SULTANGALİYEVCİLİĞİN DOĞUSUNDA TÜRKLÜK, İSLAM VE SÖMÜRGELER DİKTATORYASI

Öz

Bir eylem ve fikir adamı olarak Mirsaid Sultangaliyev, yaşadığı dönemde Sovyet yönetimi ve Avrupa merkezci Marksist düşünceye önemli bir karşıtlık oluşturmuş ve böylece dünya sosyalist devrimini özelde Türklere, geneldeyse bütün Müslüman ve sömürülen halklara uyarlamayı başarmıştır. Sultangaliyevcilikte, devrimin Avrupa’dan değil de sömürülen doğudan başlaması gerektiğine dönük sav, Rus yönetimleri altında kimlik bunalımına sokulan Türk halklarının düşüncelerine tesir etmekle kalmamış; bütün bir Doğu’ya, sömürgeciliğe direnç noktasında yeni bir yol göstermiştir. Ancak Sultangaliyev’in 20. yüzyılda ortaya koyduğu ezilen Doğu’nun bugün neyin karşılığı olduğu, değişen siyasal koşullar nedeniyle yeniden bir değerlendirme gerektirmektedir. Bu nedenle makalede Sultangaliyev’in “Doğu” kavramı, hem 20. yüzyılda dünya devriminin başlangıç noktasını belirleyen “somut” bir coğrafi işaretleme hem de dünya genelinde sömürülen halkların bugününü kapsayan “soyut” bir tanım olmak üzere iki farklı bağlamda değerlendirilecektir. Makalenin amacı da bu doğrultuda, Sultangaliyev’in 20. yüzyılda sömürülen doğulu halkların, kendi deyimiyle “proleter halklar”ın ihtiyaçlarına göre şekillendirdiği sosyalist düşünceyi; Sultangaliyev’in Türklük, İslam ve sosyalizme özgün yaklaşımları üzerinden incelemektir.

Anahtar Kelimeler

• Galiyev
• Milli Komünizm
• Sovyetler Birliği
• Türklük
• İslam
• Sosyalizm
• Sultangaliyev

TURKISHNESS, ISLAM AND THE COLONIAL DICTATORSHIP IN THE EAST OF SULTAN-GALIEVISM

Öz

Mirsaid Sultan-Galiev, as a man of action and intellectual, formed an important opposition to the Soviet rule and eurocentric Marxist thought in his time and thus succeeded in adapting the world socialist revolution to the Turks in particular and to all Muslims and exploited peoples in general. The Sultan-Galievist assertion that the revolution should start not from Europe, but from the exploited East, not only influenced the thoughts of the Turkish peoples, who were put into an identity crisis under Russian rule, but also showed a new way for the whole East to resist colonialism. However, what Sultan-Galiev's 20th century concept of the "Oppressed East" corresponds to today requires a re-evaluation due to changing political conditions. For this reason, in this article, Sultan-Galiev's concept of the East will be evaluated in two different contexts, both as a "concrete" geographical marking that determines the starting point of the world revolution in the 20th century and as an "abstract" form of definition that involves current situations of the exploited peoples around the world. In this direction, the aim of this article is to examine the socialist thought that Sultan-Galiev shaped according to the needs of the exploited eastern peoples, in his own words "proletarian peoples" in the 20th century, through Galiev's unique approaches to Turkishness, Islam and Socialism.

Anahtar Kelimeler

• Galiev
• National Communism
• Soviet Union
• Turkishness
• Islam
• Socialism
• Sultan-Galiev

Kaynakça

1. 1) Akçura, Yusuf, Türkçülüğün Tarihi, Ötüken Neşriyat, 2015.
2. 2) Atasoy, Fahri, Küreselleşme ve Milliyetçilik, Ötüken Neşriyat, 2018.
3. 3) Benningsen, Alexandre A. ve Wimbush, S. Enders, Sultan Galiyev ve Sovyetler Birliğinde Milli Komünizm, Çev. Bülent Tanatar, Anahtar Kitaplar, 1995.
4. 4) Demirhan, Fahri Erdem, “Mazlumların Kuramcısı ve Stratejisti Sultan Galiyev”, Karadeniz Araştırmaları Dergisi, Sayı 28, 2011, ss. 85-113.
5. 5) Dowler, Wayne, “The Politics of Language in Non-Russian Elementary Schools in the Eastern Empire”, The Russian Review, Vol. 54, Issue 4, 1995.
6. 6) Drieu, Cloe, “Cinema, Local Power and the Central State: Agencies in Early Anti-Religious Propaganda in Uzbekistan”, Die Welt des Islams, Vol. 50, Issue 3/4, 2010, pp. 532-558.
7. 7) Ferry, Luc, Gençler için Batı Felsefesi, Çev. Devrim Çetinkasap, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.
8. 8) Kireçci, M. Akif ve Tezcan, Selim, Kırım’ın Kısa Tarihi, Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi İnceleme-Araştırma Dizisi, Ankara Siyasal ve Ekonomik Araştırmalar Merkezi Yayınları, 2015.

9. 9) Koygeldiev, A., “Mustafa Çokayulu”, Bilig-Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 05, Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 1997, ss. 122-137.
10. 10) Kılınçkaya, M. Derviş, Omerbekov, Talas ve Egamberdiyev Mirzahan, Sovyetler Birliği Döneminde Yıldırma Politikasının Bir Unsuru Olarak “Türkçülük” Suçlaması, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, sayı 30, 2019, 1-27.
11. 11) Kreindler, Isabelle T. Educational Policies Toward the Eastern Nationalities in Tsarist Russia: A Study of II’minskii System, Ph.D. Thesis, Columbia University, 1969.
12. 12) Marx, Karl ve Engels, Friedrich, Komünist Manifesto, Çev. Celal Üster ve Nur Deriş, Can Yayınları, 2012.
13. 13) Mir Said Sultan Galiyev, Asya ve Avrupa Türk Halklarının Sosyo-Politik, Ekonomik ve Kültürel Gelişme Temelleri Üzerine Tezler, Galiyev’in Bütün Eserleri, Çev. Sabri Gürses, ed. Özgür Erdem, İleri Yayınları, 2006.
14. 14) Mir Said Sultan Galiyev, “Dünya Görüşüm Üzerine”, Galiyev’in Bütün Eserleri, Çev. Sabri Gürses, ed. Özgür Erdem, İleri Yayınları, 2006.
15. 15) Mir Said Sultan Galiyev, Kimim Ben? Sesimi Duyurmak İstiyorum, Galiyev’in Bütün Eserleri, Çev. Sabri Gürses, ed. Özgür Erdem, İleri Yayınları, 2006.
16. 16) Mir Said Sultan Galiyev, Merkez Kontrol Komisyonu Üyelerine Mektup, Kopyası |. V. Stalin ve L. D. Troçki'ye: Otobiyografik Deneme: “Ben Kimim?”, Galiyev’in Bütün Eserleri, Çev. Sabri Gürses, ed. Özgür Erdem, İleri Yayınları, 2006.
17. 17) Mir Said Sultan Galiyev, Müslümanlar Arasında Din Karşıtı Propagandanın Yöntemleri, Sultan Galiyev ve Sovyetler Birliğinde Milli Komünizm, Çev. Bülent Tanatar, ed. Alexandre A. Benningsen ve S. Enders Wimbush, Anahtar Kitaplar, 1995.
18. 18) Mir Said Sultan Galiyev, Rusya’daki Sosyalist Devrimin Yazgısı ve Turan Federatif Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Galiyev’in Bütün Eserleri, Çev. Sabri Gürses, ed. Özgür Erdem, İleri Yayınları, 2006.
19. 19) Mir Said Sultan Galiyev, Toplumsal Devrim ve Doğu, Sultan Galiyev ve Sovyetler Birliğinde Milli Komünizm, Çev. Bülent Tanatar, ed. Alexandre A. Benningsen ve S. Enders Wimbush, Anahtar Kitaplar, 1995.
20. 20) Narkiewicz, O. A., “Stalin, War Communism and Collectivization”, Soviet Studies, Vol. 18, No. 01, University of Glasgow, 1966.
21. 21) Özbay, Fatih, “Saha (Yakutistan), Tıva, Hakasya ve Altay Cumhuriyetlerinin Federal Merkez ve Dış Dünya ile İlişkileri”, Sovyetler Birliği’nin Dağılmasından Yirmi Yıl Sonra Rusya Feredasyonu, ed. Erhan Büyükakıncı ve Eyüp Bacanlı, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2012.
22. 22) Özcan, Azmi, “Mir Said Sultan Galiyev”, İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, Cilt 30, 2005, ss. 130-32.
23. 23) Özkan, Alparslan, “Türk Kültür Ortaklığından Dünyayla Bütünleşmeye: Latin Alfabesi ve Dil Politikalarının Tarihsel Evrimi”, Avrasya Dünyası Dergisi, Sayı 08, Terazi Yayıncılık, 2021, 22. 66-76.
24. 24) Privratsky, Bruce G. Muslim Turkistan: Kazakh Religion and Collective Memory. Curzon Press, 2001.
25. 25) Reyhan, Hakan, Doğunun Büyük Devrimcileri: Mollanur Vahidov-Sultan Galiyev, Alter Yayıncılık, 2010.
26. 26) Richman Sheldon L., “War Communism to NEP:The Road From Serfdom”, The Journal of Libertarian Studies, Vol. 5, No. 01, George Mason University, 1981, pp. 89-97.
27. 27) Saparbekova, Ainur etc., “Sweeping Ethno-Demographic Changes in Kazakhstan During the 20th Century: A Dramatic Story of Mass Migration Waves, AUC Geographica, Vol. 50, Issue 01, 2015, pp. 71-82.
28. 28) Stalin, Josef. Milli Cumhuriyetler ve Bölgelerde Sağcılar ve Solcular, Sultan Galiyev ve Sovyetler Birliğinde Milli Komünizm, Çev. Bülent Tanatar, Alexandre A. Benningsen ve S. Enders Wimbush, (der.), Anahtar Kitaplar, 1995.
29. 29) Sunar, Lütfi, Klasik Sosyolojinin Şarkiyatçı Kaynakları: Marx ve Weber’in Karşılaştırmalı Bir İncelemesi, İnsan ve Toplum Dergisi, Sayı 1(2), 2011, ss. 29-56.
30. 30) Tellal, Eral, “Mirsaid Sultan Galiyev”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, Cilt 56, Sayı 01, s. 114-120, 2001, ss. 105-133.
31. 31) Togan, Zeki Velidi, Hatıralar, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2015.
32. 32) Lockman, Zachary Contending Vision of the Middle East: The History and Politics of the Orientalism, Cambridge University Press, 2009.