Ruslaştırma ve Asimilasyon Politikası Çerçevesinde Çarlık Rusyası’nın XIX. Yüzyılda Azerbaycan’da Açtığı Eğitim Kurumları

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1 , 586 - 627 , 31.03.2026

Ramin Sadık

https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1794565

https://izlik.org/JA67TG52PN

Öz

XIX. yüzyılın başında Çarlık Rusyası’nın işgali altına düşen Azerbaycan, diğer alanlarda sömürüldüğü gibi kültürel olarak da yönetimin Ruslaştırma ve asimilasyon politikasıyla karşı karşıya kaldı. Çarlık yönetimi, Azerbaycan Türklerini geçmişinden koparmaya çalışarak nihai amaç olarak tamamen asimile etmeği hedefledi. Bunun öncelikli yolu, bölgede kendine sadık tebaa yetiştirmekti. Yönetim, bu bağlamda önce bölge soylularını yanına çekmeğe çalıştı ve onların evlatlarına Rusça eğitim vererek toplum mühendisliği programı uyguladı. Bu politikanın uygulanması için devlet okulları açmayı önemli gördü. Dolayısıyla yönetim, halkı Ruslaştırma ve asimile etme amacına yönelik devlet okulları tesis etmeye başladı.
Bu çalışmanın amacı, Çarlık Rusyası’nın XIX. Yüzyılda Azerbaycan’da, halkı Ruslaştırma ve asimile etme niyetiyle devlet okulları açmış olduğunu tespit etmektir. Bu kapsamda araştırmada nitel araştırma yöntemi olan doküman analizi kullanılmıştır. Çalışma esnasında, Çarlık yönetiminin kanunlarının yer aldığı yayınlanmış arşiv vesikaları gözden geçirilmiş, Kavkaz gazetesinin konuya ilişkin ulaşılabilen haberleri ile her yıl yayınlanan Kafkasya Takvimi incelenmiş, bunların yanı sıra birinci ve ikinci el kaynaklardaki bilgiler değerlendirilerek yazım esnasında kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Çarlık Rusyası , Asimilasyon , Azerbaycan , Eğitim Politikası , Devlet Okulları

Educational Institutions Opened by Tsarist Russia in Azerbaijan in the XIXth Century within the Framework of Russification and Assimilation Policy

https://izlik.org/JA67TG52PN

Öz

Azerbaijan, which fell under the occupation of Tsarist Russia at the beginning of the XIX century, faced the Russification and assimilation policy of the administration in cultural terms as well as being exploited in other areas. The Tsarist government tried to tear Azerbaijani Turks away from their past and aimed to assimilate them completely as an ultimate goal. The primary way of this was to raise loyal subjects in the region. In this context, the administration first tried to attract the nobles of the region and implemented a social engineering programme by providing Russian education to their children. For the implementation of this policy, the government considered it important to open state schools. Therefore, the administration started to establish state schools with the aim of Russification and assimilation of the people.
The aim of this study is to determine that Tsarist Russia opened state schools in Azerbaijan in the XIX century with the aim of Russification and assimilation of the population. In this context, document analysis, which is a qualitative research method, was used in the study. During the study, the published archival documents containing the laws of the Tsarist administration were reviewed, the news of the Kavkaz newspaper on the subject and the Caucasus Calendar published every year were examined, as well as the information in first and second-hand sources were evaluated and used during the writing.

Anahtar Kelimeler

Tsarist Russia , Assimilation , Azerbaijan , Education Policy , State Schools

Kaynakça

• “Otçet General Feldmarşala Knyazya A. İ. Baryatinskago Za 1857-1859 Godı”, Aktı Kavkazskoyu Arheografiçeskoyu Komissieyu, Tom 12, Tipografiya Kantselyariy Glavnonaçalstvuyuşago Grajdanskoyu Çastyu na Kavkaza, Tiflis 1904.
• Pamyatnaya Knijka Yelizavetpolskoy Guberniy Na 1910 God, Tipografiya Yelizavetpolskago Gubernskago Pravleniya, Yelizavetpol 1910.
• Polnoye Sobraniye Zakonov Rossiyskoy İmperiy, N: 3060, Tom 4, Sobraniye Vtoroye, Peçatano v Tipografiy II Otdeleniya Sobstvennoy Ego İmperatorskago Veliçestva Kantselyariy, Sankt Petersburg 1830.
• Polnoye Sobraniye Zakonov Rossiyskoy İmperiy, N: 8123, Tom 10, Otdeleniye Pervoye, V Tipografiy II-go Otdeleniya Sobstvennoy E. İ. V. Kantselyariy, Sankt Petersburg 1836.
• Polnoye Sobraniye Zakonov Rossiyskoy İmperiy, N: 21128, Tom 22, Otdeleniye Pervoye, V Tipografiy II Otdeleniya Sobstvennoy E. İ. V. Kantselyariy, Sankt Petersburg 1848.
• Polnoye Sobraniye Zakonov Rossiyskoy İmperiy, N: 22838, Tom 23, Otdeleniye 2, V Tipografiy II-go Otdeleniya Sobstvennoy E. İ. V. Kantselyariy, Sankt Petersburg 1848.
• Polnoye Sobraniye Zakonov Rossiyskoy İmperiy, N: 27646, Tom 28, Otdeleniye Pervoye, V Tipografiy II-go Otdeleniya Sobstvennoy E. İ. V. Kantselyariy, Sankt Petersburg 1854.
• Polnoye Sobraniye Zakonov Rossiyskoy İmperiy, N: 50909, Tom 47, Otdeleniye Pervoye, V Tipografiy II Otdeleniya Sobstvennoy E. İ. V. Kantselyariy, Sankt Petersburg 1875.
• Polnoye Sobraniye Zakonov Rossiyskoy İmperiy, N: 55574, Tom 49, Otdeleniye Pervoye, V Tipografiy II Otdeleniya Sobstvennoy E. İ. V. Kantselyariy, Sankt Petersburg 1876.
• “Hronika”, Kavkaz, 24 Noyabrya 1884.
• “Kavkazskaya Hronika”, Kavkaz, 7 Oktyabrya 1901.
• “Kavkazskaya Letopis: Şemaha”, Kavkaz, 11 İyunya 1859.
• “Kavkazskaya Letopis”, Kavkaz, 9 Maya 1876.
• “Kavkazskiya Vesti: Baku”, Kavkaz, 19 Sentyabrya 1896.
• “Korrespondentsiy Kavkaza”, Kavkaz, 26 Noyabrya 1883.
• “Nuha”, Kavkaz, 15 İyunya 1846.
• “Mestnıye İzvestiya”, Kavkaz, 11 Noyabrya 1881.
• “Pravila o Priemnıh İspıtaniyah Molodıh Lyudey Jelayuşih Postupit v Erivanskuyu Uçitelskuyu Seminariyu”, Kavkaz, 17 Sentyabrya 1881.
• “Pravitelsvennaya Rasporyajeniya”, Kavkaz, 21 İyulya 1874.
• “Russko-Musulmanskoye Uçilişe v Şuşe”, Kavkaz, 1 Oktyabrya 1896.
• “Şemaha”, Kavkaz, 27 Noyabrya 1854.
• “Tiflis”, Kavkaz, 29 Yanvarya 1849.
• Kavkazskiy Kalendar Na 1846 God, Tipografiya Glavnago Upravleniya Zakavkazskiy Kray, Tiflis 1845.
• Kavkazskiy Kalendar Na 1849 God, Tipografiya Kanselyariy Namestnika Kavkazskago, Tiflis 1848.
• Kavkazskiy Kalendar Na 1852 God, Tipografiya Kanselyariy Namestnika Kavkazskago, Tiflis 1851.
• Kavkazskiy Kalendar Na 1853 God, Tipografiya Kanselyariy Namestnika Kavkazskago, Tiflis 1852.
• Kavkazskiy Kalendar Na 1866 God, Peçatano v Tipografiy Glavnago Upravleniya Zakavkazskiy Kray, Tiflis 1865.
• Lebedev, Nikolay Afanasyeviç, Ob Uçrejdeniy Pervogo Narodnogo Uçilişa v Rossiy, Tipografiya Gubernskago Pravleniya, Novgorod 1856.
• Obozreniye Rossiyskih Vladeniy za Kavkazom v Statiçeskom, Etnografiçeskom, Topografiçeskom I Finansovom Otnoşeniyah: Proizvedennoye I İzdannoye Po Vısoçayşemu Soizvoleniyu, Tom 4, Tipografiya Departamenta Vneşney Torgovli, Sankt Petersburg 1836.
• Evetskiy, Orest, Statiçeskoye Opisaniye Zakavkaskago Kraya, Tipografiya Ştaba Otdelnago Korpusa Vnutrenney Straji, Sankt Petersburg 1835.
• Abbasova, Besire, “Azerbaycanda Maarifçiliyin İnkişafında İrevan Müellimler Seminariyası Müellimlerinin Evezsiz Hizmetleri”, İrevan Müellimler Seminariyası-140 Mevzusunda Respublika Elmi Konfransı, Nahçıvan 2023, Bildiriler, s. 123-126.
• Açıkkaya, Savaş, “Çarlık Rusyası Hakimiyetindeki Azerbaycan Türklerinde Ulus Bilincinin Gelişmesinin Temel Dinamikleri”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(28), s. 403-420.
• Ağayev, Ejder- Rzayev, Vahid, Güney Kafkasya Halklarının Pedagoji Elageleri Tarihinden, Tehsil Neşriyyatı, Bakı 2004.
• “Akademiçeskiy Universitet”, Bolşaya Sovetskaya Ensklopediya, Tom 1, Tretye İzdaniye, Moskva 1970, s. 312.
• Akpınar, Yavuz, Azeri Edebiyatı Araştırmaları, İstanbul 1994, Dergah Yayınları.
• Aliyarlı, Suleyman, Istorıya Azerbaydjana: S Drevneyshih Vremen Do 70 Gg. 19.Vek, İzdatelstvo Chirag, Baku 2008.
• Asker, Ali, “Azerbaycan’da Milli Kimlik İnşasının Sosyo-Ekonomik ve Fikrî Temelleri (19. Yüzyılın Ortaları- 20. Yüzyılın Başları)”, Azerbaycan Düşünce Tarihi: Evreler, Olaylar ve Şahsiyetler (19. Yüzyılın Ortaları-20. Yüzyılın Başları), Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı, Ankara 2021, s. 1- 41.
• Asker, Ali- Kahraman, Alter, “Gürcistan’da Devletleşme, Kimlik İnşası ve Müslüman Topluluklar”, Gürcistan’daki Müslüman Topluluklar: Azınlık Hakları, Kimlik, Siyaset (Editörler: Ayşegül Aydıngün, Ali Asker, Aslan Yavuz Şir), AVİM Yay., Terazi Yayıncılık, Ankara 2016, s. 23-47.
• Azerbaycan Tarihi, Cilt 1, Azerbaycan SSR Elmler Akademiyası Neşriyyatı, Bakı 1958.
• Azerbaycan Tarihi, Cilt 2, Azerbaycan SSR Elmler Akademiyası Neşriyyatı, Bakı 1964.
• Azerbaycan Tarihi, XIX. Esr, Cilt 4, Elm Neşriyyatı, Bakı 2007.
• Bahışova, Rena, “Şuşa Şeher Mektebinin Tarihinden (XIX. Esrin Sonu-XX. Esrin Evvelleri), Sumgayıt Devlet Universiteti Elmi Heberler Dergisi, Sosial ve Humanitar Elmler Bölmesi, 15/3, 2019, s. 58-62.
• Baykara, Hüseyin, Azerbaycan İstiklal Mübarizesi Tarihi, Azerbaycan Devlet Neşriyyatı, Bakı 1992.
• Behbudova, Terane, Şimali Azerbaycan’da 1877-ci il Üsyanları, Elm ve Tehsil Neşriyyatı, Bakı 2016.
• Bilgili, Cihan, “Serflik Sisteminin Gelişimi ve Kulakların Ortaya Çıkma Süreci”, Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, 2023, Cilt 8, Sayı 1, s. 91-104.
• Bünyadov, Ziya, Azerbaycan Tarihi, Azerneşr, Bakı 1994.
• Cabbarov, Ferhad, Hacı Zeynalabdin Ağa Tağıyev’in Kız Mektebinin Tarihinden, Ziya Yayınları, Bakı 2011.
• Cebiyev, Gafar- Allahverdiyev, Settar, Azerbaycan Tarihi (En Gedim Zamanlardan Müasir Dövre Geder), Elm ve Tehsil Neşriyyatı, Bakı 2017.
• Cebrayılov, İntigam- Mikayılova, Könül, “Şuşa Gezasında İlk Tehsil Ocagları”, Azerbaycan Mektebi, 2/699, 2022, s. 91-98.
• Ceferov, Nazım, Milli İçtimai Fikir Tarihimizden, Azerbaycan Devlet Yayınları, Bakı 1993.
• Çay, Abdulhaluk, “Azerbaycan’da Milli Edebiyatın Doğuşu ve Gelişmesi”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Yıl 1, Cilt 1, Sayı 1, Ankara 1983, s. 67-72.
• Ehmedov, Hüseyin, XIX. Esr Azerbaycan Mektebi, Maarif Neşriyyatı, Bakı 1985.
• Ehmedov, Hüseyin, Azerbaycan Mektebi ve Pedagoji Fikir Tarihi, Tehsil Yayınları, Bakı 2001.
• Ehmedov, Hüseyin, Seçilmiş Pedagoji Eserleri (XIX. Esr Azerbaycan Mektebi), Cilt 4, Tehsil Neşriyyat Poligrafiya Merkezi, Bakı 2006.
• Ehmedov, Teymur, Edebi-Bedii Fikir Tarihinden, Bakı 2001, Azerbaycan Milli Ensklopediyası Neşriyyatı.
• Gazıyev, Yusif, Mütalie Pedagogikası, Maarif Neşriyyatı, Bakı 2002.
• Gehremanova, Ayten, Azerbaycan Demokratik Respublikasında Halk Maarifinin Teşkili Yolları, Azerbaycan-Türkiye Neşriyyat Poligrafiya Şirketi, Bakı 2005.
• Genberov, Asef, “XIX. Esrin Sonu XX. Esrin Evvellerinde Azerbaycan’da Tehsil İslahatları: Üsuli-Cedid ve Azerbaycan-Rus Mektebleri”, İslam Sivilizasiyası Gafgazda adlı II. Beynelhalk Simpoziumun Materialları, Bakı 11-12 İyul 2019, s. 362-368.
• Geniyev, Hesen, Azerbaycan Tarihi (En Gedim Zamanlardan XXI Esrin İlk Onilliklerinedek), Elm ve Tehsil Neşriyyatı, Bakı 2019.
• Goca Memmedli, Gülnara, “Tiflis Aliyye Medresesi (1847-1919)”, Euroasia Journal Of Social Sciences And Humanities, 8/3, 2021, s. 1-9.
• “Gori Seminariyası”, Azerbaycan Sovet Ensklopediyası, Cilt 3, Bakı 1979, s. 207-208.
• “Harkovskiy Gosudarstvennıy Universitet İmeni A. M. Gorkogo”, Bolşaya Sovetskaya Ensklopediya, Tom 46, Moskva 1957, s. 87.
• Helilov, Neriman, Azerbaycanda Mekteb ve Pedagoji Fikir Tarihinden, Gence 1998.
• Hesenov, Mehdi, Azerbaycan Tarihi (Abituriyentler Üçün Vesait), Bilik Neşriyyatı, Bakı 2014.
• Huseynov, Yunis, Garabağ-Şuşa, Füyuzat Yayınevi, Bakı 2022.
• Hüseynzade, Rüfet, Azerbaycan Mekteb ve Pedagoji Fikir Tarihi, ADPU Neşriyyatı, Bakı 2020
• İbrahimov, Nureddin, “İrevan Müellimler Seminariyası”, Azerbaycan Mektebi, 1/683, 2018, s. 69-71.
• “Kazanskiy Universitet”, Ensklolediçeskiy Slovar, izd. F. A. Brokgauz, İ. A. Efron, Tom XIII A, Tipo-Litografiya İ. A. Efrena, Sankt Petersburg 1894, s. 903-905.
• Kerimov, Behman, “XIX. Esrin İkinci Yarısı-XX. Esrin Evvellerinde Lenkeran Gezasında Maarif İşi”, XIX. Esr-XX. Esrin Birinci Yarısı Azerbaycan Maarifçiliyi ve Maariflçileri, ed. Naile Velihanlı, Ziya Neşriyyatı, Bakı 2013, s. 57-67.
• Kerimov, Zakir, “Mügeddes Nina’nın Bakı Sehifeleri”, Tarih, İnsan ve Cemiyet, 3/ 30, 2020, s. 136-142.
• İsmayılov, Mahmud, İlk Çağlardan XX. Yüzyılın Başlarına Kadar Azerbaycan Tarihi, çev. Vefa Kurban, IQ Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul 2014.
• İsmayılov, Mahmud, Azerbaycan Tarihi, Azerbaycan Devlet Neşriyyat Poligrafiya Birliyi, Bakı 1992.
• Memmedov, İsmayıl, Azerbaycan Tarihi, Adiloğlu Neşriyyatı, Bakı 2005.
• Merdanov, Misir, Azerbaycan’ın Tehsil Tarihi, Cilt 1, Tehsil Neşriyyatı, Bakı 2011.
• “Mügeddes Nina” Mektebi”, Azerbaycan Sovet Ensklopediyası, Cilt 7, Bakı 1983, s. 118.
• Recebli, Gezenfer, Azerbaycan Tarihi: Oçerkler, Elm ve Tehsil Neşriyyatı, Bakı 2013.
• Resulzade, Mehmet Emin, Azerbaycan Cumhuriyeti (Keyfiyeti, teşekkülü ve şimdiki vaziyeti), Azerbaycan Türkleri Kültür ve Dayanışma Derneği M. E. Resulzade Yayın Merkezi, İstanbul 1990.
• “Rus-Azerbaycan Mektebi”, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Ensklopediyası, Cilt 2, Bakı 2007, s. 311.
• Rzayev, Vahid, Nahçıvan’da Mekteb ve Pedagoji Fikir (XIX. Esr ve XX. Esrin Evvelleri), Ecemi Neşriyyat Poligrafiya Birliyi, Nahçıvan 2018.
• Sadık, Ramin, “Azerbaycan Tarihi I”, Azerbaycan, ed. Tuğba Eray Biber, İstanbul Ticaret Odası Yayınları, İstanbul 2022, s. 43-70.
• Sadık, Ramin, Kısa Azerbaycan Tarihi, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2022.
• Sadık, Ramin, Kısa Rusya Tarihi, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2023.
• Seyidov, Fikret, Gori Seminariyası ve Onun Mezunları, Maarif Neşriyyatı, Bakı 1988.
• Seyidov, Fikret, Azerbaycan Pedagoji Fikir Tarihinden Sahifeler, Çaşıoğlu Neşriyyatı, Bakı 2002.
• Süleymanlı, Ebülfez, Milletleşme Sürecinde Azerbaycan Türkleri, Ötüken Yayınları, İstanbul 2006.
• Şeki: En Gedim Zamanlardan Günümüzedek, ed. Yagub Mahmudov, Turhan NPB, Bakı 2020.
• Tahirzade, Edalet- Tahirli, Oğuztoğrul, Azerbaycan Cumhuriyyeti Telebeleri: Tarihi Arayış, Belgeler, Yaşamlar, Teas Press Neşriyyat Evi, Bakı 2016.
• “Tehsil”, Azerbaycan Milli Ensklopediyası, Azerbaycan Milli Ensklopediyası Elmi Merkezi, Bakı 2007, s. 677-700.
• Yagublu, Nesiman, Mehemmed Emin Resulzade Ensklopediyası, Bakı Kitap Klubu Neşriyyatı, Bakı 2013.
• “Yerevan”, Azerbaycan Sovet Ensklopediyası, Cild 5, Azerbaycan Sovet Ensklopediyasının Baş Redaksiyası, Bakı 1981, s. 128-129.
• Yeşilot, Okan, Ateş Çemberinde Azerbaycan, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2010.