Tarihsel Romanlarda Kadın Figürleri ve Tarih Öğretimi Bağlamında Toplumsal Cinsiyet

Yıl 2025, Sayı: 9, 39 - 48, 31.12.2025

Lütfi Budak

Öz

Bu çalışma, tarihsel romanlarda kadın figürlerinin toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında nasıl kurgulandığını ve bu kurguların tarih öğretimi açısından pedagojik potansiyelini incelemektedir. Araştırma, Namık Kemal’in Cezmi (1880), Halide Edib Adıvar’ın Ateşten Gömlek (1922), Tarık Buğra’nın Küçük Ağa (1954) ve İskender Pala’nın Şah ve Sultan (2010) romanları üzerinden yürütülmüştür. Nitel içerik analizi yöntemiyle gerçekleştirilen incelemede, kadın karakterlerin tarihsel süreçlerdeki konumları, temsil biçimleri ve toplumsal rollerinin eğitsel bağlamda nasıl işlev gördüğü değerlendirilmiştir. Bulgular, tarihsel romanların, kadınların tarihsel görünürlüğünü artırarak “erkek merkezli” tarih anlatılarına alternatif bir perspektif sunduğunu göstermektedir. Araştırma sonuçlarına göre, incelenen romanlarda kadın karakterler genellikle dönemin ideolojik ve kültürel kodlarıyla uyumlu biçimde “ulusal ahlakın taşıyıcısı” veya “destekleyici figür” olarak kurgulanmakla birlikte, özellikle Cumhuriyet dönemi sonrası eserlerde kadınların kamusal alanda daha aktif roller üstlendiği görülmüştür. Bu durum, tarih öğretiminde toplumsal cinsiyet duyarlılığını geliştirme, tarihsel empati kurma ve eleştirel düşünme becerilerini destekleme açısından önemli bir fırsat sunmaktadır. Ancak romanlardaki idealize edilmiş kadın temsillerinin eleştirel süzgeçten geçirilmeden kullanılması, tarihsel gerçekliğin çarpıtılmasına ve toplumsal cinsiyet kalıplarının yeniden üretilmesine yol açabilir. Dolayısıyla tarihsel romanların eğitimde kullanımı, eleştirel toplumsal cinsiyet perspektifiyle bütünleştirildiğinde anlamlı ve dönüştürücü bir öğrenme deneyimi sağlayabilir. Bu çalışmanın amacı, tarihsel romanlarda yer alan kadın figürlerini incelemek ve bu figürlerin tarih öğretiminde kullanılabilirliğini tartışmaktır. Çalışma, kadınların tarihsel süreçteki konumlarını görünür kılmayı, toplumsal cinsiyet temelli bir tarih öğretiminin imkânlarını tartışmayı ve edebiyat ile tarih disiplinleri arasında köprü kurmayı hedeflemektedir. Böylelikle tarihsel romanların, ders kitaplarındaki boşlukları telafi eden ve öğrencilerin toplumsal cinsiyet duyarlılığı geliştirmelerine katkı sağlayan pedagojik bir araç olarak işlevselliği ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler

Tarihsel roman , kadın temsili , toplumsal cinsiyet , tarih öğretimi , pedagojik değer

Women Figures in Historical Novels and Gender in the Context of History Teaching

Öz

This study examines how female figures in historical novels are constructed within the context of gender roles and explores the pedagogical potential of these constructions for history teaching. The research is conducted through an analysis of Namık Kemal’s Cezmi (1880), Halide Edib Adıvar’s Ateşten Gömlek (1922), Tarık Buğra’s Küçük Ağa (1954), and İskender Pala’s Şah ve Sultan (2010). Employing a qualitative content analysis method, the study evaluates the positions of female characters within historical processes, their modes of representation, and the ways in which their social roles function in an educational context. The findings indicate that historical novels offer an alternative perspective to “male-centered” historical narratives by enhancing the historical visibility of women. According to the results, while the female characters in the examined novels are generally constructed in alignment with the ideological and cultural codes of their respective periods—as “bearers of national morality” or as “supportive figures”—it is observed that women undertake more active roles in the public sphere particularly in works produced after the Republican era. This shift presents an important opportunity for developing gender sensitivity, fostering historical empathy, and supporting critical thinking skills in history education. However, the uncritical use of idealized representations of women in these novels may distort historical reality and contribute to the reproduction of gender stereotypes. Therefore, the incorporation of historical novels into educational settings becomes meaningful and transformative only when integrated with a critical gender perspective. The purpose of this study is to examine the female figures depicted in historical novels and to discuss the extent to which these figures can be utilized in history teaching. The study aims to make women’s positions in historical processes visible, explore the possibilities of gender-based history instruction, and establish a bridge between the disciplines of literature and history. In doing so, it demonstrates the functionality of historical novels as pedagogical tools that not only address gaps in textbooks but also contribute to the development of students’ gender awareness.

Anahtar Kelimeler

pedagogical value , Historical novel , female representation , gender , history teaching

Kaynakça

• Adıvar, H. E. (1922). Ateşten Gömlek. İstanbul: İkbal Kütüphanesi. Altun, A. (2018). Tarih ders kitaplarında toplumsal cinsiyet rolleri ve kadın temsili. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık. Anderson, J. D., & Span, C. M. (2016). History of education in the news : The legacy of slavery, racism, and contemporary black activism on campus. History of Education Quarterly, 56(4), 646-656. https://doi.org/10.1111/hoeq.12214 Buğra, T. (1954). Küçük Ağa. İstanbul: Yağmur Yayınları. Chiponda, A. F., & Wassermann, J. (2016). The depiction of women in the verbal text of a junior secondary Malawian history textbook – an analysis. Yesterday and Today, 16, 40–59. De la Torre-Sierra, A. M., & Guichot-Reina, V. (2022). The influence of school textbooks on the configuration of gender identity: A study on the unequal representation of women and men in the school discourse during the Spanish democracy. Teaching and Teacher Education.