REFLECTIONS OF THE JADIDIST MOVEMENT IN MODERN UYGHUR LITERATURE

Yıl 2025, Sayı: 26, 25 - 31, 26.12.2025

Varis Çakan

https://doi.org/10.46400/uygur.1807493

https://izlik.org/JA98BW24UN

Öz

Modern Uyghur Literature experienced significant developments from the beginning of the 20th century to the mid-30s, and during this time, the Jadid movement, which was initiated against ignorance, slavery and reactionism in all corners of the Turkic World, played an important role in the development of modern Uyghur Literature. When East Turkestan was invaded for the second time by the Chinese Manzhou Empire at the end of the 19th century, patriotic intellectuals and businessmen in East Turkestan sought liberation from enslavement and realized that liberation could only be achieved by overcoming ignorance. The patriotic Uyghur wealthy brothers, Hussein Musabayup and Bahavudun Musabayup, first opened the Jadid school in the Atush region of East Turkestan in 1885, initiating educational activities under the leadership of teachers brought from Turkey and intellectuals from East Turkestan who had received education abroad. After receiving eight years of education in Bukhara, Abdukadir Binni Abdulvaris Ezizi (Abdukadir Damolla) returned to his homeland, Kashgar, in 1901 and pioneered the Jadid movement in East Turkestan. He ardently argued that Jadidism was the only way to liberate the people from ignorance, writing and distributing works on the subject. The works and activities of Abdukadir Damolla and other enlightened individuals quickly bore fruit; Jadid schools were opened one after another throughout East Turkestan, and the intellectuals trained in these schools became pioneers of modern Uyghur literature. Jadidism became the central theme of their works. Thus, "Usul-i Jadid", which formed the intellectual infrastructure of all reform movements in the Turkic world, also left its mark on Modern Uyghur Literature, which addressed social reform and change in East Turkestan. Thus, "Usul-i Jadid," which formed the intellectual foundation of all reform movements in the Turkic world, also left its mark on modern Uyghur literature, which dealt with social reform and change in East Turkestan.

Anahtar Kelimeler

Usul-i Jadid , East Turkestan , Modern Uyghur Literature , Abdulkadir Damolla , Kutluk Hacı Şevki , Mehmet Ali Tevfik

CEDİTÇİLİK HAREKETİNİN MODERN UYGUR EDEBİYATINDAKİ YANSIMALARI

https://izlik.org/JA98BW24UN

Öz

Modern Uygur Edebiyatı 20. yüzyılın başından 30’lu yılların ortalarına kadar olan zaman içinde önemli gelişmeler yaşamış olup bu zaman zarfında Türk Dünyası’nın dört bir tarafında cehalete, esarete ve gericiliğe karşı başlatılan cedit hareketi, modern Uygur Edebiyatı’nın inkişafında önemli rol oynamıştır.19. yüzyılın sonunda Doğu Türkistan ikinci defa Çin Man-zhou İmparatorluğu tarafından istila edilince Doğu Türkistan’daki vatansever aydınlar ve iş adamları esarettin kurtulmak için arayış içinde bulunmuşlar ve kurtuluşun ancak cehaletten kurtulmakla mümkün olabileceğinin farkına varmışlardır. Vatansever Uygur zenginlerinden Hüseyin Musabayup ve Bahavudun Musabayup kardeşler ilk olarak 1885’te Doğu Türkistan’ın Atuş bölgesinde ilk cedit okulunu açarak Türkiye’den getirilen öğretmenler ile Doğu Türkistan’dan yurt dışına gidip eğitim alan aydınların öncülüğünde eğitim-öğretim faaliyetlerine başlamıştır. Abdukadir Binni Abdülvaris Ezizi (Abdukadir Damolla) Buhara’da sekiz yıl eğitim aldıktan sonra 1901’de ana vatanı olan Kaşgar’a geri dönerek Doğu Türkistan’daki cedit hareketinin öncülüğünü yapmıştır. O, halkın cehalettin kurtulması için tek çıkış yolunun ceditçilik olduğunu hararetle savunarak bunun ile ilgili eserler yazarak dağıtmıştır. Abdukadir Damolla ve onun gibi münevver kişilerin ceditçilik ile ilgili eserleri ve faaliyetleri kısa sürede meyve vermeye başlamış olup Doğu Türkistan’ın her tarafında ardı ardına cedit okulları açılmış ve bu okullarda yetişen aydınlar Modern Uygur Edebiyatının öncüleri olmuştur. Ceditçilik onların yazdığı eserlerin ana teması olmuştur. Böylece Türk dünyasındaki bütün reform hareketlerinin fikri altyapısını oluşturan “Usul-i Cedid” Doğu Türkistan’daki toplumsal reform ve değişimi konu edinen Modern Uygur Edebiyatına da damgasını vurmuştur.

Anahtar Kelimeler

Usul-i Cedid , Modern Uygur Edebiyatı , Abdulkadir Damolla , Kutluk Hacı Şevki , Mehmet Ali Tevfik

Kaynakça

• Abdulvahit Kaşgarlı, Raile (2017). Çağdaş Uygur Edebiyatı Tarihi. Ankara: Gazi Kitabevi.
• Abdurrahman, Varis (2001). “Doğu Türkistan’daki Ceditçilik Hareketi ve Ahmet Kemal İlkul”. Türk Yurdu, 21(170):51.-58.
• Baran, Lokman (2007). “Çağdaş Uygur Edebiyatının Oluşması ve Gelişmesi”. Bilig, (42):191-209.
• Çakan, Varis (2023). “Tarihte ve Bugün Doğu Türkistan Meselesi”. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, Türkiye Cumhuriyetinin 100.Yılına Armağan Özel Sayısı, (7): 1-6.
• İlkul, Ahmet Kemal K. (1997). Çin Türkistan Hatıraları - Şanghay Hatıraları. (Haz.: Yusuf Gedikli). İstanbul: Ötüken Yayınları.
• İnayet, Alimcan (2013). “1930’lu Yıllarda Kaşgar’da Çıkan Şerqi Türkistan Hayatı, Erkin Türkistan ve Yeñgi Hayat Gazetelerindeki Bazı Şiirler”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, (1): 1-47.
• Kaşgarlı, Sultan Mahmut (1998). Çağdaş Uygur Türklerinin Edebiyatı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Komisyon (2006). Uygur Edebiyatı Tarihi. C. 3. Pekin: Milletler Neşriyatı.
• Kurban, Nurahmet (2010).“Çağdaş Uygur İslam Düşüncesinin Önderi Abdulkadir Damolla”. Bilig, (53):167-182.
• Tatlık E. (2004). “1949- Yildin Burun Şincañda Uygur Tilida Neşir Kilingan Gezit-Jurnallar”. Xinjiang Tezkireciliği, (3): 51-56.
• Uygur Klasik Edebiyatının Kısaca Tarihi (1992). (Haz.: G. Osman) Urumçi.