KAYBOLMAYA YÜZ TUTMUŞ BİR KÜLTÜREL MİRAS ÖRNEĞİ: ÇARK MESİRE

Öz

Kültürel miras, toplumların tarihsel sürekliliğini sağlayan, kimlik ve aidiyet duygusunu besleyen temel unsurlardan biridir. Bu miras yalnızca anıtsal yapılarla sınırlı olmayıp, kent yaşamı içerisinde şekillenen mekânları ve bu mekânlara yüklenen toplumsal anlamları da kapsamaktadır. Bu çalışmanın amacı, Sakarya ili Adapazarı kentinde uzun yıllar boyunca kentsel yaşamın önemli bir parçası olmuş Çark Mesire’yi, kaybolmaya yüz tutmuş bir kültürel miras örneği olarak incelemektir. Araştırma, nitel yöntem çerçevesinde yürütülmüş; yerel tarih kaynakları, arşiv belgeleri, hatırat, gazete yazıları ve dönemin tanıklıklarına dayalı doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, Çark Mesire’nin Osmanlı döneminden Cumhuriyet’in ikinci yarısına kadar Adapazarı halkının dinlenme, eğlenme, sosyalleşme ve kentsel belleğin oluşumu açısından merkezi bir rol üstlendiğini göstermektedir. Mesire alanı, farklı etnik ve dini grupların bir araya geldiği, kültürel etkileşimin yoğun olarak yaşandığı bir kamusal mekân niteliği taşımıştır. Ancak sanayileşme, plansız kentleşme, çevresel tahribat ve özellikle depremler sonucunda Çark Mesire zamanla işlevini yitirmiş ve fiziksel varlığı büyük ölçüde ortadan kalkmıştır. Çalışma, Çark Mesire örneği üzerinden, kentsel dönüşüm süreçlerinde kültürel mirasın korunmasının ve kent belleğinin sürdürülebilirliğinin önemine dikkat çekmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kültürel miras
• kent belleği
• Çark Mesire
• Çark Suyu
• Adapazarı

A CULTURAL HERİTAGE SİTE ON THE VERGE OF DİSAPPEARANCE: ÇARK MESİRE

Öz

Cultural heritage is one of the fundamental elements that ensures the historical continuity of societies and strengthens collective identity and a sense of belonging. This heritage is not limited to monumental structures; it also encompasses urban spaces shaped by social practices and the meanings attributed to them over time. The aim of this study is to examine Çark Mesire, which constituted an important part of urban life in the city of Adapazarı (Sakarya), as an example of cultural heritage that has gradually disappeared. The research was conducted using a qualitative methodology and is based on document analysis of local history sources, archival documents, memoirs, newspapers, and contemporary testimonies. The findings indicate that from the late Ottoman period until the second half of the Republican era, Çark Mesire played a central role in the daily life of Adapazarı as a space for recreation, social interaction, and the formation of urban memory. The site functioned as a public space where different ethnic and religious communities came together, fostering social and cultural interaction. However, processes of industrialization, unplanned urbanization, environmental degradation, and especially destructive earthquakes led to the gradual loss of both the physical structure and cultural functions of Çark Mesire. This study emphasizes the necessity of preserving cultural heritage and sustaining urban memory in the context of urban transformation processes.

Anahtar Kelimeler

• Cultural heritage
• urban memory
• Çark Mesire
• Çark Stream
• Adapazarı

Kaynakça

1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Sadaret Mühimme Kalemi Evrakı (A. MKT. MHM.) 524/26.
2. BOA. Dâhiliye Mektubi Kalemi (DH. MKT.) 2229/147.
3. Aksoy, Asu ve Zeynep Şirin Enlil. “Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar,” Kültürel Miras Yönetimi Kitabı içinde, Editörler: Asu Aksoy ve Deniz Ünsal, 8-9. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2012.
4. Assmann, Jan. Kültürel Bellek. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2015.
5. Balcıoğlu, Talia. Adapazarı Tarihi ve Coğrafyası. İstanbul: Işıl Matbaası, 1952.
6. Batmaz, Nazlı Yücel ve Gülhanım Biçici. “Türkiye’de Somut Kültürel Mirasın Korunması Üzerine Bir Alan Araştırması: Kırıkkale Delice Örneği,” Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi 4, sayı:1 (2021): 97-110. https://doi.org/10.33712/mana.827589.
7. Connerton, Paul. Toplumlar Nasıl Anımsar?. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014.
8. Cuinet, Vital. İzmit Mutasarrıflığı. İstanbul: Demkar Yayınları, 2012.

9. Dönmez, Cengiz ve Cemil Cahit Yeşilbursa. “Kültürel Miras Eğitiminin Öğrencilerin Somut Kültürel Mirasa Yönelik Tutumlarına Etkisi,” Elementary Education Online 13, sayı:2 (2014): 425-442.
10. Dutucu, Ayşe Atalay. “Sakarya’nın Hidrografik Özellikleri,” Sakarya’nın Fiziki Beşerî ve İktisadi Coğrafya Özellikleri içinde, Editör: Cercis İkiel, 219-248. İstanbul: Sakarya Üniversitesi Yayınları, 2018.
11. Ekici, Metin. “Bir Sempozyumun Ardından: Somut Olmayan Kültürel Mirasın Müzelenmesi,” Millî Folklor 16, sayı: 61 (2004): 5-13.
12. Erendil, Muzaffer. Türlü Yönleri ile Sakarya İli. İstanbul: Nur Ofset Matbaası, 1982.
13. Erol, Şengül. “Uşak’ın Geleneksel ve Modern Mimarisinden Esinlenerek Oluşturulan Bir Giysi Koleksiyonu,” Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 21, (01 Aralık 2025): 125-154. https://izlik.org/JA68ZB46DT.
14. Maurice Halbwachs. Kolektif Hafıza. Ankara: Heretik Yayınları, 2017.
15. İller Bankası. Belediyeler Yıllığı. Ankara: Güney Matbaacılık, 1949.
16. İstanbul Ticaret Odası. Bölge Turizm Rehberi Etüdü. İstanbul: İTO Yayınları, 1964.
17. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2017.
18. Konukçu, Enver. “Sakarya ve Gezginler,” Sakarya İli Tarihi 1 içinde, Editor: Mustafa Demir, 111-168. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları, 2005.
19. Konukçu, Enver. “Sakarya’nın Tarihi Coğrafyası,” Sakarya İli Tarihi 1 içinde, Editor: Mustafa Demir, 33- 47. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları, 2005.
20. Kuzucu, Refik. “Adapazarı Kazası,” İdare Dergisi, Dahiliye Bakanlığınca Çıkarılır 16, sayı:172 (OcakŞubat 1945): 213-259.
21. Naci, Enver. “Çark Alemleri,” Yarım Ay, 15 Ağustos 1937.
22. Özel, Sabahattin. Millî Mücadelede İzmit-Adapazarı ve Atatürk. İstanbul: Derin Yayınları, 2009. Rona, Nuri Apti. “Adapazarı’nın Sağlık Durumu,” İktisadi Uyanış, Kocaeli Özel Sayısı 5, sayı:25 (Şubat 1951): 60-61.
23. Sakarya Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü. Sakarya İl Çevre Durum Raporu. Sakarya 2011.
24. Sakarya Valiliği. Cumhuriyetimizin 75. Yılında Sakarya. Sakarya: Sakarya Valiliği Yayınları, 1998.
25. Sakarya Valiliği. Tarihte ve Günümüzde Sakarya. İstanbul: Hürriyet Ofset, 1990.
26. Smıth, Laurajane. Uses of Heritage. London and New York: Routledge Press, 2006.
27. Şerif, Ahmet. Anadolu’da Tanin. Ankara: TTK Basımevi, 1999.
28. Tarkan, Talat. Adapazarı. Adapazarı: Kenan Basımevi, 1937.
29. Tuna, Fahri. Adapazarı Yazıları. İstanbul: Değişim Yayınları, 2007.
30. Tuncel, Metin. “Türkiye’de Yeni Şehirler Adapazarı Örneği,” I. Sakarya ve Çevresi Tarih ve Kültür Sempozyumu içinde, Editörler: Mehmet Alpargu ve Enis Şahin, 1-5. Adapazarı: Sakarya Üniversitesi Yayınları, 1999.
31. Tunçer, Mehmet. Dünden Bugüne Kültürel Miras ve Koruma. Ankara: Gazi Kitapevi, 2017.
32. Uyanık, Sinan ve İbrahim Yenigün. “Anadolu Medeniyetlerinde Ekolojik İzler,” Harran Üniversitesi Mühendislik Dergisi 1, sayı:1 (2016): 19-24. https://izlik.org/JA94HA92EN Yenigün, İbrahim ve Esra Tuğalan. “Geçmişten Geleceğe ‘Çevre Tarihi,’” Sürdürülebilir Çevre Dergisi 1, sayı:1 (2021): 31-36. https://izlik.org/JA48UC52BP
33. Yenigün, İbrahim ve Özgür Uyanık. Çevre Tarihi: Uygarlığın Ekolojik Hafızası. İstanbul: Özgür Yayınları, 2025.
34. Yenigün, İbrahim, Vildan Balcı, Abdullah Yenigün ve Sinan Uyanık. “Çevre Tarihi Perspektifinden Sürdürülebilir Su Yönetiminde Örnek Medeniyet: Osmanlı Devleti,” Çevre Şehir ve İklim Dergisi 3, (2023): 158-182. https://izlik.org/JA33FW75BZ
35. Yıldırım, Ali ve Hasan Şimşek. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2018.
36. Yurt Ansiklopedisi 9 içinde, İstanbul: Anadolu Yayınları, 1982-1983. Adapazarı, 4 Şubat 1947, 1, 2, 4.
37. Adapazarı, 11 Şubat 1947, 4.
38. Son Posta, 11 Ağustos 1933, 4.
39. Son Posta, 22 Eylül 1934, 4.
40. Son Posta, 9 Eylül 1935, 4.
41. Son Posta, 11 Eylül 1936, 5.
42. Yeni Sabah, 16 Temmuz 1949, 4.
43. Milliyet, 4 Teşrinievvel 1929, 5.
44. Akşam, 9 Ağustos 1934, 6.
45. Akşam, 9 Ağustos 1934, 6.
46. Son Posta, 27 Mayıs 1934, 4.
47. Haber, 29 Mayıs 1935, 3.
48. Son Posta, 17 Haziran 1935, 4.
49. Ada Postası, 1 Temmuz 1947, 1.
50. Yeni Adapostası, 2 Temmuz 1960, 1.
51. Halk Sesi, 16 Haziran 1960, 1.
52. Halk Sesi, 6 Ağustos 1960, 1.
53. Çark, 23 Aralık 1983, 2.