Demographic Dynamics of the Protestant Community in Ordu

Öz

This study examines the activities of Protestant missionaries in the province of Ordu within the multi-ethnic structure of the Ottoman Empire and analyzes their demographic implications for the region. Based on sources such as The Missionary Herald, Ottoman archival documents, provincial yearbooks, and travel accounts, the research demonstrates that the Protestant population in Ordu grew rapidly from the second half of the nineteenth century onwards. Supported by the Merzifon, Erzurum, and Trabzon mission stations, missionary efforts led to significant denominational shifts among Greek Orthodox and Armenian communities, resulting in the formation of new Protestant congregations in Ünye, Fatsa, and Ordu town center. By the early 1900s, the Protestant population had reached a notable proportion of the city’s inhabitants, influencing not only religious life but also education and social structures. However, the outbreak of the First World War, the population exchange, and the political and social transformations of the Republican era largely ended the Protestant presence in Ordu. This article thus analyzes, through the case of Ordu, the local reflections of religious pluralism, foreign interventions, and missionary activities in the Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

• Ordu
• Protestantism
• Missionary Activity
• Ottoman Empire
• Demography

Ordu’da Protestan Cemaati Nüfus Hareketliliği

Öz

Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’nun çok etnikli yapısı içinde Protestan misyonerlerin Ordu vilayetindeki faaliyetlerini ve bu faaliyetlerin bölgedeki demografik yansımalarını incelemektedir. The Missionary Herald dergisi, Osmanlı arşiv belgeleri, vilayet salnameleri ve seyyah raporlarından hareketle yapılan değerlendirmeler, Ordu’daki Protestan nüfusunun 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hızlı bir artış gösterdiğini ortaya koymaktadır. Özellikle Merzifon, Erzurum ve Trabzon misyon istasyonlarının desteğiyle yürütülen faaliyetler sonucunda Rum ve Ermeni cemaatleri arasında yoğun bir mezhep değişimi yaşanmış; Ünye, Fatsa ve Ordu merkezinde yeni Protestan topluluklar ortaya çıkmıştır. 1900’lerin başında Protestan nüfus, şehir nüfusunun dikkate değer bir oranına ulaşmış; bu durum sadece dini alanda değil, aynı zamanda eğitim ve sosyal hayat üzerinde de etkili olmuştur. Ancak Birinci Dünya Savaşı, mübadele süreci ve Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte yaşanan siyasal ve toplumsal dönüşümler, Protestan nüfusun Ordu’daki varlığını büyük ölçüde sona erdirmiştir. Bu makale, Ordu örneği üzerinden Osmanlı’daki dini çoğulculuğun, dış müdahalelerin ve misyonerlik faaliyetlerinin yerel ölçekteki etkilerini analiz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ordu
• Protestanlık
• Misyonerlik
• Osmanlı İmparatorluğu
• Demografi

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi
2. BOA. MKT. MHM. 700/10, 16 Mart 1894.
3. BOA. DH. TMIK. M. 156/3, 15 Ekim 1903.
4. Fransız Arşivleri AMAE (Archives Ministere des Affaire Etrangeres)
5. De Marquis de Moustier a M. Drouyn de Lhuys, Pera, 4 Mars 1866, Archives Dplomatiques 1867, Recueil de Diplomatie et d’Histoire, T. I, 7. Année, Librairie Diplomatique d’Amyot, Paris 1867.
6. AFL. (Archives de I’Association French Lines)
7. AFL. 1997 002 4422, Rapport General de Service de Kerassunde, Chapitre 2, Secreteriat, 1909.
8. AFL. 1997 002 4422, Rapport General de Service de Kerassunde, Chapitre 2, Secreteriat, 1882.

9. Trabzon Vilayet Salnamesi TVS, Sene H.1311/1892, s. 244; TVS, Sene H.1321/1903, s. 470.
10. Annuaire Oriental Du Commerce 1893-1894 (Ancien Indicteur Oriental), Ed. Raphael C. Cervati, İstanbul 1894.
11. Cuinet, Vital. La Turquie d’Asie, Géographie, Administrative, Statistique Descriptive et Raisonnée de l’Asie Mineure. Vol. I. Paris, 1892.
12. Herrick, George F. “Sketch of Marsovan Station, Western Turkey.” The Missionary Herald, October 1891, vol. 87, no. 10.
13. Riggs, Edward. “Out Station of Marsovan.” The Missionary Herald, October 1891, vol. 84, no. 6.
14. White, George E. “Along the Black Sea Coast.” The Missionary Herald, May 1908, vol. 96, no. 10.
15. White, George E. “Western Turkey Mission, Along the Black Sea Coast.” The Missionary Herald, May 1908, vol. 104, no. 5.
16. Alan, Gülbadi. Amerikan Board’ın Merzifon’daki Faaliyetleri ve Anadolu Koleji. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2008.
17. Barton, James L. The Unfinished Task of the Christian Church: Introductory Studies in the Problem of the World’s Evangelization. New York: Student Volunteer Movement for Foreign Missions, 1908.
18. Bozkurt, Gülnihal. Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumu (1839–1914). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1996.
19. Demir, Cenk. Amerikan Board’un İzmir’deki Faaliyetleri ve İzmir Uluslararası Kolaj. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2014.
20. Dwight, H. G. Christianity Revived in the East or, a Narrative of the Work of God among Armenians of Turkey. New York: Baker Scribner, 1850.
21. Ekinci, İlhan. Halk Ayan ve Devlet: Tanzimat Devri Ordu Kazası. Ankara: Gece Kitaplığı, 2016.
22. Erhan, Çağrı. "Main Trends in Ottoman-American Relations." In Turkish-American Relations: Past, Present and Future, edited by Mustafa Aydın and Çağrı Erhan, 3–25. New York: Routledge, 2004.
23. Güngör, Hakan ve Süleyman Uygun. “Protestan Misyoner Raporlarında Fatsa.” In Fatsa ve Yöresi Tarihi I, 135–160. Samsun: Fenomen Yayınevi, 2022.
24. Hürol, Erdal. 19. Yüzyılda Trabzon, Samsun, Giresun ve Ordu Kentlerinde Hristiyan Nüfusun Yükselişi. Yayımlanmamış doktora tezi, Ordu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024.
25. Kocabaşoğlu, Uygur. Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika: 19. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Amerikan Misyoner Okulları. İstanbul: Arba, 1989.
26. Küçük, Mehmet Alparslan. “Anadolu’da ‘Protestan Ermeni Milleti’nin Oluşumu.’” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 50, no. 2 (2009): 153–186.
27. Makdisi, Ussama. Artillery of Heaven: American Missionaries and the Failed Conversion of the Middle East. Ithaca and London: Cornell University Press, 2008.
28. Nakracas, Georgios. Anadolu ve Rum Göçmenlerin Kökeni, (Çev. İbram Onsunoğlu), Belge yayınları, İstanbul 2003.
29. Özer, İsmail. “Genç Hristiyanlar Cemiyeti (YMCA) ve Türkiye Misyonu Faaliyetleri.” In Tarih Biliminde Akademik Çalışmalar, 215–240. Ivpe, Mart 2020.
30. Ünişen, Yakup, Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne Türk-ABD İlişkilerinin Evrimi, İzmir: Duvar Yayınları, 2023.
31. Yazıcı, Serkan ve Canser Okur. “Annuaire Oriental Defterlerine Göre Üç Dönemde Ordu Şehrinde Sosyal ve Ticaret Yaşamı.” Journal of International Eastern European Studies/Uluslararası Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi 3, no. 1 (Winter 2021): 54–96.