Imperial Competition over Ottoman Maritime Trade: The British Attempt to Acquire the Mahsusa Company (1908–1910)

Öz

At the turn of the 20th century, the Ottoman Empire emerged as a key arena of imperial rivalry due to its strategic location and vital trade routes. This study focuses on a failed British attempt to acquire a concession over the Mahsusa Company (İdare-i Mahsusa), the Ottoman state-run steamship monopoly. Drawing on archival sources, feasibility reports, and British diplomatic correspondence, it explores how the Committee of Union and Progress (CUP) initially supported the concession to balance German and French influence. However, the plan collapsed due to parliamentary opposition, nationalist economic concerns shaped by Listian ideas, intra-British corporate conflicts, and German diplomatic pressure. The case of the Mahsusa Company illustrates the complex interplay between imperial competition, economic nationalism, and infrastructure politics in the late Ottoman period. It also highlights how financial tools such as concessions and bond issuance became means of geopolitical influence during the Empire’s final decades.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Maritime Trade
• Concessions
• World War I.

Osmanlı Deniz Ticaretinde Emperyal Rekabet; İngiltere’nin Mahsusa Şirketi İmtiyazını Alma Teşebbüsü (1908-1910)

Öz

20. yüzyılın başında Osmanlı İmparatorluğu stratejik konumu ve önemli ticaret yolları nedeniyle imparatorluklar arası rekabetin önemli bir arenası hâline geldi. Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin tekelinde olan Mahsusa Şirketi (İdare-i Mahsusa) üzerinde imtiyaz hakkı elde etmek için İngiliz girişimine odaklanmaktadır. Arşiv kaynakları, fizibilite raporları ve İngiliz diplomatik yazışmalarına dayanarak, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin (İTC) başlangıçta Alman ve Fransız etkisini dengelemek için imtiyazı nasıl desteklediğini araştırmaktadır. Ancak bu imtiyaz; İngiliz Parlamentosu’nun muhalefeti, İTC’nin List’in fikirlerinden etkilenen milliyetçi endişeleri, İngiliz şirketleri arasındaki çatışmalar ve Alman diplomatik baskısı nedeniyle başarısız oldu. Mahsusa Şirketi örneği, Osmanlı’nın son döneminde uluslararası rekabet ve ekonomik milliyetçilik arasındaki karmaşık etkileşimi göstermektedir. Ayrıca, imtiyazlar ve tahvil ihracı gibi finansal araçların, Osmanlı İmparatorluğu’nun son yıllarında jeopolitik etki aracı hâline geldiğini de vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı İmparatorluğu
• Deniz Ticareti
• İmtiyaz
• I.Dünya Savaşı

Kaynakça

1. Abdullah Nuri, Türkiye Seyr-i Sefain İdaresinin Tarihçesi. İstanbul:Ahmed İhsan Matbaası,1926.
2. Akyıldız, Ali. “Osmanlı İstanbul'unda Deniz Ulaşımı (Modern Dönem),” in Antik Çağ’dan XVI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. İstanbul: Kültür A.Ş., 2015.
3. Alghafal, Suaad. A Bridgehead to Africa, German Interest in the Ottoman Province of Tripoli (Libya) 1884 – 1918. Berlin: De Gruyter, 2021.
4. “British Enterprise in Turkey,” Aberdeen Journal, 8 October 1909, vol; 17079.
5. Christensen, H. Peter. Germany and the Ottoman Railways; Art, Empire, and Infrastructure, London: Yale University Press, 2017.
6. Crouzet, Guillemette. Inventing the Middle East: Britain and the Persian Gulf in the Age of Global Imperialism. Montreal: Mc Gill Queen University Press, 2022.
7. Çapar, Onur. Osmanlı Devletinde Fransız Sermayesi (1838-1914), İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları, 2020.
8. Düzcü, Levent. Yelkenliden Buharlıya Geçişte Osmanlı Denizciliği (1827-1853). İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları, 2017.

9. Ekinci, İlhan. “Son Dönem Osmanlı Deniz Ticaretini Kurtarma Çareleri.” Karadeniz Araştırmaları, 10, (2005), 25-54. (https://izlik.org/JA56UF48DW)
10. Ekinci, İlhan. Fırat ve Dicle’de Osmanlı-İngiliz Rekabeti. Ankara: Asil Yayınları, 2007.
11. Cambridge University Churchill College, Churchill Archive, (GBR), GBR/0014/GLLD 7/1 Commercial Department Report. (5 January 1907).
12. GBR/0014/GLLD 7/1- Commercial Intelligence Report. (14 January 1907).
13. GBR/0014/GLLD 7/1; Letter from Mr.Fox to Lloyd. 2 May 1906.
14. GBR/0014/GLLD 7/1- Letter from the Ministry of Trade to George Lloyd, (14 January 1907).
15. GBR/0014/GLLD 7/1; British Chamber of Commerce of Turkey, President Sir Adam Block’s Speech. 3 January 1907.
16. GBR/0014/GLLD 7/8- 11 November 1908.
17. GBR/0014/GLLD 7/8- 25 January 1909.
18. GBR/0014/GLLD 7/8. Mahsusa Steam Navigation Company.
19. GBR/0014/GLLD 7/8. No; 408.
20. GBR/0014/GLLD 7/8. No; 408/1.
21. GBR/0014/GLLD 7/8. No; 408/2.
22. GBR/0014/GLLD 7/8. No; 408/3.
23. GBR/0014/GLLD 7/8. No; 408/4.
24. GBR/0014/GLLD/7/8/ 53-54, No;5-2. (21 January 1907).
25. GBR/0014/GLLD/7/8/ 53-54, No;5. (21 January 1907).
26. “Great British Contract,” Daily Mail, 8 October 1909, vol. 4211.
27. İlgürel, Mücteba. “Buharlı Gemi Teknolojisini Osmanlı Devletinde Kurma Teşebbüsleri”, in Çağını Yakalayan Osmanlı, Osmanlı Devleti’nde Modern Haberleşme ve Ulaştırma Teknikleri. İstanbul: IRCICA, 1995, 143-158.
28. Karpat, Kemal. Osmanlı’da Değişim, Modernleşme ve Uluslaşma. Ankara: İmge Yayınevi, 2006.
29. Kurt, Burcu. Osmanlı Irak’ında İngiliz Nüfuzuna Tepkiler: Dicle ve Fırat’ta Seyr-i Sefain İmtiyazı Teşebbüsü. İstanbul: Osmanlı Bankası Vakıf ve Araştırma Merkezi, 2009.
30. Küçükalioğlu, Sema. "İdare-i Mahsusa, Kuruluşu, Faaliyetleri ve Sosyo-ekonomik Etkileri.", Marmara University, Unpublished Master Thesis, 1999.
31. Lyans Cole, Camille. “Technology-in-Use during the Last Decades of the Ottoman Empire (1850s to 1920s), Nafia for the Tigris: The Privy Purse and the infrastructure of development in late Ottoman Iraq, 1882–1914,” History of Science, 62, no. 4 (2021): 1-23. (DOI: 10.1177/0073275321999265)
32. “Mahsoussa”, The New York Herald (European Edition-Paris), 8 October 1909, vol; 26746.
33. Maurer, H. John. “Imperial Germany’s Naval Challenge and the Renewal of British Power,” in British World Policy and the Projection of Global Power, c.1830–1960, ed. T. G Otte, Cambridge: Cambridge University Press, 2019.
34. “Notes From Constantinople,” The Times, 14 November 1909.
35. Ortaylı, İlber. Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman Nüfuzu. İstanbul: İletişim Yayınları, 2004.
36. Öndeş, Osman. Vapur Donatanları ve Acenteleri Tarihi. İstanbul: İMEAK Deniz Ticaret Odası Yayınları, 2013.
37. Özyüksel, Murat. Osmanlı İmparatorluğunda Nüfuz Mücadelesi Anadolu ve Bağdat Demiryolları. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2013.
38. Pamuk, Şevket. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Yabancı Sermaye: Sektörlere ve Sermayeyi İhraç Eden Ülkelere Göre Dağılım, 1854-1914,” ODTÜ Gelişme Dergisi, İktisat Tarihi Özel Sayısı, (1978), 131-162. (https://open.metu.edu.tr/handle/11511/109410)
39. Prüfer, Curt and Kevin Morrow. Germany’s Covert War in the Middle East: Espionage, Propaganda and Diplomacy in World War I. London: IB Tauris, 2018.
40. Roux, J.Charles. “La Marine Marchande Russe: II: Les Bassins Et Les Ports: Réformes Et Lois Nouvelles,” Revue des Deux Mondes (1829-1971), Cınquıème Pérıode, 23, no. 3, (1904), 616- 651. (https://www.jstor.org/stable/44799785)
41. Sydarenko, Anna. ‘‘The Russian Steam Navigation and Trading Company: The Transition from Sail to Steam in the Russian Black Sea (1856–1914)’’, in Mediterranean Seafarers in Transition Maritime Labour, Communities, Shipping and the Challenge of Industrialization, 1850s-1920s, ed.Apostos Delis, Jordi İbarz. London: Brill, 2023.
42. “The Mahsusseh Concession,” The Times, 3 September 1910, vol. 39368.
43. Tripp, Clavell. “British versus German trade in the East,” Nineteenth Century, 43, (1898), 27-41.
44. Turan, Namık Sinan. İmparatorluk ve Diplomasi, Osmanlı Diplomasisinin İzinde. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2014.
45. “Turkey,” The Times, 7 September 1909, vol. 39058.
46. “Turkish Affairs,” Financial Times, 8 November 1910, vol. 6952.
47. “Turkish Coasting Trade Concession,” The Times, 22 September 1909, vol. 39071.
48. “Turkish Shipping,” Financial Times, 6 August 1910, vol. 6872.
49. Yıldırım, Onur and Eyüp Özveren. “An Outline of Ottoman Maritime History,” in New Directions in Mediterranean Maritime History, ed. Gelina Harlaftis and Carmel Vassallo, Liverpool: St. John’s, Nfld.: International Maritime Economic History Association 2004.