İbn Hâleveyh ve İbn Zencele’nin Hüccet Eserleri Bağlamında Kıraat Hüccetlerinin Mukayesesi

Yıl 2025, Sayı: 44, 97 - 132, 30.12.2025

Şeyda Atmaca

https://doi.org/10.56361/usul.1745989

Öz

İslam’ın ilk yıllarında verilen ahrufu’s-seb‘a ruhsatının etkileri Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminden sonra da devam etmiştir. Hz. Osman (r.a.) dönemini takip eden yıllarda ise artık mushaflara uymayan kıraatlerden vazgeçilmiştir. Kıraat ilminin sistemleşmesiyle birlikte de kıraat farklılıkları bazı âlimlere nispet edilmiş ve bu âlimler tercih ettikleri kıraatlerin gerekçelerini gösterdikleri eserler kaleme almıştır. Bu eserlerde hüccet/ilm-i ihticâc kavramı öne çıkmıştır. Hüccet kavramı “kurrânın kıraat ihtiyarlarının gerekçesinin çeşitli boyutlarda ortaya konulması” anlamına gelmektedir. Çalışmamızda “İbn Hâleveyh ve İbn Zencele’nin Hüccet Eserleri Bağlamında Kıraat Hüccetlerinin Mukayesesi” konusunu ele aldık. Bu konunun seçilmesindeki problem kıraat hüccetleriyle ilgili meselelerin anlaşılmasında yaşanan güçlüklerdir. Araştırmamızın amacı ise farklı dönemlerde telif edilen eserlerin karşılaştırılması ile alana katkıda bulunmaktır. Daha önce bu eserlerin mukayeseli bir şekilde incelenmemiş olması çalışmamızın özgünlüğünü göstermektedir. Çalışmamız İbn Hâleveyh ve İbn Zencele’nin Huccet isimli eserlerinde yer alan bazı mufassal sûrelerle sınırlı tutulmuştur. Çalışmamızda literatür taramasında bulunularak ilgili eserler tahlil edilmiştir. Araştırmamız iki ana bölüme ayrılarak işlenmiştir. İlk bölümde hüccet kavramı ile ilgili bazı meseleler, ikinci bölümde ise Huccet eserleri bağlamında bazı mufassal sûrelerdeki kıraat hüccetleri mukayeseli olarak değerlendirilmiştir. Çalışmamızda müelliflerin kıraat hüccetlerinin kimi durumda farklılık kimi durumda ise benzerlik gösterdiği anlaşılmış ve İbn Hâleveyh’in eserinin ilm-i ihticâc yönünden daha yetkin olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kur’ân-ı Kerim Okuma ve Kıraat , İlm-i İhticâc , İbn Hâleveyh , Ebû Zür‘a İbn Zencele , Huccetu’l-Kıraat

مقارنة بين أدلة التلاوة في سياق حجة ابن خالويه وابن زنجلة

Öz

استمرت آثار الإباحة الممنوحة في صدر الإسلام، أحرف السبع، بعد عهد النبي محمد (صلى الله عليه وسلم). وفي السنوات التي تلت عهد عثمان (رضي الله عنه)، هُجرت القراءات التي لم تعد تتوافق مع القرآن الكريم. ومع تنظيم علم القراءات، نُسبت اختلافات في القراءات إلى بعض العلماء، فكتب هؤلاء العلماء مؤلفات تُبرر تفضيلاتهم في القراءات. في هذه المؤلفات، برز مفهوم "الحجة/علم الاحتياط". ويعني مفهوم "الحجة" "عرض مبررات تفضيلات تلاوات القرآن الكريم في أبعاد مختلفة". في دراستنا، تناولنا موضوع "مقارنة أدلة التلاوة في سياق حجة ابن خالويه وابن زنجيلة". ونشأت مشكلة اختيار هذا الموضوع من صعوبة فهم المسائل المتعلقة بأدلة التلاوة. يهدف بحثنا إلى المساهمة في هذا المجال من خلال مقارنة الأعمال التي تم تأليفها في فترات مختلفة. إن حقيقة أن هذه الأعمال لم يتم فحصها بطريقة مقارنة من قبل يدل على أصالتها. وقد اقتصرت دراستنا على بعض السور المفصلة في الأعمال التي تحمل عنوان الحجة لابن خالويه وابن زنجله. أجرت هذه الدراسة مراجعة للأدبيات وحللت الأعمال ذات الصلة. ينقسم بحثنا إلى قسمين رئيسيين. يتناول القسم الأول بعض القضايا المتعلقة بمفهوم الحجة، بينما يقدم القسم الثاني تقييمًا مقارنًا لأدلة التلاوة في بعض السور المفصلة في سياق أعمال الحجة. تكشف دراستنا عن أن أدلة تلاوة المؤلفين تختلف في بعض الحالات وتتشابه في حالات أخرى، وقد تم تحديد عمل ابن خالويه ليكون أكثر كفاءة من حيث علم الاحتجاج.

Anahtar Kelimeler

حجة القراءات , أبو زرعة بن زنجلاء , ابن خالويه , علم الإحتجاج , القرآن والقراءات

Comparison of Recitation Proofs in the Context of Ibn Khālawayh and Ibn Zanjalah’s al-Hujjah Works

Öz

The effects of al-ahruf as-sab‘a, continued after the time of the Prophet Muhammad (PBUH). After the reign of Caliph Uthman, recitations that no longer conformed to the al-Qur’ān were abandoned. Differences in recitation were attributed to certain scholars, and these scholars wrote works justifying their preferred recitations. In these works, the concept of al-ḥujjah (evidence/ ʻIlm al-iḥtijāj) came to the fore. Ḥujjah means “the presentation of the rationale for the Qur’ān’s recitation preferences in various dimensions”. In our study, we addressed the topic “Comparison of Proofs of Recitation in the Context of Ibn Khālawayh and Ibn Zanjalah’s al-Ḥujjah Works”. The problem with choosing this topic stemmed from the difficulties encountered in understanding the issues related to proofs of recitation. The aim of our research is to contribute to the field by comparing works. The fact that these works have not been examined in a comparative manner before demonstrates its originality. Our study was limited to some detailed sūrahs in the works titled Ḥujjah. This study conducted a literature review and analyzed relevant works. Our research is divided into two main chapters. The first chapter addresses some issues related to the concept of al-ḥujjah, while the second chapter provides a comparative evaluation of the recitation proofs in some detailed sūrahs within the works. Our study reveals that the recitation proofs of the authors differ in some cases and are similar in others, and Ibn Khālawayh’s work is determined to be more competent in terms of the science of al-iḥtijāj.

Anahtar Kelimeler

al-Qur’ān and Qirāʾāt , Ilm al-iḥtijāj , Ibn Khālawayh , Abū Zurʻah Ibn Zanjalah , Ḥujjah al- Qirāʾāt

Kaynakça

• Balvali, Muhammed. el-İhtiyar fi’l-kıraat. Fas: Vezaretu’l-Evkaf ve’ş-Şuûni’l-İslamiyye, 2. Basım, 1418/1997.
• Birışık, Abdülhamit. “Kıraat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/425-432. Ankara, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2022.
• Cevherî, İsmail b. Hammad. es-Sıhah, Tâcu’l-luga ve sıhahil’l-‘Arabiyye. nşr. Şehâbeddin Ebû ‘Amr. Beyrut: y.y., 2. Basım, 1418/1998.
• Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: TDV Yayınları, 3. Basım, 2022.
• Dayf, Şevki. el-Medarisi’n-nahviyye. y.y.: Dâru’l-Mearif, 1. Basım, ts.
• Demirci, Muhsin. “el-Ahrufu’s-seb‘a”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/175-177. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 1989.
• Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Abdilğanî el-Bennâ. İthâfu fudâlai’l-beşer. thk. Şabân Muhammed İsmâîl. Beyrut: Âlimu’l-Kutub ve Mektebetu’l-Kulliyâti’l-Ezheriyye, 1. Basım, 1407/1987.
• Ebû Selmâ, Züheyr b. Dîvân. Mısır: Dâru’l-Kutub, 1. Basım, 1383/1964.
• Ebû Tâhir, Abdulkayyüm b. Abdilgaffur. Safahatun fî ulûmu’l-kıraat. Mekke: y.y., 1. Basım, 1415/1995.
• Ezherî, Ebû Mansur. Meâni’l-kıraat. thk. Ubeyd Mustafa Derviş-Avd b. Hamd el-Kazevî. Riyad: Refhu’l-Müsahim, 1. Basım, 1411/1991.
• İbn Cinnî, el-Mevsılî el-Bağdâdî. el-Muhteseb. thk. Ali Necdi Nâsıf-Abdülhalim Neccâr-Abdulfettah Şelebi. İstanbul: Dâru Sezkin, 1. Basım, 1404/1984-86.
• İbn Ebî Meryem, Nasr b. Ali eş-Şirâzî. el-Müdah li vucuhu’l-kıraati ve ileliha. thk. Ömer Hamdan el-Kubeysi. Cidde: el-Cemaatu’I-Hayriyye, 1. Basım, 1414/1993.
• İbn Ebî Meryem, Nasr b. Alî b. Muhammed. Kitâbu’l-Mûdah. thk. Abdurrahman İbrahim Bedr. Tanta: Dâru’s-Sahabe, 2. Basım, 1427/2007.
• İbn Fâris, Ebu’l-Huseyin Ahmed b. Zekeriyya. el-Huccetu fî ileli’l-kıraati’s-seb. thk. Abdulfettah Şelebi. b.y.: y.y., 1. Basım, 1386/1965.
• İbn Fâris, Ebu’l-Huseyin Ahmed b. Zekeriyya. Mu’cemu Mekayisu’I-Luga. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 1. Basım, ts.
• İbn Hâleveyh, Ebû Abdullâh el-Hüseyin el-Hemedânî. el-Hucce fi’l-kıraati’s-seb‘. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 1. Basım, 1400/1979.
• İbn Hâleveyh, Ebû Abdullâh el-Huseyin el-Hemedânî. İrâbu’l-kırâati’s-seb‘ ve ileluhâ, nşr. Abdurrahman b. Süleyman el-Useymîn. Kahire: y.y., 1. Basım, 1413/1992.
• İbn Manzur, Ebu’l-Fazl Cemâlüddîn Mükerrem. Lisanu’I-‘Arab. Lübnan: Dâru Sadr, 1. Basım, ts.
• İbn Zencele, Abdurrahman b. Muhammed. Huccetu’l-Kıraat. thk. Said el-Efgani. Beyrut: Müessesetu’r-Risale, 1. Basım, 1402/1982.
• Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Hammûs b. Muhammed el-Kaysî. el-Keşf. thk. Muhyiddîn Ramazan. Şam: Matbaatu Mecmei’l-Lügati’l-Arabiyye, 1. Basım, 1395/1974.
• Mukrim, Abdulâl Salim. el-Kıraatu’l-Kur’âniyye ve eseruhâ fi’d-diraseti’n-nahviyye. b.y.: Müessetü’r-Risâle, 1. Basım, 1416/1996.
• Mutçalı, Serdar. Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınevi, 3. Basım, 1995.
• Nefes, Hayrunnisa. Tecvid İlmi Açısından Cevâhiru’l- İkyân fî Şerhi Umdeti’l-İrfân. Ankara: Son Çağ Yayınları, 1. Basım, 2021.
• Razi, Muhammed b. Ebi Bekir. Muhtaru’s-sıhah. Beyrut: Mektebetu Lübnan, 1. Basım, 1415/1995.
• Refide, İbrahim Abdullah. en-Nahv ve kütübü’t-tefsir. b.y.: Dâru’l-¬Cemahiriyye, 1. Basım, 1399/1990.
• Sawas, Abdullah. “Kırâat İlminde İhticâc Kavramı ve İhtiyâr-Tercîh İlişkisi”, İHYA Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 1/8 (2022), 450-474.
• Sezgin, Muhammet Mahmut. İbn Zencele’nin Hüccetü’l-Kıraat Eseri Bağlamında Kıraat İlminde İhticâc Olgusu. İzmir: İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
• Şelebi, Abdulfettah İsmail. “el-İhticâc li’l-kıraat bevaisuhü ve tatavvuruhu ve usüluhü ve semeretuhü”. Mecelletu’l-bahsi’l-ilmi ve’t-turâsi’l-İslami 4 (1401/1981), 71-107.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Tefsîru’t-Taberî. Beyrut: y.y., 1405/1984.
• Uslu, Faruk. Kıraatlerde Huccet Kavramı ve Bazı Huccet Kitaplarıyla İlgili Değerlendirmeler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Ünal, Mehmet. “Bir Kıraat Terimi Olarak Hüccet’in Kavramsal Alanı ve Tarihsel Gelişimi”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 17/1 (2004), 69-83.
• Yıldız, Cafer. İbn Hâleveyh’in el-Hucce fi’l-kırâati’s-seb‘a İsimli Eseri Bağlamında Yedi Kıraatte Hüccet Olgusu. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî. el-Burhân. nşr. Muhammad Fadl İbrahim. Kahire: y.y., 1. Basım, 1392/1972.