Mısır Milliyetçiliğinin İnşası: 1882–1970 Arasında Kimlik, Söylem ve Dönüşüm

Öz

Bu çalışmanın amacı, Mısır’da milliyetçiliğin, 1882’de ortaya çıkışından Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnasır’ın hayatını kaybettiği 1970 yılına kadarki süreçte farklı dönemlerde geçirdiği dönüşümleri analiz etmektir. Mısır milliyetçiliği tarihsel süreç içerisinde İslamcı, seküler, izolasyoncu, toprak merkezli ve Pan-Arabist biçimlerde tezahür etmiştir. Bu bağlamda çalışma iki iddia ile şekillenmektedir: Mısır milliyetçiliğinin bir bağımsızlık mücadelesi olduğu kadar; değişen aktörler, ideolojiler ve söylemler aracılığıyla sürekli yeniden kurulan bir siyasi kimlik olduğu ve Mısır’da milliyetçiliğin ortaya çıkışından yaşadığı değişimlere kadar ekonomik bir boyut taşıdığıdır. Buna göre Mısır’da milliyetçilik, ortaya çıkışında İstanbul’daki hilâfet makamının da etkisiyle Pan-İslamist bir karakter taşımış, 1920’li yıllarda hilâfet makamının yokluğunda sekülerleşmiş, değişen konjonktür ve 1952’deki Hür Subaylar Darbesi sonrasında da Pan-Arabist bir kimlik kazanmıştır. Ardından yine ekonomik nedenlerle Pan-Arabist iddialarından vazgeçmiştir. Anahtar Kelimeler: Mısır, Milliyetçilik, Mısır Milliyetçiliği, Pan-Arabizm, Pan-İslamizm

Anahtar Kelimeler

• Mısır
• Milliyetçilik
• Mısır Milliyetçiliği
• Pan-Arabizm
• Pan-İslamizm

The Construction of Egyptian Nationalism: Identity, Discourse, and Transformation between 1882 and 1970

Öz

This study examines the transformations of Egyptian nationalism from its emergence in 1882 to the death of President Gamal Abdel Nasser in 1970. Over time, Egyptian nationalism has taken various forms—including Islamist, secular, isolationist, territorial, and Pan-Arabist—each shaped by shifting political and ideological contexts. The study advances two main arguments: first, that Egyptian nationalism was not only a struggle for independence, but also a continuously reconstructed political identity shaped by evolving actors, ideologies, and discourses; and second, that it has carried a significant economic dimension throughout its development. Initially influenced by the authority of the caliphate in Istanbul, Egyptian nationalism assumed a Pan-Islamist character. In the 1920s, in the absence of the caliphate, it secularized, and following the changing political landscape—particularly after the Free Officers' coup in 1952—it evolved into a Pan-Arabist identity. Later, however, it abandoned its Pan-Arabist aspirations, once again due to economic considerations. Keywords: Egypt, Nationalism, Egyptian Nationalism, Pan-Arabism, Pan-Islamism

Anahtar Kelimeler

• Egypt
• Nationalism
• Egyptian Nationalism
• Pan-Arabism
• Pan-Islamism

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi
2. BOA, A.}MTZ.(05) 18/126, 3; BOA, A.}MTZ.(05) 12/429.
3. BOA, HR.SYS. 929/12; BOA, HR.SYS. 929/15
4. BOA, Y..A..HUS, 374/105, BOA, HR.SYS. 929/22; BOA, HR.SYS. 929/27; Y..PRK.MŞ.. Kutu: 7, Gömlek: 10
5. Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi, 110-9-1-5, Kutu: 13, Gömlek: 56, Sıra:16
6. Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi, 110-9-1-5, Kutu: 34, Gömlek: 158, Sıra:2
7. Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi, 110-9-1-5, Kutu: 41, Gömlek: 187, Sıra:3
8. Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi, 110-9-1-5, Kutu: 41, Gömlek: 187, Sıra:8

9. Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi, 110-9-1-5, Kutu: 55, Gömlek: 262, Sıra:14
10. CIA-Political- Soviet-Arab Collaboration Sociological- Anti-Semitism, (FOIA) /ESDN (CREST): CIA-RDP65-00756R000500130006-7, 21 April, 1952
11. CIA-Estimate Of The World Stiuation, (FOIA) /ESDN (CREST): CIA-RDP79R01012A010400040002-2 1957/29/01.
12. CIA-Arab Nationalism As A Factor In The Middle East Situation, (FOIA) /ESDN (CREST): 0001491625, 1958/12/08
13. CIA- Nasser And The Future Of Arab Nationalism, (FOIA) /ESDN (CREST): CIA-RDP79R01012A018500030001-5, 1961/27/6.
14. CIA-Special Assessments On The Middle East Situation, (FOIA) /ESDN (CREST): CIA-RDP79T00826A002100010011-0, 1967/8/6.
15. CIA- Intelligence Memorandum Egypt: Sadat’s Economic Options, (FOIA) /ESDN (CREST): CIA-RDP85T00875R001700050038-4, 1973/1/4.
16. CIA- Current Intelligence Weekly Summary, (FOIA) /ESDN (CREST): CIA-RDP79-00927A003600060001-8, 1962/11/5.
17. CIA- The Nasser- Hussein ‘Alliance’, (FOIA) /ESDN (CREST): CIA-RDP79R00967A000800020001-1, 1968/23/12.
18. El-Vekai’u’l-Mısriyye, 16 Ocak 1956.
19. Abdünnasır, Cemal, Felsefetü’s-Sevra, Kahire 2005.
20. Ajami, Fouad, “The End Of Pan-Arabism”, Foreign Affairs, Vol. 57, No. 2 (Winter, 1978), s. 355-373.
21. Anderson, Benedict, Hayali Cemaatler; Milliyetçiliğin Yayılması ve Kökenleri, çev. İskender Savaşır, İstanbul 1995.
22. Anderson, Kyle J., The Egyptian Labour Corps, Race, Space, and Place in The First World War, Austin 2021.
23. Atlıoğlu, Yasin, “Suriye’de Radikal Milliyetçilik: Suriye Sosyal Milliyetçi Partisi Örneği”, Bilge Strateji, Cilt 9, Sayı 16 (2017), s. 69-96.
24. Buzpınar, Ş. Tufan, “Mustafa Kâmil Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. XXXI, İstanbul, 2020, s. 309-310.
25. Coury, Ralph M., “Who “Invented” Egyptian Arab Nationalism”, International Journal of Middle East Studies, Vol. 14, No. 3 (Aug., 1982), Part1, s. 249-281.
26. Coury, Ralph M., “Who “Invented” Egyptian Arab Nationalism”, International Journal of Middle East Studies, Vol. 14, No. 4 (Nov., 1982), Part2, s.459-479.
27. Dağ, Ahmet Emin, “Bir İdeoloji Olarak İslamcılık”, Ortadoğu’yu Kuran İdeolojiler, Ed. Zekeriya Kurşun, İstanbul 2019, s. 16-69.
28. Davişa, Adid, Arap Milliyetçiliği; Zaferden Umutsuzluğa, çev. Lütfi Yalçın, İstanbul 2016.
29. Dede, Fahrettin, İngiliz İşgali Sonrası Mısır’da Siyasî ve Fikrî Yapılanma, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya 2019.
30. Deringil, Selim, Simgeden Millete; II. Abdülhamid’den Mustafa Kemal’e Devlet ve Millet, İstanbul 2007.
31. ed-Dib, Fethi, Abdünnasır ve Tahrîru’l-Meşrikı’l-Arabi, Kahire 2000.
32. el-Cündi, Enver, İhyaü’t-Türasi’l-Cahiliyyi ve’l-Vesni tahte ismi’l-fulklur, byy. 1980.
33. Emin, Celal, Kıssatü’l-İktisadi’l-Mısrî; Min Ahdi Muhammed Ali ilâ Ahdi Mübarek, Kahire 2013.
34. Erdem, Gökhan, “Bağlantısızlıktan Bağımlılığa: Nasır Döneminde Mısır-SSCB İlişkileri”, The Turkish Yearbook of International Relations, 48 (2017), s. 69-98.
35. es-Sevda, Yusuf, Fi Sebîl-i Lübnan, Beyrut 1924.
36. Gat, Moshe, “Mission Impossible: William Rogers (Secretary of State, 1969-1973) and the attempt to reach a peace Accord between Israel and Egypt”, Middle Eastern Studies, 55:5 (2019), s. 769-785,
37. Gershoni, Israel ve Jankowski, James, Egypt, Islam and The Arabs, The Search For Egyptian Nationhood, 1900-1930, New York 1987.
38. Gershoni, Israel ve Jankowski, James, Confronting Fascism In Egypt, Dictatorship Versus Democracy in the 1930s, California 2010.
39. Görgün, Hilal, “Şa‘ravi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. XXXVIII, İstanbul, 2010, s. 350-351.
40. Hall, Stuart, “Introduction: Who Needs Identity”, Questions of Cultural Identity, ed. Stuart Hall, Paul du Gay, London 2003.
41. Hourani, Albert, Çağdaş Arap Düşüncesi, İstanbul 2014.
42. Hüseyin, Taha, Müstakbelü’s-Sekafe fi Mısır, Windsor 2014.
43. Jankowski, James ve Gerhoni, Israel, Rethinking Nationalism In The Arab Middle East, New York 1997.
44. Jankowski, James, “Arab Nationalism in “Nasserism” and Egyptian State Policy, 1952-1958”, Rethinking Nationalism In The Arab Middle East, ed. Jankowski J. ve Israel Gershoni, New York 1997.
45. Katzenstein, J. Peter, (ed.) Culture of National Security: Norms and Identity in World Politics, New York 1996.
46. Kerr, Malcolm Hooper, The Arab Cold War 1958-1967, A Study Of Ideology in Politics, New York 1967.
47. Khalidi, Rashid, Palestinian Identity; The Construction Of Modern National Consciousness, New York 1997.
48. Khoury, Philip S., Syria and the French Mandate: The Politics of Arab Nationalism 1920-1945, New Jersey 1987.
49. Kızıltoprak, Süleyman, Mısır’da İngiliz İşgali, Osmanlı’nın Diplomasi Savaşı (1882-1887), İstanbul 2010.
50. Kurt, Menderes, Detant Dönemi ABD’nin Ortadoğu Politikası: Mısır ve Suriye Örnekleri (1970-1978), Basılmamış Doktora Tezi, Sakarya 2023.
51. Lapidus, Ira M., İslam Toplumları Tarihi, C.2, çev: Yasin Aktay, Mevlüde Ayyıldızoğlu-Aktay, İstanbul 2013.
52. Lenczowski, George, “The Objects and Methods Of Nasserism”, Journal of International Affairs. 19(1) (1965), s. 63-76.
53. Mansfield, Peter, "Nasser and Nasserism", International Journal, 28(4): (1973), s. 670‒688.
54. Marsot, Afaf Lutfi Al-Sayyid, Mısır Tarihi; Arapların Fethinden Bugüne, çev: Gül Çağalı Güven, İstanbul 2010.
55. Musa, Selame, Terbiyetü Selame Musa, Windsor 2014.
56. Nasser, Munir K., Press, Politics, and Power: Egypt’s Heikal and Al-Ahram, Iowa, 1979.
57. Okumuş, Sümeyye Revsen, Mısır’da Neo-Klasik Şairlerin Şiirlerinde Abdülhamid Han İmajı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Çorum 2022.
58. Mustafa Kâmil Paşa, Şark Meselesi, çev: Mustafa Özcan, İstanbul, 2016
59. Podeh, Elie ve Winckler, Onn, “Introduction: Nasserism as a Form of Populism”, Rethinking Nasserism: Revolution and Historical Memory in Modern Egypt, ed. Podeh, Elie ve Winckler, Onn, Gainesville 2004, s. 1-42.
60. Rabil, Robert G., Religion, National Identity, And Confessional Politics in Lebanon: The Challenge of Islamism, New York 2011.
61. Radvan, Fethi, 72 Şehran Mea Abdünnasır, Kahire 1986.
62. Reus-Smit, Christian, “Konstrüktivizm”, Uluslararası İlişkiler Teorileri, Scott Burchill, Andrew Linklater, Richard Devetak, Jack Donnely, Terry Nardin, Matthew Paterson, Christian Reus-Smit, Jacqui True, çev. Muhammed Ağcan, Ali Aslan, İstanbul 2013, s.290-300.
63. Rumelili, Bahar, “Kimlik”, Uluslararası İlişkilere Giriş: Tarih, Teori, Kavram ve Konular, ed. Kardaş, Şaban ve Balcı, Ali, İstanbul 2020, s. 389-397.
64. Seale, Patrick, The Struggle For Syria: A Study Of Post-War Arab Politics, 1945-1958, London 1965.
65. Sela, Avraham, “‘Abd al-Nasser’s Regional Politics: A Reassessment”, Rethinking Nasserism: Revolution and Historical Memory in Modern Egypt, ed. Podeh, Elie ve Winckler, Onn, Gainesville 2004, s. 179-204.
66. Smith, Charles D., ““Cultural Constructs” And Other Fantasies: Imagined Narratives In İmagined Communities; Surrejoinder To Gershoni And Jankowski’s “Print Culture, Social Change, And The Process Of Redefining Imagined Communities In Egypt” Int. J. Middle East Stud. 31 (1999), s. 95-102.
67. The New Egyptian Constitution, Middle East Journal, 10(3) ss. 300-306.
68. Tripp, Charles, A History Of Iraq, New York, 2002
69. Vatikiotis, P. J., Nasser And His Generation. London 1978.
70. Wendt, Alexander, “Anarşi Devletler Ne Anlıyorsa Odur: Güç Politikalarının Sosyal İnşası”, Uluslararası İlişkiler, 10(39) (2013), s. 3-43.
71. Cemal Abdünnasır, 1958, “Kelimetü’r-Rais Cemal Abdünnasır fi Vefdi Lübnan min Kasri’d-Dıayfe bi-Dimaşk” http://nasser.bibalex.org/TextViewer.aspx?TextID=SPCH-609-ar
72. Cemal Abdünnasır, 1956, Hıtabü’r-Rais Cemal Abdünnasır fi Iydi’s-Sevrati’r-Rabi’ mine’l-İskenderiye ‘Hıtabü Te’mimi Kanati’s-Süveys’
73. http://nasser.bibalex.org/TextViewer.aspx?TextID=SPCH-495-ar
74. Tescîl savtî li‘Abdinnasır yüsîru cedelen havle mevakıfehu mine’s-sıra‘i’l-Arabiyyi’l-İsrailî, BBC News Arabi, Erişim Tarihi: 15 Haziran 2025 https://www.bbc.com/arabic/articles/c1lmyj00zv8o
75. Nasser TV, (2025, 25 Nisan) Cemal Abdünnasır: İlli aviz yuharib yiygi yuharib ve hılüv annenâ beâ [Video.] Youtube, Erişim Tarihi: 15 Haziran 2025 https://www.youtube.com/watch?v=7bUVH3F07zY