Mütekaddim Dönem Tefsir Geleneğinde Horasan Bölgesi

Öz

Horasan, İslâm devletinin ilk fetih coğrafyalarından olmasının yanı sıra tefsir ilmi özelinde mümtaz şahsiyetlerin yetiştiği ve mezkûr ilmin te’liflerine çeşitlilik kazandıran bir bölgedir. Bu makalede Horasan’ın, Zemahşerî (öl. 538/1144) ile sona eren mütekaddim dönemde tefsir ilmindeki durumu ele alınmaktadır. Binaenaleyh hicrî asırlar özelinde bölge müfessirlerinin tefsir ilmine sunduğu katkılar genel bir bakış açısıyla incelenmiştir. Çalışma şekillendirilirken nitel araştırma yöntemleri kullanılmış, geniş bir literatür taramasının ardından bölge tefsir faaliyetleri ile ilgili kadîm ve muasır ulemanın te’lif ettiği eserlerden geniş ölçüde istifade edilmiştir. Horasan, günümüz tefsir anlayışının ilk örnekleri ile birlikte Hicrî III. asırdan sonra amelî/itikâdî mezheplerin oluşum alanı olan ve dirayet yönü ağır basan tefsirlerin de ilk referans coğrafyalarından birisidir. Bu bakımdan çalışmada dirayet tefsirlerinin alt dalları olarak nitelendirilebilecek tefsir türlerinin bölgede yayılımı ve sebepleri ele alınmıştır. Mütekaddim döneme kadarki zaman diliminde Nîşâbûr Okulu olarak adlandırılan tefsir oluşumu da genel tefsir birikimine katkıda bulunmuştur. Horasan’ın bölge tefsir birikimine etki eden tefsir yöntemleri ile dirayet yönü ağır basan tefsirler başta olmak üzere tefsirin bazı farklı formların ilk coğrafyalarından biri olduğu kanaatine varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân
• Tefsir
• Horasan
• Nîşâbûr
• Mütekaddim

إقليم خراسان في حركة التفسير عند المتقدمين

Öz

يُعَدُّ إقليم خراسان، إلى جانب كونه من أوائل الأقاليم التي شملها الفتح الإسلامي ، من البيئات العلمية التي أنجبت شخصياتٍ بارزةً في مجال علم تفسير القرآن الكريم، وأسهمت بنشاطها في إثراء التراث الفكري لهذا العلم. تتناول هذه المقالة دور خراسان في علم التفسير خلال عصر المتقدمين الذي ينتهي بالزمخشري (ت 538ه/1144م). وفي هذا السياق، تُناقش إسهامات مفسِّري المنطقة في علم التفسير عبر القرون الهجرية الأولى من منظور عام كليٍّ. وقد استُخدمت في بناء هذه الدراسة مناهج البحث النوعي، وبعد مسح واسع للمصادر والمراجع استفيد على نطاق كبير من أعمال علماء الإقليم القدماء والمعاصرين في مجال التفسير. تُعدّ خراسان، إلى جانب احتضانها النماذج الأولى لما يعرف اليوم بالفهم الشامل لتفسير القرآن الكريم، من أوائل الجغرافيات المرجعية للتفاسير التي يغلب عليها جانب الدراية، كما أنها كانت تُعَدُّ بعد القرن الثالث الهجري منطقةً نشأت فيها مدارس فكرية عملية/عقائدية ، وفي هذا السياق، تتناول هذه الدراسة بالتفصيل أسباب ظهور وانتشار أنواع أخرى من التفسير، والتي يُمكن اعتبارها فروعًا دقيقة لتفسير الدراية.. علاوة على ذلك، أسهم تأسيس مدرسة نيسابور التفسيرية في إثراء الحركة التفسيرية العامة خلال تلك الفترة. وانتهت الدراسة إلى أن خراسان بالنظر إلى مناهج التفسير التي أثّرت في تراكم تراثها التفسيري- هي واحدة من أوائل الأقاليم التي ظهر فيها عدد من الأشكال المختلفة للتفسير، لا سيما التفاسير التي يغلب عليها جانب الدراية..

Anahtar Kelimeler

• القرآن الكريم
• علم التفسير
• خراسان
• نيسابور
• المتقدمون

The Khurāsān Region in The Early Exegesis Tradition

Öz

Khurāsān is not only one of the first regions conquered by the Islamic state but also a region that produced distinguished figures in exegesis and contributed to the diversity of exegetical works. This article examines the situation of Quranic exegesis in Khurāsān up to the early period, which ended with al-Zamakhsharī (d. 538/1144). Therefore, the contributions of the region’s exegetes to the science of al-tafsīr, particularly in the hijrī centuries, are discussed from a general perspective. While forming the study, qualitative research methods were used, and after an extensive literature review, works written by ancient and contemporary scholars on exegesis activities in the relevant region were widely benefited from. Khurāsān along with the first examples of modern interpretation of the Qurʾān, is one of the primary reference regions for the formation of practical/doctrinal schools of thought after the 3rd century, and for interpretations that emphasize al-dirāyah. In this respect, the study examines the spread and reasons for the types of al-dirāyah interpretation that can be considered sub-branches of rational interpretation in the region. Up until the early period, the exegetical tradition known as the Nīsābūr School also contributed to the general accumulation of exegetical knowledge. Based on the significant commentators, it is concluded that Khurāsān was one of the first regions for various forms of interpretation, particularly those emphasizing al-dirāyah alongside exegetical methods that have influenced the region’s exegetical tradition.

Anahtar Kelimeler

• al-Qurʾān
• al-Tafsīr
• Khurāsān
• Nīsābūr
• Mutaqaddim

Kaynakça

1. Abdurrahman b. Salih. b. Sâlih. Mevkifu İbn Teymiyye. Riyad: Mektebetü’r-Ruşd, 1995.
2. Arif, Rıfât Takiyyüddin. Ulemâ-i Horâsân fi Bağdat. Beyrut: Dâru’r-Râfidin, 1. Basım, 2014.
3. Aycan, İrfan. “Emeviler Dönemi Kültür Hayatında Dini İlimlerin Tarihsel Gelişimi”. Dini Araştırmalar Dergisi 2/5 (1999), 337-364.
4. Aytep, Ahmet. “Nişabur Tefsir Çevresinde Muhakkik Bir Müfessir: Ebü’l-Hasen el-Vâhidî”. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
5. Bağdâdî, Abdülkâdir b. Ömer b. Bâyezîd, Hizânetü’l-Edeb ve Lübbü Lübâbi Lisâni’l-ʿArab. thk. Muhammed Nebil Tarif. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
6. Begâvî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Meâlimu’t-Tenzil fi-Tefsiri’l-Kur’ân. 8 Cilt. Beyrut: Tayyibetün’Neşr, 4. Basım, 1997.
7. Başer, Hatice. Çalışkan, Merve. “Mukâtil b. Süleymân’ın Tefsir Yönteminden Hareketle Tefsirde Rivayet-Dirayet Ayrımının İmkânı Üzerine”. Artuklu Akademi 10/1 (2023),17-29.https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1269481
8. Bedir, Murtaza. “Mütekaddimîn ve Müteahhirîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/186. İstanbul: TDV Yayınları, 2006

9. Belâzüri, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Ensâbu’l-Eşrâf. thk. Süheyl Zekar, Riyad Zerkili. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
10. Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi, Tabakâtu’l-Müfessirin. 2 Cilt. İstanbul: Ravza Yayınları, 2. Basım,2015.
11. Buhari, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. Târîhü’l-Kebîr. 7 Cilt. Haydarabâd: Dâiretü’l-Ma’ârifi’l-Osmaniyye, 4. Basım, ts.
12. Cerrahoğlu, İsmail. “Tefsirde Mukatil İbn Süleymân ve Eserleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Dergisi 21 (1976),1-35.
13. Çetin, Osman. “Horasan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 28/234-241. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
14. Dahhâk b. Müzâhim. Tefsîru’d-Dahhâk. thk. ve nşr. Muhammed Şükrü Ahmed ez-Zâviyetî. 2 Cilt, Kahire: Dâru’s-Selâm, 1999.
15. Dâvûdi, Muhammed b. Ali b. Ahmed. Tabakâtu’l-Müfessirin. 2 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. basım, ts.
16. Demirci, Muhsin. Tefsir Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İFAV, 3. Basım, 2014.
17. Ebû Avâne, Ya‘kûb b. İshâk b. İbrâhîm el-İsferâyînî. el-Müsnedü’s-Sahihu’l-Müstahrec ala Sâhih-i Müslim. 20 Cilt. Suudi Arabistan: el-Câmiatü’l-İslamiyye, 2014.
18. Erdoğan, Sebahattin. Horasan Bölgesi Kıraat Faaliyetleri: Vâhidî Örneği. Erzurum: Atatürk Ünivesitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
19. Eroğlu, Muhammed. “Dahhak b. Müzâhim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 8/410-411. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
20. Gencer, Bedri. “Osmanlı İslâm Yorumu”. Doğu Batı Düşünce Dergisi 12/54 (2010), 61-95.
21. Güngör, Mevlüt. “Cessâs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 7/427-428. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
22. Hamd, Abdullah Hıdır. el-Kifâye fi’t-Tefsiri bi’l-Me’sur ve’d-Dirâye. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1. Basım, 2017.
23. Hükümet b. Beşar b. Yasin. Mevsuâtu’s-Sahihi’l-Mebsûr min Tefsiri’Me’sûr. 4 Cilt. Mekke-i Mükerreme: Daru’l-Meâsir, 1. Basım, 1999.
24. Hüzelî, Ebü’l-Kâsım Yûsuf b. Alî b. Cübâre. el-Kâmil fi’l-Kırââti ve’l-Erbeine’z-Zâidet-i Aleyha. thk. Cemal b. es-Seyyid b. Rifâi. Beyrut: Müesssetü’s-Semâ, 2007.
25. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh b. Abdillâh b. Hüseyn ed-Dımaşkî eş-Şâfiî. Tarih-u Medinet-i Dimeşk. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1995.
26. İbn Havkal, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. İbn Havkal, Alî en-Nasîbî el-Bağdâdî. Sûretü’l-Arz. Beyrut: Dâru Mektebeti Hayâti’t- Tabiiyyeti ve’n Neşr, 1. Basım, 1996.
27. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Endelüsî el-Kurtubî, Cevâmiu’s-Sire. thk. İhsan Abbas. Mısır: Dâru’l Meârif, 1900.
28. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. Kitâbü’l-Mecrûhîn. 3 Cilt. Haleb: Dâru’l-Vây, 1. Basım, 1975.
29. İbn Sâ‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî, Kitâb-u Tabakâtil-Kebir. thk. Ali Muhammed Ömer. 10 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Hanci, 2001.
30. İbnü’l-Cevzi, Ebû’l Ferec, Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. Zadu’l-Mesir fi İlmi’t-Tefsir. 9 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1983.
31. Kafesoğlu, İbrahim. Selçuklu Tarihi. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1991.
32. Konur, Himmet. “Horasan’ın İslam ve Tasavvuf Tarihine Katkısı”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 21 (2005), 3-27.
33. Kurt, Hasan. “Süfyâni Emeviler Sonrasında Horasan ve Maverâunnehir’de İç Mücadeleler”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 42 (2001), 5-36.
34. Kutluboğa, Ebû’l-‘Adl Zeynuddîn Kâsım b. Kutluboğa b. Abdillâh es-Sûdûnî el-Cemâlî el-Mısrî. Tâcu’t-Terâcim. thk. Muhammed Hayr Ramazan. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1992.
35. Küçük, Raşit. “Abdurrahman b. Ebzâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/159. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
36. Özaydın, Abdulkerim. “Nizâmiye Medresesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/188-191. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
37. Özek, Ali. “el-Keşşâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/329-330. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
38. Özgel, İshak. “Büyük Selçuklular Döneminde Tefsir İlmî ve Müfessirler”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 5/2 (2005), 31-51.
39. Öztürk, Mustafa. “Sehl et-Tüsterî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36 /321. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
40. Öztürk, Mürsel. Anadolu Erenlerinin Kaynağı Horasan. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001.
41. Makdîsî, Ebû Nasr el-Mutahhar b. Tâhir. Kitâbü’l-Bed' ve’t-Târîh. 6 Cilt. Kahire: Mektebetu’s- Sekâfetü’t-Diniyye, 2007.
42. Makdîsî, Muhammed b. Ahmed el-Makdisî. Ahsenü’t-Tekâsim fi Ma'rifeti’l-Ekâlim. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
43. Mâtürîdi, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Te'vilâtü Ehli’s-Sünne. 10 Cilt. Beyrut: Daru’l Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
44. Mehdi, Cevdet Muhammed. el-Vâhidi ve Menhecuhu fi’t-Tefsir. Kahire, ts.
45. Merâğî, Abdullâh Mustafa. el-Fethu’l-Mübîn fî Tabakâti’l-Usûliyyîn. Mısır: Abdülhamid Ahmed Efendi, ts.
46. Meşînî, Mustafa İbrahim. Medresetü’t-Tefsîr fi’l-Endelüs. Beyrut: Müesssetü’r-Risâle, 1986.
47. Mertoğlu, M. Suat. “Mukâtil B. Süleymân ve Tefsire Dair Eserlerinin Klasik Dönemdeki Tedavülü”. Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 26/50 (2021), 183-222.
48. Mertoğlu, M. Suat. “Sâ'lebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/28-29. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
49. Mukâtil b. Süleymân. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân, nşr. Abdullah Mahmûd Şahâte. 4 Cilt. Kâhire: el-Heyetü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1979.
50. Piyadeoğlu, Cihan. “Nizamiye Medreselerinin Kuruluşu ve Önemi”. USAD 8 (2018), 124-135.
51. Safedi, Ebü’s-Safâ (Ebû Saîd) Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. Kitâbu’l-Vâfi bi’l Vefâyât. 29 Cilt. Beyrut: Daru-İhyâit’Turâsi’l-Arabi, 2000.
52. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. İbrahim. el-Keşf ve’l-Beyân ‘an Tefsîri’l-Kur’ân. 33 Cilt. Cidde: Dâru’t Tefsîr, 2015.
53. Samur, Sebahattin. “İslam Coğrafyacılarına Göre Horasanın Yeri ve X. Yüzyıldaki Durumu”. Bilimname 9/3 (2005), 89-104.
54. Seâlibi, Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed b. İsmâîl. Letâifu’l-Me'ârif. Beyrut: Dâru-Sadr li’t-tabati ve’n Neşr, 2020.
55. Suyûti, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-İtkân fi Ulûmi’l-Kur’ân, 2 Cilt, Dimeşk: Müesssetü’r Risâle, 2000.
56. Şakir, Mahmut. Horasan. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1978.
57. Şulul, Kasım. “Horasan ve Mâverâunnehir’le Münâsebeti Bulunan Sahabiler”. Siyer Araştırmaları Dergisi 8 (2020), 139-169.
58. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî. Câmi‘u’l-Beyân ʿan Te’vîli âyi’l-Kur’ân, thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 24 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 2001.
59. Tarhûni, Muhammed b. Rızk. et-Tefsir ve’l-Müfessirun fi Ğarbi Afrika. 2 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru İbnü’l-Cevzi, 2005.
60. Uludağ, Süleymân. “Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 16/473-475. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
61. Uslu, Recep. “Herat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 17/215-218. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
62. Uslu, Recep. Horasan Tarihi. İstanbul: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, 1997.
63. Walid A. Saleh. The Formation of the Classical Tafsîr Tradition: The Qur’ân Commentary of al-Tha‘labî. Boston: Leiden Matbaası 2004.
64. Ya‘kûbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kûb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. Târihu’l Yâkubi. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 2002.
65. Yakut el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdillâh el-Hamevî el-Bağdâdî er-Rûmî. Mu‘cemu’l-Udebâ İrşadu’l Erib ila Ma‘rifeti’l Edib, thk. İhsan Abbas. 7 Cilt. Beyrut: Daru’l Ğarbi’l İslami, 1993.
66. Yakut el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdillâh el-Hamevî el-Bağdâdî er-Rûmî. Muʿcemü’l-Büldân. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1993.
67. Yazıcı, İshak. “Semerkandi, Ebû Leys”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/473-475. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
68. Yiğit, İsmail. “Mevâli”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 29/424-426. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
69. Yüksel, Emrullah. “İsferâyînî, Şehfûr b. Tâhir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 12/517-518. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
70. Zehebi, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Mizânu’l-İʿtidâl fi Nakdi’r-Ricâl. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
71. Zehebi, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyer-u Âlâmi’n-Nübelâ, thk. Şuayb Arnaut. 25 Cilt. Beyrut: Müesssetü’r Risâle, 1984.
72. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhu’l-İslâm Vefayatu’l-Meşahiri ve’l-ʿAlam, thk. Beşşâr Avvâd Mâruf. 15 Cilt. Ürdün: Daru’l Ğarbi’l İslâmî, 1989.