katılmış, Ferdi. “Tek Parti İktidarında Bürokrasi ve Siyaset İlişkisi”, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 1, (Haziran 2023): 1-12.
133. Yeni Gazete, 15 Temmuz 1948.
134. Yeni Gazete, 21 Ağustos 1948.
135. Yeşil, Ahmet. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1988. Yetkin, Engin. “Türkiye’de Otoriteryanizm: Parti Devleti İktidarlarının Kurulması (1908-1960),” Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2018.
136. Yıldırım, Sema ve Zeynel, Behçet Kemal. TBMM Albümü 1920-2010, Ankara: TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü Yayınları, 2010.
137. Yıldırmaz, Sinan. “1950 Seçimleri ve Propaganda”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 6, (2004): 131-157.
138. Yılmaz, Nihat ve Doğan Kadir, Caner; İnankul, Hakan, “Tek Parti İktidarı Dönemi’nde (1923-1946) Bürokrasi ve Siyaset İlişkisinin Weberyan Değerlendirmesi”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi 3, (2013): 263-284.
139. YSK Resmi İnternet Sitesi (çevrimiçi), http://www.ysk.gov.tr/tr/1950-1977-yillari-arasi- milletvekiligenel- secimleri/3007. Erişim Tarihi: (16.04.2025)
140. Zafer, 19 Mayıs 1950.
141. https://www.ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2022/04/22-MehmetKarayaman.pdf 429. (Erişim Tarihi: 29.08.2025)