Ecnebi Mekteplerin Gayrimüslim Osmanlı Çocuklarına Yönelik Faaliyetleri Ve Osmanlı Devleti’nin Ecnebi Mekteplere Karşı Mücadele Politikaları (1880-1920)

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1 , 783 - 823 , 31.03.2026

Hakan Türkkan

https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1794434

https://izlik.org/JA64JK39ZG

Öz

“Ecnebi mektepler”, Osmanlı Devleti’nde yabancılar tarafından açılan ya da yabancıların himayesinde olan eğitim kurumlarını ifade etmektedir. İstanbul’un fethinden sonra gayrimüslimlere kendi kiliselerinde eğitim izni verilmiş, bu iznin gayrimüslimler tarafından genişletilmesiyle müstakil okullar açılmıştır. Bu okulların yabancılar tarafından himaye ve kontrol altına alınması Osmanlı Devleti’nde “Ecnebi mektep” yani yabancı okul mefhumunu ortaya çıkarmıştır.
Osmanlı Devleti’nin ekonomik nedenlerle resmî devlet mekteplerine gereken özeni gösterememesi eğitim kalitesinin düşmesine yol açmıştır. Buna karşılık yabancılar, vatandaşı oldukları devletlerin sağladığı imkanlarla çok donanımlı modern eğitim kurumları açmışlardır. Buna bağlı olarak Osmanlı topraklarında 19. Yüzyıl boyunca ecnebi mektepler yaygınlaşmıştır. Bu durum gerek Müslüman gerekse gayrimüslim ahalinin, çocuklarını okutmak için ecnebi mekteplere yönelmesi sonucunu doğurmuştur.
Ecnebi mektepler Osmanlı topraklarında yabancı devletlerin birtakım dini ve siyasi emellerine hizmet ettiklerinden bu okullara devam eden Müslüman ya da gayrimüslim Osmanlı çocukları Osmanlı devlet ve toplumuna karşı olumsuz düşüncelerle yetiştirilmiş hatta çocukların din ve mezhepleri değiştirilmeye çalışılmıştır. Gayrimüslim Osmanlı çocuklarının bu etkiye daha açık olmasından dolayı Osmanlı makamları gayrimüslim çocukların ecnebi mektepler yerine kendi cemaat mekteplerine gitmeleri yönünde teşvikte bulunmuş ve bu yönde önlemler almaya çalışmıştır.
Çalışmada Devletin ecnebi mekteplerle mücadele politikaları ve gayrimüslim Osmanlı çocuklarını ecnebi mekteplerden sakındırmak için yürütülen faaliyetler arşiv belgelerine dayalı olarak ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , ecnebi mektep , gayrimüslim , Sakındırma

The Activities of Foreign Schools Towards Non-Muslim Ottoman Children and the Ottoman Policies to Struggle with the Foreign Schools (1880-1920)

https://izlik.org/JA64JK39ZG

Öz

“Foreign schools” were schools that first emerged as schools of non-Muslim communities in the Ottoman lands and over time came under the protection of foreign states or were opened directly by foreign states. After the conquest of Istanbul, non-Muslims were given permission to provide education in their own churches. With the expansion of this permission by non-Muslims, independent schools emerged. The protection and control of these schools by foreigners gave rise to the concept of foreign schools in the Ottoman Empire.
The Ottoman Empire's inability to provide the necessary attention to public schools due to economic reasons led to a decline in the quality of education. In response, foreigners, using the resources provided by their respective countries, established well-equipped, modern educational institutions. Consequently, foreign schools proliferated throughout the Ottoman lands throughout the 19th century. This led to both Muslims and non-Muslims turning to foreign schools for their children's education.
Foreigners attempted to change the religions and sects of Ottoman children, whether Muslim or non-Muslim, who attended foreign schools, and the children were raised with negative thoughts about the Ottoman State and society. Because non-Muslim children were more vulnerable to this influence, Ottoman authorities tried to encourage and take measures to ensure that non-Muslim children attended their own community schools instead of foreign schools. In this study, the state's policies regarding foreign schools and the activities carried out to prevent non-Muslim children from attending foreign schools are revealed based on archive documents.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , foreign school , non-Muslim , avoidance

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• BOA, A] MKT.MHM, 700-5, L. 2, Tarih: H.03.06.1311.
• BOA, A} MKT.MHM., 612-13, L7, Tarih: H.29.04.1321.
• BOA, A}MKT. MHM., 679-5, Tarih: H. 04.04.1314.
• BOA, BEO, 218-163470, Tarih: H.07.07.1321.
• BOA, BEO, 2378-178290, Tarih: H.14.05.1322.
• BOA, BEO, 2426-181878, L 1, Tarih: H.01.08.1322.
• BOA, BEO, 2441-183012, L 1, Tarih: H.23.08.1322.
• BOA, BEO, 2908-218034, Tarih: H.23.07.1324.
• BOA, BEO, 2957-221729, Tarih: H.20.10.1324
• BOA, BEO, 2993-179416, Tarih: H.07.06.1322.
• BOA, BEO, 3179-238357, Tarih: H.30.09.1325.
• BOA, BEO, 3182-238598, Tarih: H.03.10.1325.
• BOA, BEO, 3205-240351, Tarih: H.05.11.1325.
• BOA, DH.İD., 154-10., Tarih: H.14.05.1332.
• BOA, DH.İD.., 117-73, L 3, 5, Tarih: H.08.07.1330.
• BOA, DH.MKT, 1897-29, H.01.05.1309.
• BOA, DH.MKT, 2363-40, Tarih: H.22.02.1318.
• BOA, DH.MKT., 1797-94, Tarih: H.24.05.1308.
• BOA, DH.MKT., 1808-23, Tarih: H.02.07.1308.
• BOA, DH.MKT., 2076-62, Tarih: H.04.02.1314.
• BOA, DH.ŞFR., 218-33, Tarih: R.19.09.1313.
• BOA, DH.ŞFR., 254-73, Tarih: R.30.09.1316.
• BOA, DH.TMIK.M., 95-42, Tarih: H.21.06.1318.
• BOA, HR.TH., 354-100-0, Tarih: ?.
• BOA, İ.HUS., 56-69, Tarih: H.18.04.1315.
• BOA, İ.HUS., 102-20, Tarih: H.05.11.1320.
• BOA, MF.İBT., 413-38, L5, Tarih: H.01.03.1331.
• BOA, MF.MKT., 186-85, L1, L2, Tarih: H.29.04.1311.
• BOA, MF.MKT., 256-52, L 4, 6, 8, Tarih: H.18.10.1312.
• BOA, MF.MKT., 748-53, Tarih: H.20.08.1321.
• BOA, MF.MKT., 968-79, L1, L4, L5, Tarih: H.02.11.1329.
• BOA, Y.MTV, 76-25, Tarih: H.05.09.1310.
• BOA, Y.PRK.TKM., 14-43, L 3, Tarih: H.15.06.1306.
• BOA, YPRK. BŞK, 60-24, Tarih: H.04.04.1317.
• BOA, YA.HUS., 201-65, Tarih: H.16.07.1304.
• BOA, YEE, 5-128, Tarih: H.01.04.1317.
• Akgündüz, Ahmet, Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslimlerin Yönetimi, Timaş Yayınları, İstanbul 2008, s. 16-18.
• Bozkurt, Gülnihal, Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumu (1839-1914)”, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1989.
• Çetin, Atilla, “Maarif Nazırı Ahmed Zühdü Paşa’nın Osmanlı İmparatorluğundaki Yabancı Okullar Hakkında Raporu, Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, Sayı 10-11, Yıl 2011, s.189-219.
• Esen, Ebru, “Osmanlı Devleti’nde Yabancı Okullar”, Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl 2017, Özel Sayı, s.87-102.
• Eş-Şeyh Yusuf bin İsmail en-Nebhânî, İrşadü’l hayârâ fî Tahzîri’l-Müslimîn min Medârisi’n-Nasara, Matbaa-i Hamidiye, Mısır-Kahire, H.1322.
• Fayda, Mustafa, “Zimmî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 44, İstanbul 2013, s.438-440.
• Gökçe, Feyyat – Oğuz, Nilüfer, “Minority and Foreign Schools on the Ottoman Education System”, Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, C.1, Sayı 1, Yıl 2010, s. 41-57.
• Güzey, Ahmet Rıfat, “Osmanlı Devleti’nde Azınlık ve Yabancı Okullar ile Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ve Tanzimat Sonrası Eğitim”, Akademik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl 7, Sayı 44, Şubat 2020, s.124-144.
• Güzey, Ahmet Rıfat, “Osmanlı Devleti’nde Yabancılar ve Okullaşma Çabaları”, 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, Cilt 6, Sayı 16, Yıl 2017, s. 69-89.
• Haydaroğlu, İlknur, “Osmanlı Devleti’nde Yabancı Okullarda Denetim ve Cumhuriyet Dönemine Yansımaları”, Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt 25, Sayı 39, Yıl 2006, s.149-160.
• Karaca, Ali, “Şakir Paşa (1838-1899)”, Türk Maarif Ansiklopedisi, s. 512. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/uploads/matter/files/sakir-pasa-677ce38b68a14.pdf
• Mutlu, Şamil, “Beyrut Vilayetinde Amerikan Misyoner Okulları ve Suriye Protestan Koleji”, Tarih Dergisi, Sayı 46 (2007), İstanbul 2009, s.107-128.
• Özdemir, Hakan, “Osmanlı İdaresinin Ermeni Okullarına Yaklaşımı (1878-1900), Tarih Okulu, Sonbahar-Kış 2012, Sayı 13, s.115-148.
• Özel, Ahmet, “Gayrimüslim”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi” Cilt 13, İstanbul 1996, s. 418-427.
• Özervarlı, M. Sait, “Nebhânî, Yûsup b. İsmâil”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 32, İstanbul 2006, s. 471-472.
• Polat, Habibe, “1869 Maarif Nizamnamesi’ne Göre Osmanlı Devleti’nin Azınlık ve Yabancı Okulları Denetim Altına Alma Girişimleri”, Asia Minor Studies, Cilt 9, Sayı 2, Yıl 2021, s.775-785.
• Polat, İlknur, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Açılan Amerikan Okulları Üzerine Bir İnceleme, Belleten, C.52, Yıl 1988, Sayı 52, s.627-652.
• Topçu, Filiz, Türk Eğitim Sisteminin Tarihsel Gelişimi ile Yabancı Okullarının Etkileri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, TC. Beykent Üniversitesi, SBE İşletme Yönetimi ABD, Eğitim Yönetimi ve Denetimi Bilim Dalı, İstanbul, 2007.
• Türk, İbrahim Caner, “Ecnebi Okullar ve Osmanlı Devleti’ndeki Faaliyetlerine Dair Bir Rapor”, Türk Yurdu, Cilt 32, Sayı 298, Haziran 2012, s.29-35.
• Uyanık, Ercan, “Yabancı Okullarda Eğitim Gören Osmanlı’nın Müslüman Çocukları (1865-1908)”, Diyalektolog Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl 2017 (Bahar), Sayı 14, s.1-29.
• Zengin, Salih Zeki, “II. Abdülhamit Döneminde Yabancı ve Azınlık Mekteplerinin Faaliyetleri”, Belleten, Cilt 71, Sayı 261, Yıl 2007, s.613-652.