YENİSEY VİLAYETİ İSTATİSTİK KOMİTESİ KAYITLARINA GÖRE 19. YÜZYIL HAKAS MUTFAK KÜLTÜRÜNE AİT SÖZ VARLIĞI

Öz

Bu çalışma, Yenisey Vilayeti İstatistik Komitesi'nin 1897 yılında Hakasların yaşadığı Minusinsk ve Açinsk bölgelerinde düzenlediği keşif gezisi kapsamında hazırlanan Minusinskiye i Açinskiye İnorodtsı (materialı dlya izuçeniya) (1898) adlı eserin A. A. Kuznetsova tarafından kaleme alınan Jilişça, Odejda i Pişça Minusinskih i Açinskih İnorodtsev başlıklı bölümünün Pişça alt başlığını Hakas mutfak kültürüne ait söz varlığı açısından incelemeyi amaçlamaktadır. 1835 yılında kurulan Yenisey Vilayeti İstatistik Komitesi, zamanla bölgenin yerli halklarının sosyokültürel yaşamını belgeleyen önemli bir bilimsel kuruma dönüşmüştür. Söz konusu eserde tespit edilen ve Hakas mutfak kültürüne ait olduğu belirlenen sözcükler; yiyecek ve içecekler ile mutfak eşyaları olmak üzere iki başlık altında tasnif edilmiş, çağdaş Hakas Türkçesindeki karşılıklarıyla karşılaştırmalı olarak tablolar hâlinde sunulmuştur. Tespit edilen toplam 98 sözcüğün 79’u yiyecek ve içecek adlarından, 19’u ise mutfak kapları, damıtma düzeneği parçaları ve tahıl işleme aletleri gibi mutfak eşyalarına ait adlardan oluşmaktadır. Elde edilen bulgular, 19. yüzyıl sonu Hakas mutfak kültüründe süt ve süt ürünleri, et ve et ürünleri ile tahıldan elde edilen yiyecek ve içeceklerin belirgin bir çeşitlilik sergilediğini ortaya koymaktadır. Tespit edilen sözcüklerin tamamının çağdaş Hakas Türkçesinde yaşamaya devam ettiği görülmüş olup söz konusu eser, 19. yüzyıl sonu Hakas mutfak kültürüne dair önemli kayıtlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yenisey Vilayeti İstatistik Komitesi
• Hakas Türkçesi
• Mutfak Kültürü
• Söz Varlığı
• A. A. Kuznetsova

VOCABULARY OF 19TH-CENTURY KHAKAS CULINARY CULTURE ACCORDING TO THE RECORDS OF THE YENİSEY PROVINCIAL STATISTICAL COMMITTEE

Öz

This study aims to examine the subheading "Pişça" in the section titled "Jilişça, Odejda i Pişça Minusinskih i Açinskih İnorodtsev" written by A. A. Kuznetsova in the work titled Minusinskiye i Açinskiye İnorodtsı (materialı dlya izuçeniya) (1898), prepared within the scope of the expedition organized by the Yenisey Oblast Statistics Committee in 1897 in the Minusinsk and Açinsk regions inhabited by the Khakass, from the perspective of the vocabulary related to Khakass culinary culture. The Yenisey Oblast Statistics Committee, established in 1835, gradually transformed into an important scientific institution documenting the socio-cultural life of the region's indigenous peoples. The words identified in the aforementioned work and determined to belong to Khakass culinary culture are classified under two headings: food and beverages, and kitchen utensils, and presented in tables comparing them with their equivalents in contemporary Khakass Turkish. Of the 98 words identified, 79 are names of food and beverages, and 19 are names of kitchen utensils such as kitchenware, distillation apparatus parts, and grain processing tools. The findings reveal a significant diversity in dairy and dairy products, meat and meat products, and grain-based foods and beverages in late 19th-century Khakas culinary culture. All of the identified words are still used in contemporary Khakas Turkish, and this work provides important records of late 19th-century Khakas culinary culture.

Anahtar Kelimeler

• Yenisey Provincial Statistical Committee
• Khakas language
• Culinary Culture
• Vocabulary
• A. A. Kuznetsova

Kaynakça

1. Abdina, Raisa Petrovna (2019). “Leksiko-semantiçeskoye Opisaniye Moloçnıh Produktov i Blyud v Hakasskom Yazıke”. Yermolayevskiye Çteniya: Materialı III Nauçno-praktiçeskoy Konferentsii s Mejdunarodnım Uçastiyem. (23-25 maya 2019 g.), Posvyaşçennoy 90-letiyu so Dnya Osnovaniya Natsional’nogo Muzeya İm. Aldan-Maadır Respubliki Tıva. Kızıl: Anıyak, 104-108.
2. Abdina, Raisa Petrovna (2020a). “Leksiçeskiye Aspektı Kontsepta ‘Eda’ v Hakasskom Yazıke”. Universalnoye i Spetsifiçeskoye v Verbal’nıh Traditsiyah Narodov Sovremennoy Rossii: Tezisı Vserossiyskoy Nauçnoy Konferentsii. (Novosibirsk, 14-17 Oktyabrya 2020 g.). (Otvetstvennıy Redaktor E. V. Tyunteşeva). Novosibirsk: İfl So Ran, 30-32.
3. Abdina, Raisa Petrovna (2020b). “Nazvaniya Myasnıh Blyud i Produktov v Hakasskom Yazıke”. Sovremennaya Nauka: Aktual’nıye Problemı Teorii i Praktiki. Seriya: Gumanitarnıye Nauki, (3): 113-118.
4. Abdina, Raisa Petrovna (2021). “Naimenovaniya Posudı i Kuhonnoy Utvari v Hakasskom Yazıke”. Filologiçeskiye Nauki. Voprosı Teorii i Praktiki, 14(4): 1109-1114.
5. Abdina, Raisa Petrovna (2022). “K Voprosu o Nominatsii Produktov Traditsionnıh Blyud v Hakasskom Yazıke”. Nauçnoye Obozreniye. Seriya 2: Gumanitarnıye Nauki, (12-3): 30-35.
6. Abdina, Raisa Petrovna (2023). “Polisemiya Naimenovaniy Blyud v Hakasskom Yazıke”. Narodı i Kulturı Sayano-Altaya i Sopredelnıh Territoriy: Materialı IX Mejdunarodnoy Nauçnoy Konferentsii, Posvyaşçennoy Desyatiletiyu Nauki i Tehnologiy i Desyatiletiyu Yazıkov Korennıh Narodov. (Abakan, 21 Sentyabrya 2023 Goda). Abakan, 27-29.
7. Abdina, Raisa Petrovna (2024). “Lingvokul’turnıye Osobennosti Naimenovaniy Moloka i Moloçnıh Blyud v Hakasskom Yazıke”. Nauçnoye Obozreniye Sayano-Altaya, 2: 24-29.
8. Abdina, Yelena Antonovna ve İdimeşeva, Ulyana Semenovna (2015). Kul’tura Pitaniya Hakasov: Retseptı Hakasskoy Narodnoy Kuhni. Abakan: Dom Literatorov Hakasii.

9. Arıkoğlu, Ekrem (2005). Örnekli Hakasça-Türkçe Sözlük. Ankara: Akçağ Yayınları.
10. Bıkonya, Gennadiy Fedoroviç (2012). “O Formirovanii Administrativno-territorial’nıh Granits Yeniseyskoy Gubernii”. Yeniseyskaya Guberniya - Krasnoyarskiy Kray: 190 Let İstorii. VII Krayevedçeskiye Çteniya. (Ed. V. İ. Fyodorova). GUNB, 3-9.
11. Butanayev, Viktor Yakovleviç (1994). Hooray As-tamahtarı. Natsional’nıye Blyuda Xakasov. Abakan: (b.i.).
12. Butanayev, Viktor Yakovleviç (1996). Traditsionnaya Kul’tura i bıt’ Hakasov: Posobiye Dlya Uçiteley. Abakan: Hakasskoye Kniijnoye İzdatel’stvo.
13. Butanayev, Viktor Yakovleviç (1999). Hakassko-Russkiy İstoriko-etnografiçeskiy Slovar’. (Otv. red. B. İ. Tatarintsev). Abakan: UPP “Hakasiya”.
14. Butanayev, Viktor Yakovleviç (2011). Russko-Hakasskiy Slovar’ (Okolo 15 tıs. Slov) = Orıs-xooray Söstĭgĭ (15 Muñ Söske Çağın). Astana-Petropavlovsk: Poligrafiya.
15. Çebodayeva, Maina Petrovna (2018). “İstoriya İzuçeniya Hakasskoy Narodnoy Vışivki (XVIII – Naçalo XX v.)”. Narodı i Kulturı Sayano-Altaya i Sopredel’nıh Territoriy: Materialı V Mejdunarodnoy Nauçnoy Konferentsii. (27-28 Sentyabrya 2018 g.), Posvyaşçennoy 85-letiyu So Dnya Rojdeniya Vostokoveda, Arheologa, Doktora İstoriçeskih Nauk Vitaliya Epifanoviça Lariçeva. (Red. Z. İ. Sultrekova, E. V. Çezıbayev, M. P. Çebodayeva). Abakan: Hakasskoye Knijnoye İzdatel’stvo, 107-115.
16. Çebodayeva, Maina Petrovna (2021). “Traditsionnaya Derevyannaya Posuda u Hakasov (XVIII – naç. XX vv.)”. Hudojestvennoye Proizvedeniye v Sovremennoy Kul’ture: Tvorçestvo – İspolnitel’stvo – Gumanitarnoye Znaniye: Sbornik Statey i Materialov. (Sost. A. S. Makurina). Çelyabinsk: Yujno-Uralskiy Gosudarstvennıy İnstitut İskusstv im. P. İ. Çaykovskogo, 63-67.
17. Fasmer, Maks (1986). Etimologiçeskiy Slovar’ Russkogo Yazıka. V 4t. T. 2 (E-Muj). Per. s. nem. i dop. O. N. Trubaçeva. Moskva: Progress.
18. Gladışevskiy, Aleksey Nikolayeviç (Sost.) (2006). Nikolay Fedoroviç Katanov. Pis’ma. Abakan: İzdatel’stvo Hakasskogo Gosudarstvennogo Universiteta im. N. F. Katanova.
19. Gorbatov, Leonid Vasilyeviç (2016). “Natsional’nıye Traditsii Hakasov v Sfere Pitaniya”. Uspehi Sovremennoy Nauki, 4(4): 62-65.
20. Güner Dilek, Figen (2021). “Misyoner Vasiliy İvanoviç Verbitskiy’in [Altayskie İnoradtsı//Altaylı (Rus Olmayan) Yerliler] Adlı Eserini -Dil, Din ve Folklor Bağlantısında- Yeniden Okumak”. İçinde Nergis Biray ve Sema Eynel (Ed.), Dr. Himmet Biray Armağanı Ahde Vefa 25. Yıl, İstanbul: Kesit Yayınları, 569-584.
21. Güneş, Nuray (2022). Hakaslarda Mutfak Kültürü: Tematik Söz Varlığı İncelemesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
22. Hakasça-Türkçe Sözlük. (2007). (Yyaına Haz.: Emine Gürsoy-Naskali, Viktor Butanayev, Almagül İsina, Erdal Şahin, Liaisan Şahin, Aylin Koç). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Hakassko-Russkiy Slovar’ - Xakas-orıs Söstĭk (2006). Novosibirsk: Nauka.
24. Horina, Vera Vladimirovna (2012). “Yeniseyskiy Gubernskiy Statistiçeskiy Komitet: K İstorii Sozdaniya i Deyatel'nosti”. Vestnik Tomskogo Gosudarstvennogo Pedagogiçeskogo Universiteta, 9(124): 29-35.
25. İstoriya Rossiyskoy Gosudarstvennoy Statistiki: 1811-2011. (2013). Moskva: IITs «Statistika Rossii».
26. Kırjinakov, Artur Alekseyeviç (2012). “K İstorii İzuçeniya Traditsionnıh Form Hozyaystva Hakasov”. Vestnik Hakasskogo Gosudarstvennogo Universiteta im. N. F. Katanova, 2: 31-34.
27. Kustova, Yuliya Georgiyevna (2020). “Uglevodnaya Pişça v Traditsionnoy Kul’ture Pitaniya Hakasov”. Kunstkamera, 1(7): 74-78. Kuular, Yelena Mandan-oolovna, Taskarakova, Natalya Nikolayevna ve Çugunekova, Alena Nikolayevna (2022). “Etnolingvistiçeskaya Spetsifika Gastronomiçeskoy Leksiki (Moloçnıye Produktı) v Tuvinskom i Hakasskom Yazıkah”. Novıye issledovaniya Tuvı, (4): 338-349.
28. Kuznetsova, Aleksandra Aleksandrovna ve Kulakov, Pyotr Efimoviç (1898). Minusinskiye i Açinskiye İnorodtsı: Materialı Dlya İzuçeniya. Krasnoyarsk: İzdaniye Yeniseyskago Gub. Statistiçeskago Komiteta (Tipografiya Yeniseyskago Gubernskago Upravleniya).
29. Lyovin, Sergey Vladimiroviç (2012). “Organizatsiya gosudarstvennoy statistiki v Rossiyskoy imperii v XIX veke”. Istoriçeskiye, Filosofskiye, Politiçeskiye i Yuridiçeskiye Nauki, Kul'turologiya i İskusstvovedeniye. Voprosı Teorii i Praktiki, 2(16): 116-120.
30. Mamışeva, Yelena Petrovna (2000). “O Deyatel’nosti Stepnıh Dum v Hakasii (1822-1892 gg.)”. Hakasiya: İstoriya i Sovremennost' (Uçenıye Zapiski Hakasskogo Nauçno-İssledovatel’skogo İnstituta Yazıka, Literaturı i İstorii; Vıp. XXI), Novosibirsk: Nauka, 93-100.
31. Savostyanov, Vadim Konstantinoviç (2005). “Sibirskiy Period Jizni i Nauçnoy Deyatel’nosti A. A. Yarilova i Vliyaniye Ego Na Formirovaniye Uçenogo i Grajdianina”. Jizn i deyatel’nost A. A. Yarilova v Sibiri: Materialı Nauçnoy Konferentsii (23-24 iyunya 2005 g., Abakan i Minusinsk). Abakan: OOO “Firma Mart”, 8-20.
32. Şçavelyov, Sergey Pavloviç (2021). “Gubernskiye Statistiçeskiye Komitetı v İstorii Russkoy Arheologii”. Arheologiya Yevraziyskih Stepey, (5): 29-41.
33. Tolkovıy Slovar’ Hakasskogo Yazıka = Xakas Tĭlĭnĭñ Çarıdığlığ Söstĭgĭ. (2020). Tom I: A-P. Abakan: Hakasskoye Knijnoye İzdatel’stvo İmeni V. M. Torosova.
34. Tolkovıy Slovar’ Hakasskogo Yazıka = Xakas Tĭlĭnĭñ Çarıdığlığ Söstĭgĭ. (2023). Tom II: S-Ya. Abakan: Hakasskoye Knijnoye İzdatel’stvo İmeni V. M. Torosova.
35. Ünal, Sümeyra (2022). “Rusya İmparatorluğu’nda İnorodets Kavramı ve ‘1822 Yılı Gayrirusların Yönetimi Nizamnamesi’ne Göre Sibirya Tatarlarına Kısa Bir Bakış”. İRTAD, 9: 12-32.