ملامح شعيرة الحج في الشعر العربي الجاهلي

Yıl 2025, Sayı: 44, 1 - 35, 30.12.2025

Mehmet Yılmaz

https://doi.org/10.56361/usul.1747107

Öz

تتناول هذه الدراسة ملامح شعيرة الحج ومظاهرها في الشعر العربي الجاهلي، وذلك من خلال تتبّع الأبيات الشعرية التي وصلت إلينا من تلك الفترة، واستقراء ما تعكسه من ممارساتٍ وطقوس تؤدّى خلال موسم الحج. وتكمن إشكالية البحث في استجلاء الكيفية التي صُوِّرت بها شعيرة الحج في المجتمع العربي الجاهلي، وذلك عبر المادة الشعرية المتاحة حيث تُبرز عينة الدراسة أهمية الحج في حياة العرب آنذاك، لا بوصفه فريضة دينية فحسب، بل بوصفه ظاهرة اجتماعية وثقافية ذات أبعاد متعددة، تشمل الرحلة والمواسم والأسواق والاحتفالات والعادات القَبَلية المرتبطة به. ومع ظهور بعض الدراسات السابقة حول الحج في العصر الجاهلي، فإن معظمها عالج الموضوع من زوايا دينية أو تاريخية، في حين تميّزت هذه الدراسة بتركيزها على المعطيات الشعرية وتحليل ما تنطوي عليه من إشارات دقيقة إلى مسارات الحج، والأسواق المقامة في طريقه، وقدسية البيت الحرام، والحذر من الذنوب أثناء أداء المناسك، والطواف العاري حول الكعبة، والطواف بملابس مخصّصة في أماكن مقدسة أخرى كالمشاهد والقبور، وتنظيم الموقف بعرفة. وبغية الإحاطة بالموضوع في سياقه الصحيح، تناولت الدراسة في بدايتها تعريف الحج، وممارساته في العصور السابقة للإسلام، ثم رصدت صوره في العصر الجاهلي كما وردت في الشعر. وقد اعتمدت الدراسة المنهج الوصفي التحليلي، مستفيدة من تقنية تحليل الوثائق.

Anahtar Kelimeler

اللغة العربية وبلاغتها , العصر الجاهلي , الحج , الأصنام , الشعر العربي

Traces of the Hajj Ritual in Jāhiliyyah-Era Arab Poetry

Öz

The subject of this study is the signs of pilgrimage ritual practices in Jāhiliyyah-era Arab poetry. The main research problem is the examination of pilgrimage practices in the Arab society of the time based on the couplets available from Jāhiliyyah-era poetry. The couplets analyzed in this study are significant in terms of providing insight into the pilgrimage journey, social activities, rituals, and traditions of the Jāhiliyyah-era Arab society. Although some studies have been conducted on the phenomenon of pilgrimage in the pre-Islamic Arab context, due to their nature, these studies have explored the subject from various perspectives. What distinguishes this study is its focus on the subtle details and fragmented information reflected in the poetry of the period regarding the pilgrimage routes, the social activities organized at the fairs along these routes, the pilgrimage journey itself, the sanctity and security of the al-Ka‘bah, avoidance of sins during pilgrimage, the practice of circumambulating the al-Ka‘bah naked, circumambulating other sacred places such as tombs and shrines in special garments, and maintaining order in ʿArafāt. To ensure a sound understanding of the subject, the concepts of pilgrimage, pilgrimage practices in ancient pre-Islamic times, and pilgrimage in the Jāhiliyyah period are first summarized. The study employs qualitative research methods, particularly document analysis. The observations and conclusions reached at the end of the study are presented in the Conclusion section.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Jāhiliyyah , Hajj , Idols , Arabic Poetry

Câhiliye Devri Arap Şiirinde Hac Ritüeli İzleri

Öz

Bu çalışmanın konusu Câhiliye devri Arap şiirinde hac ritüeli uygulamalarının izleridir. Problemi ise Câhiliye devri Arap şiirinde ulaşılabilen beyitler çerçevesinde dönemin Arap toplumundaki hac uygulamasının sorgulanmasıdır. Çalışma konusu beyitler, Câhiliye devri Arap toplumunda hac yolculuğunu, sosyal etkinliklerini, ritüellerini ve geleneklerini yakından tanımak bakımından önem arz etmektedir. Her ne kadar Câhiliye devri Arap toplumunda hac olgusuyla ilgili bazı çalışmalar yapılmış olsa da söz konusu çalışmaların tabiatı gereği dönemin hac olgusu farklı zaviyelerden incelenmiştir. Çalışmamızı ayrıcalıklı kılan husus, döneme ait ulaşılabilen şiirlerden hareketle hac ibadetinin ziyaret güzergâhları, güzergâhlardaki panayırlarda düzenlenen sosyal etkinlikler, hac yolculuğu, Beytullah’ın güvenli yer olması, hac ibadeti sırasında günahlardan sakınma, Beytullah’ı çıplak tavaf etme, anıt mezarlar gibi kutsal sayılan yerleri özel giysilerle tavaf etme ve Arafat’ta düzeni sağlama türünden beyitlere yansıtılan bilgi kırıntıları ve ince detaylardır. Konunun sağlıklı anlaşılmasını sağlamak amacıyla öncelikle hac kavramı, İslâm öncesi eski devirlerde hac ibadeti ve Câhiliye devrinde hac ibadeti hakkında özet bilgiler verilmiştir. Çalışmada nitel yöntem tekniklerinden doküman incelemesi kullanılmıştır. Çalışmada sona gelindiğinde varılan tespitler Sonuç bölümünde toparlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagati , Câhiliye , Hac , Putlar , Arap Şiiri

Etik Beyan

Çalışmanın araştırma ve yayın etiğine uygun olduğunu, etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine uyduğumu beyan ederim.

Kaynakça

• Akpınar, Ali. “Câhiliye Dönemi Haccından İbrâhîmî Hacca Dönüş”. Bütün Yönleriyle Hac. ed. Murat Sülün. 63-88. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015.
• Ali, Cevâd. el-Mufaṣṣal fī tārīḫi’l-‘Arab ḳable’l-İslām. Bağdat: Câmi‘atu Baġdâd, 1993.
• Aras, M. Özgü, “Cemre”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 7/340-341. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
• ‘Azzâm, ‘Abdulvehhâb. Mevḳı‘u ‘Ukāẓ. el-Memleketu’l-Muttahide: Muessesetu Hindâvî, 2017.
• Baġdâdî, Abdulkâdir b. ‘Umar. Ḫızānetu’l-edeb ve lubbu lubābi lisāni’l-‘Arab, thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, 1986.
• Baġdâdî, Abdulkâdir ‘Umar. Şerḥu ebyâti Muġni’l-lebîb. thk. Abdulazîz Rabâh vd. Dimaşk: Dâru’l-Me’mûn, 1973.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. et-Tayyib. et-Taḳrību ve’l-irşād. thk. Abdulhamîd b. Ali Ebû Zuneyd. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1998.
• Câdulmevlâ, Muhammed Ahmed vd. Ḳıṣaṣu’l-Ḳur’ān. Kahire: el-Mektebetu’t-Ticâriyyetu’l-Kubrâ, 1969.
• Cevherî, İsmâ‘îl b. Hammâd. eṣ-Ṣıḥāḥ. thk. Ahmed Abdulġafûr. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1984.
• Dabbî, el-Mufaddal b. Muhammed b. Ya‘lâ b. ‘Âmir b. Sâlim. el-Mufaḍḍaliyyāt. thk. Ahmed Muhammed Şâkir vd. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1942.
• Dayf, Şevkî. Tārīḫu’l-edebi’l-‘Arabī el-‘aṣru’l-cāhilī. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1960.
• Dindi, Emrah. “Câhiliye Arap Ritüellerinin Kur’an’daki Menâsikle Diyalektik İlişkisi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 21 (Haziran, 2017), 577-638.
• Ebu’l-Fidâ’ ‘İmâduddîn İsmâ‘îl. el-Muḫtaṣar fī tārīḫi’l-beşer. thk. Muhammed Zeynuhum Muhammed ‘Azeb. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, ts.
• Ebû Tâlib b. Abdilmuttalib b. Hâşim. Dīvānu Ebī Ṭālib ‘ammu’n-Nebī ṣallalāhu ‘aleyhi ve sellem. thk. Muhammed Altuncî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1994.
• Enbârî, Ebu’l-Berakât Kemâluddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Nuzhetu’l-elibbā’ fī Ṭabaḳāti’l-udebā’. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî, 1998.
• Evsî, Uhayha b. el-Culâh. Dīvān. thk. Hasen Muhammed Bâ Cûde. Taif: Nâdi’t-Tâif el-Edebî, 1979.
• Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehẕību’l-Luġa. tḥk. Abdulhalîm en-Neccâr - Muhammed Ali en-Neccâr. Kahire: ed-Dâru’l-Mıṣriyye Li’t-Te’lîfi ve’t-Terceme, 1964.
• Ezrakî, Ebu’l-Velîd Muhammed b. Abdillâh. Aḫbāru Mekke ve mā cāe fīhā mine’l-ās̠̠ ār. thk. Abdulmelik b. Abdillâh b. Duheyş. Mekke: Mektebetu’l-Esedî, 2003.
• Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed. Kitābu’l-‘Ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhîm es-Sâmerrâî. Kahire: Mektebetu’l-Hilâl, ts.
• Hamevî, Şihâbuddîn Ebû Abdillâh Yâkût b. Abdillâh. Mu‘cemu’l-buldān. Beyrut: Dâru Sâdır, 1977.
• Harman, Ömer Faruk. “Hac”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 14/382-386. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
• ‘İbâdî, ‘Adiy b. Zeyd. Dīvānu ‘Adiy b. Zeyd el-‘İbādī. thk. Muhammed Cebbâr el-Muaybid. Bağdat: Şeriketu Dâri’l-Cumhûriyye li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘, 1965.
• İbn Abdillâh, Ebû Zeyd Bekr b. Abdillâh. Cebelu İlāl bi ‘Arafāt taḥḳīḳātun tāriḫiyyetun şer‘iyye. Riyad: Dâru’l-‘Âṣıme, 1998.
• İbn ‘Abdi Rabbih, Ahmed b. Muhammed. el-‘Iḳdu’l-Ferīd. thk. ‘Abdulmecîd et-Terhînî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye,1983.
• İbn ‘Asâkir, Ebu’l-Kâsım Ali b. el-Hasen b. Hibetullâh b. Abdillâh eş-Şâfi‘î. Tārīḫu medīneti Dimaşḳ. thk. Muhibbuddîn Ebû Sa‘îd vd. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995.
• İbn Habîb, Muhammed b. Umeyye b. ‘Amr el-Hâşimî el-Baġdâdî. Kitābu’l-muḥabbar. Haydarabad: Matba‘atu Cem‘iyyeti Dâirati’l-Ma‘ârifi’l-‘Usmâniyye, 1942.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed ‘Abdulmelik. Sīretu’n-Neb. thk. Mecdî Fethî es-Seyyid. Tanta: Dâru’s-Sahâbe Li’t-Turâs, 1995.
• İbnu’l-Kelbî, Hişâm b. Muhammed. Kitābu’l-Aṣnām. thk. Ahmed Zekî Bâşâ. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 1913.
• İbn Kesîr, ‘İmâduddîn Ebu’l-Fidâ’ İsmâ‘îl b. ‘Umar. el-Bidāyetu ve’n-nihāye. thk. Abdullâh b. Abdulmuhsin et-Turkî. Cîze: Merkezu’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-‘Arabiyye ve’l-İslâmiyye, 1997.
• İbn Kesîr, ‘İmâduddîn Ebu’l-Fidâ’ İsmâ‘îl. Ḳıṣaṣu’l-enbiyā’. thk. ‘Abdulhayy el-Feremâvî. Kahire: Dâru’t-Tıbâ‘âti ve’n-Neşr, 1997.
• İbn Kumey’e, ‘Amr. Dīvānu ‘Amr b. Ḳumey’e. thk. Hasen Kâmil es-Sayrafî. Kahire: Câmi‘atu’d-Duveli’l-‘Arabiyye, 1965.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Muslim. Tefsīru ġarībi’l-Ḳur‘ān. thk. es-Seyyid Ahmed es-Sakr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1978.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mukerrem. Lisānu’l-ʿArab. thk. Abdullâh Ali el-Kebîr vd. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, ts.
• İbn Sikkît. Iṣlāḥu’l-manṭıḳ. thk. Ahmed Muhammed Şâkir - Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, ts.
• İbn Suleymân, Mukâtil. Tefsīru Muḳātil b. Suleymān. thk. Abdullâh Mahmûd Şehhâte. Beyrut: Muessesetu’t-Târîhi’l-‘Arabî, 2002.
• İmru’u’l-Kays b. Hucr b. el-Hâris b. ‘Amr b. Hucr. Dīvānu İmri’i’l-Ḳays. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1958.
• İsfahânî, Ebu’l-Ferec Ali b. el-Huseyn. Kitābu’l-aġānī. thk. İhsân Abbâs vd. Beyrut: Dâru Sâdır, 2008.
• Kuraşî, Ebû Zeyd Muhammed b. el-Hattâb. Cemheretu eş‘āri’l-‘Arab fi’l-Cāhiliyyeti ve’l-İslām. thk. Muhammed Ali el-Hâşimî. Riyad: Câmi‘atu’l-İmâm Muhammed b. Su‘ûd el-İslâmiyye, 1981.
• Mehrân, Muhammed Beyyûmî. Dirāsātun tārīḫiyyetun mine’l-Ḳur’āni’l-Kerīm. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-‘Arabî, 1988.
• Murakkış el-Ekber, ‘Amr b. Sa’d ve el-Murakkış el-Asġar, ‘Amr b. Harmale. Dīvānu’l-Muraḳḳışeyn. thk. Kârîn Sâdır. Beyrut: Dâru Sâdır, 1998.
• Muslim, Ebu’l-Huseyn Muslim b. el-Haccâc. Ṣaḥīḥu Muslim. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. Kahire: Dâru’l-Hadîs̠, 1991.
• Mustafâ, Ahmed Muhammed. Tārīḫu’l-’Arab ḳable’l-İslām. Amman: Dâru’l-İ’ṣâr el-‘İlmî, 2014.
• Nemerî, Ebû ‘Umar ‘Abdulberr el-Kurtubî. et-Temhīd limā fi’l-Muvaṭṭa‘ mine’l-ma‘ānī ve’lesānīd fī ḥadīs̠̠i Rasūlillāhi ṣallallāhu ‘aleyhi ve sellem. thk. Beşşâr ‘Avvâd Ma‘rûf vd. London: Muessesetu’l-Furkân li’t-Turâsi’l-İslâmî, 2017.
• Semhûdî, Nûruddîn Ali b. Ahmed. Vefāu’l-vefā’ bi aḫbāri dāri’l-Muṣṭafā. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘Arabî, 1984.
• Şerîf, Ahmed İbrâhîm. Mekke ve’l-Medīne fi’l-cāhiliyyeti ve ‘ahdi’r-Rasūl. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-’Arabî, 1965.
• Şinkîtî, Muhammedu’l-Emîn b. Muhammed el-Muhtâr el-Cekenî. el-‘Aẕbu’l-munīr min mecālisi’ş-Şinḳayṭī fi’t-tefsīr, thk. Hâlid b. ‘Usmân es-Sebt. Mekke: Dâru ‘Âlemi’l-Fevâid, 1426.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Tārīḫu’ṭ-Ṭaberī Tārīḫu’r-rusul ve’l-mulūk. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1967.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Tefsīru’ṭ-Ṭaberī Cāmiʿu’l-Beyān ‘an te’vīli āyi’l-Ḳur’ān. thk. Abdullâh b. Abdulmuhsin et-Turkî. Kahire: Merkezu’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-‘Arabiyye ve’l-İslâmiyye, 2001.
• Tebrîzī, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ali. Şerḥu’l-ḳaṣāidi’l-‘aşr. thk. Abdusselâm el-Hûfî. Mekke: Dâru’l-Bâz li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘, 1985.
• Teymî, Ebu’l-Kasım İsmâ‘îl b. Muhammed. Şerḥu Ṣaḥīḥi’l-Buḥārī. thk. Abdurrahmân b. Muhammed el-‘Azzâvî. Kuveyt: Mektebetu’l-İmâmi’ẕ-Ẕehebî, 2021.
• Yemût, Beşîr. Şā’irātu’l-’Arab fi’l-Cāhiliyyeti ve’l-İslām. Beyrut: el-Mektebetu’l-Ehliyye, 1934.
• Zebîdî, Muhammed Murtadâ el-Huseynî. Tācu’l-‘arūs min cevāhiri’l-ḳāmūs. thk. Abdussettâr Ahmed Ferrâc. Kuveyt: Vizâratu’l-Evkâf ve’l-Enbâ’, 1965.
• Ziriklî, Hayruddîn. el-A‘lām. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 2002.
• Zubyânî, en-Nâbiġa. Dīvānu’n-Nābiġa eẕ-Ẕubyānī. thk. Hannâ Nasr el-Hıttî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1991.