İSA YUSUF ALPTEKİN’İN HUSUSİ ARŞİV BELGELERİNE GÖRE DOĞU TÜRKİSTANLI BİR TARİHÇİ: POLAT KADİR TURFANÎ (1919-26 AĞUSTOS 1970)

Yıl 2025, Sayı: 26, 1 - 24, 26.12.2025

Elif Altun

https://doi.org/10.46400/uygur.1789410

Öz

Polat Kadir Turfanî’nin hayat hikâyesi, Doğu Türkistan siyasi tarihinin bireysel sınırlarını aşarak kolektif bir mücadelenin yansımasına dönüşmektedir. 1949 yılında başlayan hicret sürecinde İsa Yusuf Alptekin’in yanında yer alması, kişisel bir tercihten ziyade, bir dava bilincinin ifadesidir. Bu yönüyle Turfanî’nin biyografisi, Doğu Türkistan diasporasının entelektüel, zihinsel ve ideolojik inşa süreçlerine ışık tutmaktadır. 1948’de Urumçi’de yayımladığı Ülke Tarihi adlı eser, yalnızca tarihî bir anlatı değil; dönemin aydınlarının millî kimlik oluşturma ve tarih yazımı konusundaki entelektüel gayretini yansıtan özgün bir kaynak niteliği taşımaktadır. Eserin günümüzde dahi temel bir başvuru kaynağı olarak kabul edilmesi, Turfanî’nin tarihsel olaylara sistematik ve metodolojik bir yaklaşım geliştirdiğini göstermektedir. Arşiv belgeleri, onun Türkiye’deki döneminde yalnızca akademik üretimle yetinmeyip Doğu Türkistan meselesini uluslararası alanda görünür kılmak adına yoğun çaba sarf ettiğini ortaya koymaktadır. İsa Yusuf Alptekin ile ilişkisi, geleneksel hoca-talebe sınırlarını aşarak fikir, siyaset ve mücadele ekseninde şekillenen bir dava ortaklığına dönüşmüştür. Öte yandan, ailesini Türkiye’ye getirememesi, Turfanî’nin kişisel yaşamında derin bir kırılma yaratmış; bu durum, Doğu Türkistan diasporasının ortak trajedisinin sembolik bir yansıması olmuştur. Dolayısıyla Turfanî’nin biyografisi, sürgün ve diaspora çalışmalarında dikkate değer bir örnek teşkil etmektedir. Araştırma, nitel yöntemsel bir çerçeveyle yapılandırılmıştır. İlk aşamada gerçekleştirilen literatür taramasıyla Turfanî hakkında mevcut sınırlı çalışmalar tespit edilmiş, özellikle Prof. Dr. Ömer Kul’un çeviri ve ön sözündeki biyografik veriler temel alınmıştır. İkinci aşamada, İsa Yusuf Alptekin’in dijitalleştirilen özel arşivindeki Turfanî’ye dair yazışmalar, notlar ve belgeler sistematik biçimde tasnif edilmiştir. Son aşamada ise doküman analizi yöntemiyle elde edilen veriler tarihsel bağlamda değerlendirilmiş, literatür bulguları ile karşılaştırılarak yeni yorumlara ulaşılmıştır. Bu bütüncül yaklaşım hem biyografik verilerin doğrulanmasına hem de Turfanî’nin Doğu Türkistan davasındaki tarihsel konumunun derinlemesine anlaşılmasına katkı sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Polat Kadir Turfanî , Doğu Türkistan , Göç , Türkiye , İstanbul Üniversitesi

A HISTORIAN FROM EAST TURKESTAN ACCORDING TO ISA YUSUF ALPTEKIN’S PRIVATE ARCHIVE DOCUMENTS: POLAT KADIR TURFANI (1919-26 AUGUST 1970)

Öz

The life story of Polat Kadir Turfanî has transcended the boundaries of the political history of East Turkestan and emerged as a reflection of a collective struggle. His participation alongside İsa Yusuf Alptekin in the migration process that began in 1949 was not a personal choice, but rather an expression of a sense of purpose. In this respect, Turfani's biography sheds light on the intellectual, mental, and ideological construction processes of the East Turkestan diaspora. His work, Ülke Tarihi (History of the Nation), published in Urumqi in 1948, is not only a historical narrative but also a unique source reflecting the intellectual efforts of the era's intellectuals in forming national identity and writing history. The fact that the work is still considered a fundamental reference source today demonstrates that Turfani developed a systematic and methodological approach to historical events. Archival documents reveal that during his time in Turkiye, he not only focused on academic work but also made significant efforts to raise international awareness of the East Turkestan issue. His relationship with İsa Yusuf Alptekin transcended the traditional teacher-student dynamic, transforming into a shared cause shaped by ideas, politics, and struggle. On the other hand, his inability to bring his family to Turkiye created a profound rupture in Turfanî's personal life and this situation became a symbolic reflection of the shared tragedy of the East Turkestan diaspora. Therefore, Turfanî's biography constitutes a noteworthy example in studies of exile and diaspora. The study has been structured within a qualitative methodological framework. The first stage includes a literature review to identify the limited existing studies on Turfanî, primarily focusing on the biographical data presented in Professor Dr. Ömer Kul's translation and preface. The second stage involves systematically classifying correspondence, notes, and documents related to Turfanî found in the digitized private archive of İsa Yusuf Alptekin. Finally, the data obtained through document analysis were evaluated within their historical context, compared with literature findings, and new interpretations were reached. This holistic approach contributed both to the verification of biographical data and to a deeper understanding of Turfanî's historical position in the East Turkestan cause.

Anahtar Kelimeler

Polat Kadir Turfani , East Turkestan , Migration , Türkiye , Istanbul University

Kaynakça

• Alptekin, İsa Yusuf (2008). Esir Doğu Türkistan İçin-2: İsa Yusuf Alptekin’in Mücadele Hatıraları. (Haz.: Ömer Kul). Ankara: Berikan Yayınevi.
• Alptekin, İsa Yusuf (2010). Esir Doğu Türkistan İçin-1: İsa Yusuf Alptekin’in Mücadele Hatıraları. (Haz.: Ömer Kul). Ankara: Berikan Yayınevi.
• Asya, Arif Nihat (1970a). “Polat Turfanî”. Ayşe Dergisi, 23: 7.
• Asya, Arif Nihat (1970b). “Polat Turfanî”. Defne Dergisi, 5(82): 10.
• Bakır, Abdullah (2005). Doğu Türkistan Millî İstiklâl Hareketi ve Mehmet Emin Buğra. İstanbul: Doğu Türkistan Vakfı Yayınları.
• Canaltay, Delilhan (2019). Altaylardan İstanbul'a Göç Hatıraları: Çetin Zaman Zor Günler. (Haz.: ve çev.: Tekin Tuncer). İstanbul: Altay Yayınları.
• Gazcıoğlu, Gamze (2020). Doğu Türkistan’ın Bağımsızlık Mücadelesi ve Mesut Sabri Baykozi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Jilili, Abulizi (2004). Doğu Türkistanlı Din Bilgini Dâmolla Sabit b. Abdülbâki (Hayatı, Eserleri ve İktisadi Görüşleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kul, Ömer (2009). Osman Batur ve Doğu Türkistan Millî Mücadelesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kul, Ömer (2019). Osman Batur. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde. EK-II: 377-378. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
• Kul, Ömer (2020). İsa Yusuf Alptekin. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde. EK-I: 88-89. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
• Kurban, İklil (1995). “İlk Gençlik Anılarımda Ahmetcan Kasimî (1914-1949)”. Türk Yurdu Dergisi, (92): 25-26.
• Kurban, Nur Ahmet (2020). Buğra, Mehmet Emin. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde. EK-I: 213-215. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
• Pehlivan, Gültekin (t.y.). Dr. Mesut Sabri Baykozi ve Eserleri (1887-1952). Ankara: y.y.
• Polat, Yılmaz Hüseyinoğlu (1999). Alixan Törə Saquni ve Onun Şarqi Türküstan’ın Azatlığı Uğrunda Mübarizəsi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Azerbaycan: Qafqaz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Polat, Yılmaz Hüseyinoğlu (2007). “Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti (1944-1949) Cumhurbaşkanı Alihan Töre Sagunî’nin Mayıs 1945 Gulca Nutku”. Gökbayrak Dergisi, (7)6: 21-24.
• Sagunî, Alihan Töre (2019). Doğu Türkistan’ın İlk Devlet Başkanı Alihan Töre’nin Hatıratı: Türkistan Kaygısı. İstanbul: Tarih ve Kuram Yayınları.
• Turfanî, Polat Kadir (2009). Ülke Tarihi: Baturlar (Doğu Türkistan Millî Mücadele Tarihi 1930-1949). (Haz.: Ömer Kul). Ankara: Berikan Yayınevi.
• Yücel, Mualla Uydu (2013). Yâkub Beg. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde. C. 43, s. 277-278. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
• İnternet Kaynakları: URL-1: Kul, Ömer. “Kadri Bilinmesi Gereken Bir Kadir: Polat Turfanî (19919-26 Ağustos 1970)”, Kafkassam, https://kafkassam.com/omer-kul-kadri-bilinmesi-gereken-bir-kadir-polat-turfani-1919-26-agustos-1970.html (Erişim:13.07.2025).
• URL-2: “Kadri Bilinmesi Gereken Bir Kadir: Polat Turfanî (19919-26 Ağustos 1970)”, Ogün Haber, https://www.ogunhaber.com/yazarlar/doc-dr-omer-kul/kadri-bilinmesi-gereken-bir-kadir-polat-turfani-1919-26-agustos-1970-1-101695m.html (Erişim:23.07.2025).
• URL-3: “Kadri Bilinmesi Gereken Bir Kadir: Polat Turfanî (19919-26 Ağustos 1970)”, Ogün Haber, https://www.ogunhaber.com/yazarlar/doc-dr-omer-kul/kadri-bilinmesi-gereken-bir-kadir-polat-turfani-1919-26-agustos-1970-1-101695m.html (Erişim: 20.07.2025).
• URL-4: “Kadri Bilinmesi Gereken Bir Kadir: Polat Turfanî (19919-26 Ağustos 1970)”, Ogün Haber, https://www.ogunhaber.com/yazarlar/doc-dr-omer-kul/kadri-bilinmesi-gereken-bir-kadir-polat-turfani-1919-26-agustos-1970-1-101695m.html (Erişim: 23.07.2025).
• URL-5: “Our History”, Radio Free Asia, https://about.rferl.org/our-history/ (Erişim: 17.07.2025). URL-6: Kadri Bilinmesi Gereken Bir Kadir: Polat Turfanî (19919-26 Ağustos 1970)”, Ogün Haber, https://www.ogunhaber.com/yazarlar/doc-dr-omer-kul/kadri-bilinmesi-gereken-bir-kadir-polat-turfani-1919-26-agustos-1970-1-101695m.html (Erişim: 22.07.2025).
• URL-7: “Kadri Bilinmesi Gereken Bir Kadir: Polat Turfanî (19919-26 Ağustos 1970)”, Ogün Haber, https://www.ogunhaber.com/yazarlar/doc-dr-omer-kul/kadri-bilinmesi-gereken-bir-kadir-polat-turfani-1919-26-agustos-1970-2-101698m.html (Erişim: 20.07.2025).
• URL-8: “Polat Turfanining Qizi Dadisining Qebriside Köz Yéshi Tökti”, Erkin Asiya Radiyosi, https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/dada-qebrisi-06032013165014.html/?encoding=latin (Erişim: 17.07.2025).
• Url-9: “Kadri Bilinmesi Gereken Bir Kadir: Polat Turfanî (19919-26 Ağustos 1970)”, Ogün Haber, https://www.ogunhaber.com/yazarlar/doc-dr-omer-kul/kadri-bilinmesi-gereken-bir-kadir-polat-turfani-1919-26-agustos-1970-2-101698m.html (Erişim: 19.07.2025).
• URL-10: “Defne 82. Sayı”, Milliyetçi Dergiler, https://www.milliyetcidergiler.org/sayilar/4937 (Erişim: 15.07.2025). URL-11: “Ömer Kul: Kadri Bilinmesi Gereken Bir Kadir: Polat Turfanî (19919-26 Ağustos 1970)”, Kafkassam, https://kafkassam.com/omer-kul-kadri-bilinmesi-gereken-bir-kadir-polat-turfani-1919-26-agustos-1970.html (Erişim: 13.07.2025).
• URL-12: “Kadri Bilinmesi Gereken Bir Kadir: Polat Turfanî (19919-26 Ağustos 1970)”, Ogün Haber, https://www.ogunhaber.com/yazarlar/doc-dr-omer-kul/kadri-bilinmesi-gereken-bir-kadir-polat-turfani-1919-26-agustos-1970-1-101695m.html (Erişim: 23.07.2025).
• URL-13: “Vefatının 45. Yıl Dönümünde Polat Kadir Turfanî”, Gökbayrak, https://www.gokbayrak.com/vefatinin-45-yildonumunde-polat-kadir-turfani/ (Erişim: 10.07.2025).
• Sözlü Kaynaklar KK-1: Erkin Alptekin, 1937 doğumlu, üniversite mezunu, yazar-aktivist, İstanbul. (Görüşme: 24. 09.2024).
• KK-2: Hamit Göktürk, 1950 doğumlu, üniversite mezunu, yazar-aktivist, İstanbul. (Görüşme: 27.07.2024).