ALTAYLILARDA TARIM VE EFSANELERE YANSIMASI

Öz

Sibirya Türk halklarından olan Altaylıların ekonomik yapısı, tarih boyunca büyük ölçüde avcılık ve hayvancılığa dayanmıştır. Bununla birlikte tarım, bölgede erken dönemlerden itibaren varlığını sürdürmüş; ancak coğrafi koşullar ve sert iklimin etkisiyle temel gıda ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olarak küçük arazilerde uygulanmıştır. Özellikle Rus hâkimiyetinden sonra uygulanan politikaların da etkisiyle tarımın ekonomik yapı içerisindeki önemi artmıştır. Tarımın ekonomik yaşamda avcılık ve hayvancılığın gölgesinde kalması dolayısıyla sözlü kültüre yansıması araştırmacılar tarafından yeterince ele alınmamıştır. Her ne kadar tarım ikincil bir geçim kaynağı olsa da Altay efsaneleri, bu faaliyetin Altaylıların sözlü geleneğine ve inanç dünyasına derinlemesine nüfuz ettiğini göstermektedir. Altay efsanelerinde tarımın kökeni yaratılışla ilişkilendirilmekte, tarım ve onun temel ürünleri olan tahıllar ilahi kaynaklı olarak tasavvur edilmektedir. Altaylıların ekonomik ve kültürel yaşamına dair önemli veriler sunan efsanelerde, özellikle arpa ve buğday gibi tahıllar ön plana çıkmakta ve yaşamın sürekliliğini sağlayan temel unsurlar olarak yer almaktadır. Bu makalede, öncelikle Altaylılarda bir geçim kaynağı olarak tarımın tarihsel gelişimi ele alınacak, ardından efsanelere yansıması değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Altay
• Efsane
• Tarım
• Arpa
• Buğday

AGRICULTURE AMONG THE ALTAIANS AND ITS REFLECTION IN LEGENDS

Öz

The economic structure of the Altai people, a Turkic people of Siberia, has historically relied largely on hunting and animal husbandry. However, agriculture has existed in the region since early times; but due to geographical conditions and a harsh climate, it was practiced on small plots of land to meet basic food needs. Especially after Russian rule, the importance of agriculture within the economic structure increased due to the policies implemented. Because agriculture remained in the shadow of hunting and animal husbandry in economic life, its reflection in oral culture has not been sufficiently explored by researchers. Although agriculture is a secondary source of livelihood, Altai legends show that this activity deeply permeates the oral tradition and belief system of the Altai people. In Altai legends, the origin of agriculture is linked to creation, and agriculture and its basic products, grains, are envisioned as having divine origins. In these legends, which provide important data on the economic and cultural life of the Altai people, grains such as barley and wheat stand out and are presented as fundamental elements ensuring the continuity of life. This article will first examine the historical development of agriculture as a source of livelihood among the Altai people, and then evaluate its reflection in their legends.

Anahtar Kelimeler

• Altai
• Legend
• Agriculture
• Barley
• Wheat

Kaynakça

1. Altaytsı: Etniçeskaya İstoriya. Traditsionnaya Kul’tura. Sovremennoye Razvitiye (2014). (Ed. Nikolay Vasilyaviç. Ekeyev). Gorno-Altaysk: NII Altaistiki im. S. S. Surazakova.
2. Atkunova, Darya Arkadevna (2023). “Traditsionnıe Promıslı, Blagopojelaniya i Kuhnya Severnıh Altaytsev”. Vestnik Tomskogo Gosudarstvennogo Universiteta. Istoriya, 84: 131–141.
3. Burnakov, Venariy Alekseyeviç (2016). “Hakaslarda Geleneksel Köpek Algısı”. (çev.: Yaprak Pelin Uluışık). Türk Kültürü Araştırmaları Dergisi, 2: 133-149.
4. Çoçkina, Maya Petrovna ve Muytuyeva, Valentina Aleksandrovna (1996). Altay Cañ. Gorno-Altaysk. Doğan, Oğuz (2023). Türk Halk Kültüründe Buğday. Ankara: Fenomen Yayınları.
5. Eliade, Mircea (2009). Dinler Tarihine Giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
6. Etnografiçeskiy Atlas Respubliki Altay. (2002) (Ed. Nikolay Vasilyaviç Ekeyev). Gorno-Altaysk: NII Altaistiki im. S. S. Surazakova.
7. Güvenç, Bozkurt (2002). İnsan ve Kültür. İstanbul: Remzi Kitabevi.
8. Koçevniki Gornogo Altaya v Usloviyah Sotsial’nıh İ Ekonomiçeskih Preobrazovaniy v Rossii (Vtoraya Polovina XVIII – Seredina XX vv.) (2020). (Ed. Nikolay Vasilyaviç Ekeyev). Gorno-Altaysk: BNU RA “NII Altaistiki im. S. S. Surazakova”.

9. Muytuyeva, İrina Nikolayevna (2015). “Sobaka v Ustnom Narodnom Tvorçestve Altaytsev”. Natsional'naya Assotsiatsiya Uçenıh (NAU), 13: 10-13.
10. Oynotkinova, Nadejda Romanovna (2023). “Poetika i İstorizm Janrov Trudovoy Obryadnosti Altaytsev”. Sibirskiy Filologiçeskiy Jurnal, 3: 19-33.
11. Potapov, Leonid Pavloviç (2014). Altaylılar. (çev.: Atilla Bağcı). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
12. Roux, Jean-Paul (2005). Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
13. Samayev, Grigoriy (2004). Altay Kalıktıñ Tüükizi-Eñ Cebren Öylördöñ Arasay’ga Kojulganına Cetire. Gorno-Altaysk.
14. Sencer, Muzaffer (1987). “Toplumların Evrimi”. Amme İdaresi Dergisi, 1(20): 33-58.
15. Smart, Ninian (1981). “Tarih Öncesine Ait Dinlerle İlkel Dinler”. (çev.: Günay Tümer). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25(3-4): 297-323.
16. Tokarev, Sergey Aleksandroviç (1936). “Dokapitalistiçeskie Perejitki v Oyrotii”. Moskva–Leningrad.
17. Toruşev, E.G. (2017). Traditsionnoye Zemledeliye Altaytsev (XIX–Pervaya Tret’ XX v.). Gorno Altaysk: İzdatel’stvo Poligrafika.
18. Toruşev, Erkem Gennadeviç (2007). “Zemledeliye v Religioznıh Ritualah, Obryadah i Ustnom Narodnom Tvorçestve Altaytsev”. İzuçenie İstoriko-kul’turnogo Naslediya Narodov Yujnoy Sibiri. Vıpusk 5. Sbornik Nauçnıh Trudov. (Ed. V Vasiliy İvanoviç Soenov ve Vasiliy Petroviç Oynoşev). Gorno-Altaysk: AKIN, 154-168.
19. Türker, Ferah (2011). Altay Türklerinin Efsaneleri (İnceleme-Metin). Yayımlanmamış Doktora Tezi. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Türker, Ferah. (2018). “Altay Türklerinde Avcılıkla İlgili Pratikler ve Efsanelerdeki Yeri”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 45: 255-267.