Court Secretary Ibrahim Rashid Effendi and his Mecelle on the 1850 Aleppo Incidents (Vukuat-ı Haleb)

Öz

Manuscripts are one of the significant sources for Ottoman history. They includes many information on events and individuals of the time, that can not be found in official records. Vukuat-ı Haleb or the mecelle of Ibrahim Rashid Effendi, a manuscript that will be examined in this article, serves as an an example of this kind of source. Rashid Effendi served in different statesmen’s service as a private secretary and observed the main political and social events. Consequently, his manuscripts presents firshand insights. This article focuses on his work Vukuat-ı Haleb, which he wrote while serving as the private secretary to Governor Zarif Mustapha Pasha in Aleppo in 1850. The article proivdes a detailed analysis of the manuscript within its historical context. In addition, it will contribute to Ibrahim Rashid Effendi’s biography by revealing new and original information about him, from the Ottoman Archive, especially his personnel (Sicill-i Ahval) records.

Anahtar Kelimeler

• Ibrahim Rashid Effendi
• Zarif Muspha Pasha
• 1850 Aleppo Incidents
• Sicill-i Ahval Records.

Divan Kâtibi İbrahim Raşid Efendi Ve 1850 Halep Olaylarına Dair Mecellesi (Vukuat-ı Haleb)

Öz

Osmanlı tarihine ilişkin kaynaklar arasında el yazmaları önemli bir yer tutmaktadır. Dönemin olayları ve şahsiyetleri hakkında resmi kayıtlarda bulunmayan pek çok bilgi, bu tür eserlerde karşımıza çıkabilmektedir. Bu makalede ele alınan İbrahim Raşid Efendi’nin mecellesi de söz konusu kaynaklara örnek teşkil etmektedir. Raşid Efendi, farklı dönemlerde çeşitli devlet adamlarının divan kâtipliği görevinde bulunmuş ve bu vesileyle dönemin siyasi ve toplumsal gelişmelerine doğrudan şahitlik etmiştir. Dolayısıyla kaleme aldıkları, birinci elden tanıklık niteliği taşımaktadır. Makaleye konu olan Vukuat-ı Haleb adlı eser, Raşid Efendi’nin 1850 yılında Halep’te, Zarif Mustafa Paşa’nın divan kâtipliği görevini yürüttüğü sırada tanık olduğu hadiseleri aktarmaktadır. Bu çerçevede, eserin tarihsel bağlam içinde bütüncül bir değerlendirmesi yapılacaktır. Ayrıca, özellikle Sicill-i Ahval kaydı başta olmak üzere Osmanlı Arşivi’nde tespit edilen belgeler ışığında İbrahim Raşid Efendi’ye dair yeni ve özgün bilgiler ortaya konularak biyografisine katkıda bulunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İbrahim Raşid Efendi
• Zarif Mustafa Paşa
• 1850 Halep Olayları
• Sicill-i Ahval Kayıtları.

Kaynakça

1. Akyıldız, Ali, Mahmud Nedim Paşa, DİA, 27, (2001), s. 374-376.
2. Ayaydın, Rıdvan, Osmanlı Devleti’nde Askeri Yükümlülükler Ve Muafiyetler (1826-1914), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2011.
3. BOA, DH.MKT 2020/22.
4. BOA, DH.SAİD.d 4/734.
5. BOA, İ.DH 222/13185.
6. BOA, ŞD 921/44.
7. BOA, A.}MKT 216/41.
8. Çadırcı, Musa, Tanzimat Sürecinde Türkiye: Askerlik, İmge Kitapevi Yayınları, Ankara 2008, s. 70-87.

9. Çetin, Kamile, İbrahim Râşid Divânı, Paradigma Akademi, Çanakkale 2022.
10. Gövsa, İbrahim Alaeddin, Türk Meşhurları Ansiklopedisi, Yedigün Neşriyat, İstanbul tarihsiz.
11. https://acikkuran.com/bakara-suresi/251-ayet-meali, Erişim Tarihi: 06.08.2025).
12. https://acikkuran.com/kamer-suresi/45-ayet-meali, Erişim Tarihi: 18.08.2025).
13. https://acikkuran.com/kiyame-suresi/29-ayet-meali, Erişim Tarihi 08.08.2025).
14. İnal, İbnülemin Mahmud Kemal, Son Asır Türk Şairleri, cüz VII, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1969.
15. İnal, İbnülemin Mahmut Kemal, Kemâlü’l-Kâmil, haz. Erman Bulut, Hikemiyat, İstanbul 2020.
16. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, NEKTY09645.
17. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, NEKTY09992.
18. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, NEKTY09997.
19. Kadir Has Üniversitesi Bilgi Merkezi – Salt Araştırma, Reşad Ekrem Koçu ve İstanbul Ansiklopedisi Arşivi, N6083.
20. Karaköse, Hasan, “Tanzimat’a Tepki Olarak Ortaya Çıkan Haleb Olayı (1850)”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10/53, (2017), s. 254-270.
21. Karal, Enver Ziya Karal, “Zarif Paşa Hatıratı 1816-1862”, Belleten, C. 4, S. 16, (1940), s. 443-494.
22. Masters, Bruce, “The 1850 Events in Aleppo: An Aftershock of Syria’s Incorporation into The Capitalist World System”, International Journal of Middle East Studies, 22/1, (1990), s. 3-20.
23. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 4, haz. Nuri Akbayar, Seyit Ali Kahraman, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1996.
24. Millî Kütüphane 06 Mil Yz B 196/2.
25. Millî Kütüphane 06 Mil Yz FB 539/1.
26. Millî Kütüphane Y-265/2.
27. Muharrerât-ı Nadire, haz. Ali Aktan, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2018.
28. Osmanlı Belgelerinde Suriye, T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, İstanbul 2013.
29. Özkan, Aydın, Çengeloğlu Tahir Paşa, Bilge Oğuz Yayınları, İstanbul 2020.
30. Saydam, Abdullah, “Tanzimat Devrinde Halep Ve Musul Dolaylarında Aşiretlerin Yol Açtıkları Asayiş Problemleri” Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, C. 8, S. 1, (1993), s. 244-245.
31. Takvim-i Vekayi, 26 Muharrem 1267.
32. Türkgeldi, Ali Fuat, Osmanlı Ricaline Dair İşitilmemiş Hatıralar -Tarihî Fıkralar-, haz. Anıl Göç, Büyüyenay Yayınları, İstanbul 2015.
33. Türkgeldi, Ali Fuat, Osmanlı Ricaline Dair İşitilmemiş Hatıralar -Tarihî Fıkralar-, haz. Anıl Göç, İstanbul 2015.
34. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Kütüphanesi, Tercüman, 336367.
35. Ubicini, J. H. A., 1855’te Türkiye, çev. Ayda Düz, Tercüman 1001 Temel Eser, İstanbul, 1977, c. 1, s. 136-137.
36. Vak’a-Nüvis Ahmed Lütfî Efendi Tarihi C. IX, haz. M. Münir Aktepe, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1984.
37. Yıldız, Gültekin, Osmanlı Askeri Tarihi (Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri 1792-1918), Timaş Yayınları, İstanbul 2017.
38. Yılmaz, Mustafa, Kıbrıslı Mehmed Paşa (1813-1871), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2025.