İLHANLILAR DÖNEMİNDE DOĞU KİLİSESİ’NİN ENTELEKTÜEL VARLIĞI VE BİLİMSEL KATKISI

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 15 - 53, 08.01.2026

Yusuf Tekin , Falah Khairi Mirzo

https://doi.org/10.58201/utsobilder.1748691

Öz

İlhanlılar çağında şekillenen bilimsel üretim ortamı, tarih yazımında çoğu zaman İslami figürlerin merkezde yer aldığı tekil anlatılarla temsil edilmiştir. Oysa bu çalışma, XIII. ve XIV. yüzyıllarda İlhanlı egemenliği altındaki Kuzey Mezopotamya’da, Doğu Kilisesi mensubu Süryani Hristiyan entelijansiyanın ilmî düşünceye yaptığı katkıları çok-disiplinli bir perspektifle yeniden ele almaktadır. Sasaniler döneminden itibaren bölgesel bir ilmi gelenek inşa etmiş olan bu cemaat, İslam fütuhatından itibaren siyasi ve idari yapılarda süreklilik arz eden bir görünürlük kazanmış; İlhanlıların gelişiyle birlikte bu kez Moğol idaresine entegre olmuştur. Diplomasi, tıp, kimya, astronomi, edebiyat, yazı kültürü ve eğitim kurumları gibi alanlarda verdikleri entelektüel katkılar, klasik literatürde çoğunlukla ya arka plana itilmiş ya da tümüyle görünmez kılınmıştır. Dolayısıyla bu çalışma, İlhanlılar döneminde Doğu Kilisesi’ne mensup aydın zümrenin bilimsel söylem içindeki yerini hem tarihsel hem kuramsal bir düzlemde görünür kılmayı amaçlamaktadır. Böylelikle İlhanlı tarih yazımındaki monokültürel yaklaşımı eleştirel bir perspektifle yeniden düşünmeyi teklif etmektedir. Yöntem olarak doküman incelemesine dayanan bu araştırma, İlhanlı dönemine ait yazılı tanıklıkları yalnızca bilgi aktarıcı metinler olarak değil, aynı zamanda kültürel temsil, hafıza inşası ve iktidar ilişkileriyle iç içe geçmiş tarihsel belgeler olarak ele alır. Çalışmanın zamansal çerçevesi, Hülâgû’nun Bağdat’ı fethiyle (656 / 1258) başlayıp, Ebu Said Bahadır Han’ın ölüm yılına (736 /1335) kadar olan dönemi kapsamakta; mekânsal olarak ise Kuzeybatı İran ve Mezopotamya bölgesiyle sınırlandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Doğu Kilisesi , İlhanlılar , Tıp , Astronomi , Dil ve Edebiyat

Kaynakça

• Abél-Rémusat, M. (1824). Mémoires sur les Relations Politiques des Princes Chrétiens avec les Empereurs Mongols. Imprimerie Royale.
• Abstracta Iranica. Revue bibliographique pour le domaine irano-aryen, Volume 29, Article Volume 29. Abûnâ, A. (1996). Âdabü’l-Luġati’l-Ârâmiyye. Dâru’l-Meşriḳ.
• Aigle, D. (2005). The Letters of Eljigidei, Hülegü and Abaqa: Mongol Overtures or Christian Ventriloquism? Inner Asia, 7(2), 143-162.
• Akalın, K., & Duygu, Z. (Ed.). (2023). Süryani Literatürü (2. bs). Kutadgu Yayınları.
• Allsen, T. T. (2001). Culture and Conquest in Mongol Eurasia. Press Syndicate of the University of Cambridge.
• Amar, J. P. (2011). Ṣawma, Rabban. İçinde S. P. Brock, A. M. Butts, G. A. Kiraz, & L. Van Rompay (Ed.), The Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. Gorgias Press.
• Bar Hebraeus, 1226-1286 (with Wellcome Library). (1932). The chronography of Gregory Abû’l Faraj, the son of Aaron, the Hebrew physician, commonly known as Bar Hebraeus: Being the first part of his political history of the world. London : Oxford Univ. Press, H. Milford.
• Barsoum, I. A. (1943). Al-Luʾluʾ al-Manthūr fī Tārīḫ al-ʿUlūm wa’l-Ādāb al-Suryāniyya.
• Baum, W., & Winkler, D. W. (2010). The Church of the East: A Concise History. Routledge.
• Baumstark, A. (1922). Geschichte der syrischen Literatur, mit Ausschluss der christlich-palästinensischen Texte. A. Marcus und E. Weber.
• Bibliotheca Orientalis Clementino-Vaticana. (t.y.). Typis Polyglottis Vaticanis.
• Borbone, P. G. (Ed.) History of Mar Yahballaha and Rabban Sauma. (2020). Verlag tredition, Hamburg.
• Bottini, L. (1992). Due lettere inedite del patriarca Mār Yahbhallāhā III (1281–1317). Rivista degli studi orientali, 66(3/4), 239-256.
• Boyle, J. A. (t.y.). The Il-Khans of Persia and the Princes of Europe. İçinde J. D. Rayn (Ed.), The Expansion of Latin Europe, 1000–1500. The Spiritual Expansion of Medieval Latin Christendom: The Asian Missions (s. 255). Routledge.
• Brock, S. P. (2011a). Beth Lapaṭ. İçinde S. P. Brock & others (Ed.), The Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage (s. 72). Gorgias Press.
• Brock, S. P. (2011b). Giwargi, Bp. Of the Arab Tribes. İçinde S. P. Brock & others (Ed.), The Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage (ss. 177-178). Gorgias Press.
• Budge, E. A. W. (1928). The Monks of Kublai Khan, Emperor of China. KT.
• Butts, A. M. (2011). Ḥunayn b. Isḥāq. İçinde S. P. Brock & others (Ed.), The Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage (ss. 205-206). Gorgias Press.
• Cahen, C. (1934). Indigènes et croisés. Quelques mots à propos d’un médecin d’Amaury et de Saladin. Syria. Archéologie, Art et histoire, 15(4).
• Cahen, C. (1969). The Mongols and the Near East. İçinde K. M. Setton (Ed.), The History of the Crusades: C. III (s. 722). Cambridge University Press.
• Chabot, J.-B. (1934). Littérature syriaque. Librairie Bloud & Gay.
• Dayı, Ö. (2024). İlhanlılar Zamanında Tıp ve Eczacılık Bilimlerine Genel Bir Bakış. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 63, 1-14.
• Doğruyol, H. (1992). Buhtîşû‘. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 6, s. 378). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Doğruyol, H. (2002). Kutbuddîn-i Şîrâzî. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 26, ss. 487-489). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Duygu, Z. (2021). İslam ve Hristiyanlık: Hristiyanlara Göre İki Dinin Karşılaşması ve İlk Etkileşimler. Timaş Yayınları.
• el-Azzâvî, ʿAbbâs. (1935). Tārīḫu’l-ʿIrâḳ Beyne İḥtilâleyn.
• ed-Dahîl, S. (2003). El-Fevzu bi’l-Murâd fî Târîh Bağdâd. Dârü’l-Âfâḳ el-ʿArabiyye.
• el-Ḥamevî, Y. (1977). Muʿcemü’l-Büldân (C. 1–5). Dâr Ṣâdir.
• el-Kalkaşendî,(1914). Subḥu’l-Aʿşâ fî Ṣınâʿati’l-İnşâʾ (C. 4). Dârü’l-Kütübi’l-Hidîviyye.
• Enzyklopaedie des Islām: Geographisches, Ethnographisches und Biographisches Wörterbuch der muhammedanischen Völker (C. 1). (t.y.). E. J. Brill.
• Fiey, J. M. (1975). Chrétiens Syriaques sous les Mongols (Il-Khanat de Perse, XIIIe–XIVe s.) (C. 44). Secrétariat du CorpusSCO.
• Fiey, J. M. (1980). Chrétiens syriaques sous les Abbassides surtout à Bagdad, 749–1258. Secrétariat du CorpusSCO.
• Fiey, J. M. (1990). El-Kenîsetü’s-Süryâniyyeti’ş-Şarkiyye. Dârü’l-Meşrik.
• Genç, S. (2007). H. V / M. XI. Asırda Ehl-i Sünnet’in Yeniden Yükselişi: Süreç, Kurum ve Şahsiyetler Üzerine Bir İnceleme. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25. Gantzac, K. de. (1875). Deux Historiens Arméniens: XIII S., Histoire d’Arménie; Oukhtanès d’Ourha, X S.,Histoire en Trois Parties (M. Brosset, Ed.). Commissionnaires de l’Académie Impériale des Sciences.
• Gismondi, H. (Ed) (1899). Maris Amri et Slibae de patriarchis nestorianorum commentaria ex codicibus vaticanis (C. 2). C. de Luigi.
• Günay, H. M. (2012). Vakıf. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, (C. 42, ss. 475-479).
• Hammer-Purgstall, J. von. (1842). Geschichte der Ilchane in Persien: 1200–1350. Kaiserlich-königliche Hof- und Staatsdruckerei.
• Hartmann, A. (2006). Nâsır-Lidînillâh. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 32, ss. 399-402). TDV Yayınları.
• Haykıran, K. R. (2022). Moğollar Zamanında Yakın Doğu. Ötüken Neşriyat.
• Hândmîr, (1380). Târîḫ-i Ḥabîbü’s-Siyer fî Aḫbâri Efrâdi’l-Beşer. Kütübhâne-i Hayyâm.
• Heimgartner, M. (2009). Timothy I. Christian-Muslim Relations: A Bibliographical History (C. 11, ss. 515-519). Brill.
• Hemedanî, (Reşiddüddin Fazlullah)., (1960).Câmiʿu’t-Tevârîḫ (Târîḫu’l-İlḫâniyyûn – Târîḫu Ebnâʾ Hûlâgû). Dâr İḥyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye.
• Hemedanî, (Reşiddüddin Fazlullah)., Khelejani, A. H., Kaya, İ., & Ersan, M. (2022). Camiu’t—Tevarih.
• Histoire de Mar Jabalaha III, Patriarche des Nestoriens (1281–1317), et du Moine Rabban Çauma, Ambassadeur du Roi Argoun en Occident (1287). J.-B. Chabot. (Ed.). (1895). Ernest Leroux.
• Holder-Egger, O. (Ed.). (t.y.). Chronica Minor: C. XXIV. 1879.
• Howorth, H. (1880). History of the Mongols from the 9th to the 19th Century (C. 3). Longmans Green Co. Isḥāq, R. B. (1948). Taʾrīḫ Naṣārāʾ al-ʿIrāḳ mundh intis̱ār an-Naṣrānīyya fī’l-aqṭār al-ʿIrāqiyya ilā ayyāminā. Matbaa el-Mansur.
• İbn Cübeyr, (t.y.). Er-Riḥle. Dârü’ş-Şark el-Arabî.
• İbnü’l-Fûtî, E.-F. K. A. b. A. (1923). El-Ḥavâdis̱u’l-Câmiʿa ve’t-Tecâribu’n-Nâfiʿa fī’l-Miʾe es-Sâbiʿa. el-Mektebetü’l-ʿArabiyye.
• İbnü’l-İbrî, (1994). Tārīḫu Muḫtaṣari’d-Düvel (2. bs). Dârü’r-Râʾid.
• Jean Maurıce Fıey (Ed. Lawrence I. Conrad): Saints Syriaques. (Studies in Late Antiquity and Early Islam, 6.) xxi, 224 pp. Princeton: Darwin Press, 2004. Request PDF. (t.y.). ResearchGate. https://doi.org/10.1017/S0041977X07000092
• Kamola, S. (2012). The Mongol Īlkhāns and their Vizier Rashīd al-Dīn, Dorothea Krawulsky, Frankfurt am Main: Lang, 2011, ISBN 978-3-631-61130-2, 156 pp. Iranian Studies, 45(5), 717-721. https://doi.org/10.1080/00210862.2012.702557
• Kaplan, Y. (2023). Doğu Hıristiyanları: Nesturîler – Tarih, İnanç, Ritüel. İletişim Yayınları.
• Kawerau, P. (2022). The Syriac Orthodox Church in the Time of the Syriac Renaissance (P. Conlin, Çev.). Gorgias Press.
• Köprülü, M. F. (1942). XIII. Asırda Marâga Rasathanesi Hakkında Bazı Notlar. Belleten, 6(23-24), 207-227. Kunitzsch, P. (1959). Arabische Sternnamen in Europa: Ein Beitrag zur arabisch-lateinischen Übersetzungsliteratur. Otto Harrassowitz.
• Kurt, T. (2023). Taberî’nin Tefsirinde Süryanî Hristiyanlarla İlgili Rivayetlerin Değerlendirililişi. Z. Duygu, K. Akalın, & U. Var (Ed.), Süryaniler: Kimlik, Din, Literatür (1. baskı). Selenge.
• Labourt, H. (1904). De Timotheo I Nestorianorum Patriarcha (728–823) et Christianorum Orientalium Condicione sub Chaliphis Abbasidis. Victor Lecoffre.
• Lane, G. (1999). Arghun Aqa: Mongol Bureaucrat. Iranian Studies, 32(4), 459-482.
• Lupprian, A. O. (1981). Die Beziehungen der Päpste zu Islamischen und Mongolischen Herrschern im 13. Jahrhundert anhand ihres Briefwechsels. J. C. B. Mohr.
• Mesʿûdî, E.-H. ʿAlî b. el-Ḥüseyn b. ʿAlî el-Hüzelî. (2005). Murûc ez-Zeheb ve Meʿâdin el-Cevher (C. 2). el-Mektebe el-ʿAsriyye.
• Meyvaert, P. (1980). An Unknown Letter of Hülegü Il-Khan of Persia to King Louis IX. Viator, 11, 245-261. Mirzo, F. K. (2024). Mesîhî li serdemê Dewletê Îlxanî (h.656–736 / m.1258–1336) [Doktora Tezi]. Zaho Üniversitesi, Beşeri Bilimler Fakültesi, Tarih Bölümü.
• Mirzo, F. K., & Ismail, F. M. (2023). Role Mesihiyan ye Şaristanî li Jêr Sibera Dewleta Îlxanî (656-736 H/1258-1335 M). The Journal of The University of Duhok, 26(2), 1325-1342.
• Özgüdenli, O. G. (2009). Gazan Han ve Reformları (1295-1304) Moğol İranında Gelenek ve Değişim. Kaknüs.
• Paris, M. (1882). Chronica Majora, VI: Additamenta (H. R. Luard, Ed.). Longman & Co.
• Paul Bedjan. (1895). Histoire De Mar Jab-Alaha. O. Harrassowitz.
• Pelliot, P. (1924). Les Mongols et la Papauté, Chapitre II : Le Nestorien Siméon Raban-Ata – Ascelin – André de Longjumeau. Revue de l’Orient Chrétien, IV(24), 225-335.
• Petrushevsky, I. P. (1986). The Socio-Economic Condition of Iran under the Il-Khāns. İçinde J. A. Boyle (Ed.), The Cambridge History of Iran. Volume 5: The Saljuq and Mongol Periods (ss. 483-537). Cambridge University Press.
• Platt, A. T. (2017). The Church of the East at Three Critical Points in Its History [Doktora Tezi]. Catholic University of America. Pormann, P. E. (2004). Yūhannā ibn sarābiyūn: Further studies into the transmission of his works. Arabic Sciences and Philosophy, 14(2), 233-262. https://doi.org/10.1017/S0957423904000098
• Pormann, P. E. (2010). Islamic Hospitals in the Time of al-Muqtadir. İçinde J. N. et al (Ed.), Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of ʿAbbasid Studies, Leuven, 27 June – 1 July 2004.
• Pormann, P. E. (with Internet Archive). (2007). Medieval Islamic medicine. Washington, D.C. : Georgetown University Press. http://archive.org/details/medievalislamicm0000porm
• Rabo, M. (2011). Texts and Translations of the Chronicle of Michael the Great: French Translation of the Syriac Text of the Chronicle of Michael the Great (G. A. Kiraz, Ed.). Gorgias Press.
• Rassi, S. (2015). Justifying Christianity in the Islamic Middle Ages: The Apologetic Theology of ʻAbdīshōʻ Bar Brīkhā (d. 1318) [Doktora Tezi]. University of Oxford.
• Rompay, L. V. (2011). Yuḥanon of Litarba. İçinde S. P. Brock & others (Ed.), The Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage (ss. 445-446). Gorgias Press.
• Rosenthal, F. (1956). Al-Kindī and Ptolemy. Studi Orientalistici in Onore di Giorgio Levi Della Vida, 2, 436-456.
• Sezgin, F. (2007). İslam’da Bilim ve Teknik (C. 1). Kültür ve Turizm Bakanlığı; Türkiye Bilimler Akademisi.
• Spuler, B. (2011). İran Moğolları: Siyaset, İdare ve Kültür, İlhanlılar Devri, 1220–1350. Türk Tarih Kurumu.
• Sümer, F. (1989). İlhanlı Hükümdarlarından Abaka, Argun Hanlar ve Ahmed-i Celayir. Belleten, 53(206),175-198. Şeyho, L. (2009). ʿUlemâʾü’n-Naṣrâniyye fi’l-İslâm 622–1300 ( el-E. K. H. el-Yesûʿî, Ed.; 2. bs). Merkezü’t-Türâsi’l-ʿArabî el-Mesîḥî.
• Tanase, T. (2008). J. Pfeiffer. Aḥmad Tegüder’s Second Letter to Qalā’ūn (682/1283), in: J. Pfeiffer, Sh. A. Quinn, eds., in collaboration with E. Tucker, History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East: Studies in Honour of John E. Woods. Wiesbaden, Harrassowitz, 2006.
• Teule, H. (2003). Saint Louis and the East Syrians, the Dream of a Terrestrial Empire: East Syrian Attitudes to the West. İçinde K. Ciggaar & H. Teule (Ed.), East and West in the Crusader States: Context – Contacts – Confrontations III (ss. 101-120). Uitgeverij Peeters and A.A. Bredius Foundation.
• Teule, H. (2012). ʿAbdishoʿ of Nisibis—Abdishoʿ bar Brikhā, ʿAbdishoʿ Ṣūbāwī; Ebediesus (Sobensis). İçinde Christian-Muslim Relations: A Bibliographical History 1200–1350 (C. 4). Brill.
• Teule, H. G. B. (2011). Eliya I of Ṭirhan. İçinde S. P. Brock & others (Ed.), The Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage. Gorgias Press.
• Tomakin, A. Y. (2017). Ortaçağ İslâm Dünyasında Süryani Tarih Yazıcılığı. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(18), Article 18.
• Yusuf, E. (2010). El-Felâsifet ve’l-Mûtercimûn es-Suryân (Ş. Kûsâ, Çev.). el-Merkez el-Kavmî li’t-Tercüme.
• Winkler, D. W. (2020). Two Letters of Yahballaha III to the Popes of Rome: Historical Context and English Translation. İçinde L. Tang & D. W. Winkler (Ed.), Artifact, Text, Context: Studies on Syriac Christianity in China and Central Asia (ss. 213-229). LIT Verlag.