ESKİ TÜRKÇE METİNLERDE “UR-” FİİLİNİN ANLAM ÇEŞİTLİLİĞİ

Öz

Çok anlamlılık, bir sözcüğün ya da fiilin içinde bulunduğu duruma göre çeşitli anlamlar kazanmasını ifade eder. Bu çalışma, Eski Türkçe döneminde sıkça kullanılan ve anlam çeşitliliği bakımından dikkat çeken ur- fiilini bu çerçevede incelemektedir. Fiil, Eski Türkçede hem somut hem de soyut şekillerle çeşitli anlamlarda kullanılmış; bu yönüyle çok anlamlılığın işleyişini örnekleyen zengin bir fiil biçimi olarak öne çıkmıştır. Araştırma kapsamında fiilin anlam alanları “somut anlamlı” ve “soyut anlamlı” olmak üzere iki ana başlıkta incelenmiştir. Somut anlamlı kullanımlar arasında “vurmak/dövmek,” “kazımak/yazmak”, “giysi giymek”, “yüklemek”, “mühürlemek”, “yerleştirmek”, “yular takmak” gibi fiziksel eylemler yer almaktadır. Soyut ve zihinsel kullanımlarda ise “açıklamak”, “isim vermek”, “saygı göstermek”, “temellendirmek”, “başına kakmak”, “teveccüh etmek”, “üzmek” gibi süreçlere karşılık gelen kullanımlar tespit edilmiştir. Bu çok anlamlı yapı, kullanım koşullarına göre şekillenmektedir; anlam çeşitliliği ise bağlamdan bağımsız düşünülemez. Çalışmada, Köktürk Kağanlık Yazıtları’ndan Kültigin Yazıtı, Bilge Kağan Yazıtı ve Bilge Tonyukuk Yazıtı; Uygur Türkçesi Dönemi metinlerinden Altun Yaruk, Huastuanift, Kuanşi İm Pusar, Prens Kalyânamkara ve Pâpamkara Hikâyesi, Irk Bitig ve Maitrisimit incelenmiştir. Karahanlı dönemi eserlerinden ise Kutadgu Bilig, Atabetü’l-Hakâyık ve sözlük türü metinlerden Dîvân-u Lügâti’t-Türk taranmıştır. Bu metinsel çeşitlilik, fiilin tarihsel süreçte kazandığı anlam zenginliğini ortaya koymak açısından önemli bir dayanak sağlamaktadır. Elde edilen bulgular, Eski Türkçede fiil köklerinin nasıl anlam genişlemesine uğradığını ve çok anlamlılık olgusunun söz varlığına nasıl yansıdığını göstermesi açısından önemlidir.

Anahtar Kelimeler

• Eski Türkçe
• Çok Anlamlılık
• Somut
• Soyut
• Ur-Fiili

SEMANTIC VARIETY OF THE VERB “UR-” IN OLD TURKISH TEXTS

Öz

Polysemy refers to the ability of a word or verb to acquire various meanings depending on the context in which it is used. This study examines the verb ur-, which was frequently used in Old Turkish period and is notable for its variety of meanings, within this context. In Old Turkish, the verb was used in various meanings, both concrete and abstract and in this respect, it stands out as a rich verb form exemplifying the functioning of polysemy. In this research, the semantic fields of the verb were examined under two main headings: "concrete meaning" and "abstract meaning". Concrete meaning uses include physical actions such as "to hit/beat", "to engrave/write", "to put on clothes", "to load", "to seal", "to place", and "to put on a bridle". In abstract and intellectual contexts, uses corresponding to processes such as "explain," "name," "show respect," "justify," "reproach," "show favor," and "upset" have been identified. This polysemous structure is shaped by the conditions of its usage and the diversity of meanings cannot be considered independently of context. The study examined the Kültigin Inscription, the Bilge Khan Inscription, and the Bilge Tonyukuk Inscription from the Old Turkic Khaganate Inscriptions; Altun Yaruk, Huastuanift, Kuanşi İm Pusar, the Story of Prince Kalyânamkara and Pâpamkara, Irk Bitig, and Maitrisimit from the Uyghur Turkish period texts. From the works of the Karahanid period, Kutadgu Bilig, Atabetü’l-Hakâyık, and the lexical text Dîvân-u Lügâti’t-Türk were examined. This textual diversity provides an important basis for revealing the richness of meaning that the verb has acquired throughout history. The findings obtained are important in terms of showing how verb roots underwent semantic expansion in Old Turkish and how the phenomenon of polysemy was reflected in the lexicon.

Anahtar Kelimeler

• Old Turkish
• Polysemy
• Concrete
• Abstract
• Ur-verb

Kaynakça

1. Ahanov, Kaken (2021). Dil Bilimin Esasları. (çev.: Murat Ceritoğlu). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Aksan, Doğan (2006). Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi. Ankara: Engin Yayınevi.
3. Arat, Reşit Rahmet (2008). Kutadgu Bilig. (Haz.: Mustafa Sinan Kaçalin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
4. Arat, Reşit Rahmeti (1996). Kutadgu Bilig (çev.: Muhammed Doruk). Erciyes Üniversitesi.
5. Arat, Reşit Rahmeti (2006). Atebetü’l-Hakayık. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Clauson, Sir Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Londan: Oxford University Press.
7. Demirci, Kerim (2014). Türkoloji İçin Dilbilim Konular Kavramlar Teoriler. Ankara: Anı Yayıncılık.
8. Dilçin, Cem (2023). Yeni Tarama Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Ercilasun, Ahmet Bican (2003). Türk Kağanlığı ve Türk Bengü Taşları. İstanbul: Dergâh Yayınları.
10. Ercilasun, Ahmet Bican (2014). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları.
11. Hamilton, James Russel (2020). Prens Kalyânamkara ve Pâpamkara Hikâyesi. (çev.: Ece Korkut ve İsmet Birkan). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Kaşgarlı Mahmud (2025). Dîvânu Lugâti’t-Türk Türk Dilinin İlk Sözlüğü. (Haz.: Mustafa S. Kaçalin, Mehmet Ölmez). İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
13. Kaygusuz, Ravza (2022). “Kutadgu Bilig’de Aç- Fiilinin Çok Anlamlılığı Üzerine” Türkbilimde Arayışlar. (Ed. Ceren Selvi). İstanbul: Kutlu Yayınevi, 687-702.
14. Korkmaz, Feryal (2011). “Kutadgu Bilig’de Ur- Fiili Üzerine”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 41(41): 13-24.
15. Lyons, John (1977). Semantics I, II. Cambridge: Cambridge University Press.
16. Naskali Gürsoy, Emine ve Duranlı, Muvaffak (2019). Altayca-Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Ölmez, Mehmet (1991). Altun Yaruk III. Kitap. Ankara: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi 1.
18. Özbay, Betül (2014). Huastuanift Manihaist Uygurların Tövbe Duası. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Tekin, Şinasi (1993). Kuanşi İm Pusar (Ses İşiten İlah). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Tekin, Talat (2010). Orhun Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Tekin, Talat (2023). Irk Bitig. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Vardar, Berke (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual Yayınları.
23. İnternet Kaynakları: URL-1: www.tdk.gov.tr (Erişim: 01.07.2025).