Zabıt Cerideleri Işığında Türkiye Büyük Millet Meclisinde Alevîlik Algısı (1923–2002)

Öz

Bu çalışma, 1923–2002 yılları arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) Alevîlikle ilgili gündemlerin ve dönemin toplumsal gelişmelerini nasıl ele alındığını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, parlamento zabıtları temel alınarak, milletvekillerinin mezhepsel farklılıklara yaklaşımlarını, Alevîlik konusundaki söylem biçimlerini ve dönemsel olarak değişen siyasi tavırları analiz etmektedir. Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren Alevîlik meselesinin meclis zemininde nasıl tartışıldığı, Sünnî–Alevî ilişkilerinin parlamentodaki yansımaları ve Alevî toplumunun hükümetlerden talepleri tarihsel bir süreklilik içinde ele alınmıştır. Bu bağlamda, Alevîliğin sadece inançsal değil, aynı zamanda sosyo–politik bir mesele olarak nasıl konumlandığı değerlendirilmektedir. Çalışma, farklı dönemlerde Alevîlik meselesinin ya yok sayıldığı ya da sınırlı bir çerçevede gündeme taşındığını ortaya koyarken, parlamenter söylemin mezhepsel hassasiyetlere ne ölçüde duyarlı olduğunu da sorgulamaktadır. Elde edilen bulgular, Türkiye’de dinî kimliklerin siyasal temsili ve devlet–toplum ilişkilerinin dönüşümü açısından önemli ipuçları sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Alevi
• Şii
• Sünni
• TBMM
• Mezhep

The Perception of Alevism in the Grand National Assembly of Turkey According to the Logbook of Proceedings (1923–2002)

Öz

This study aims to examine how issues related to Alevism and current sociopolitical developments were addressed in the Turkish Grand National Assembly (TBMM) between 1923 and 2002. Based on parliamentary records, the research analyzes the approaches of members of parliament toward sectarian differences, the discursive frameworks surrounding Alevism, and the shifting political attitudes over time. It explores how the issue of Alevism was debated in the legislature from the early years of the Republic onward, the reflections of Sunni–Alevi relations in parliamentary discourse, and the demands of the Alevi community directed at various governments, all within a historical continuity. In this context, Alevism is evaluated not only as a matter of faith but also as a socio–political issue. The study reveals that, depending on the period, the issue of Alevism was either ignored or addressed in a limited manner, and it questions the extent to which parliamentary discourse was sensitive to sectarian identities. The findings provide significant insights into the political representation of religious identities and the transformation of state–society relations in modern Turkiye.

Anahtar Kelimeler

• Alevi
• Schia
• Sunni
• The Grand National Assembly of Turkey
• Denominational difference

Kaynakça

1. “Alevîlik Mezhep Değil Kültür”, Cumhuriyet, 25.5.1993.
2. Ata, Kelime, Alevilerin İlk Siyasal Denemesi Türkiye Birlik Partisi (1966–1980), Ankara 2007.
3. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA) 51–0–0–0/4–37–12.
4. Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, 6. Birleşim, 20.11.1973 Salı, C.13, T1. 3.
5. CS Tutanak Dergisi, 37. Birleşim, 4. 2. 1971 Perşembe, C. 63–1, T. 10.
6. CS Tutanak Dergisi, 48. Birleşim, 8. 4. 1975 Salı, C. 21, T. 14.
7. CS Tutanak Dergisi, 49. Birleşim, 9. 3. 1971 Salı, C. 64, T. 10.
8. CS Tutanak Dergisi, 79. Birleşim, 21. 6. 1966 Salı, D. 1, C. 36, T5.

9. CS Tutanak Dergisi, 82. Birleşim, 28. 6. 1966 Salı, D1, C. 36, T5.
10. CS Tutanak Dergisi, 86. Birleşim, 12. 7. 1966 Salı, D. 1, C. 36, T5.
11. Cumhuriyet Halk Partisi, XIX. Kurultay Tutanakları, Ankara 1968.
12. Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Kanun Tasarısı Hakkında İstanbul Vaizlerinin Görüş ve Tenkitleri, İstanbul 1963.
13. Kara, İsmail, Cumhuriyet Türkiye’sinde Bir Mesele Olarak İslam, İstanbul 2008.
14. Massicard, Elise, Türkiye’den Avrupa’ya Alevi Hareketinin Siyasallaşması, İstanbul 2007.
15. Neziroğlu, İrfan – Yılmaz, Tuncer, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetler, Programları ve Genel Kurul Görüşmeleri, C. 10, Ankara 2013.
16. Ocak, Ahmet Yaşar, “Alevî”, DİA, C. II, s. 368 – 369.
17. “Ortaca’daki Alevî Kadınlar Silahlandı, Milliyet, 14 Haziran 1966.
18. “Özal’ın Azeri Gafına Tepki”, Milliyet, 20 Ocak 1990.
19. Özcan Ercan, “RP’den Alevî Çengeli”, Milliyet 27 Ocak 1994.
20. “Prof.Dr.İsmail Kara ile Söyleşi”, Din ve Hayat, 24, (2015), s. 82 – 85.
21. Saraç, Necdet, Adaletin İzinde: Seyfi Oktay, İstanbul 2020.
22. Saraç, Necdet, Alevilerin Siyasal Tarihi 1300–1971, İstanbul 2013.
23. “Türkiye’de Mezhep Kavgası Olamaz”, Cumhuriyet, 15 Haziran 1966.
24. TBMM Meclis Araştırması Komisyonu Raporu (Sıra Sayısı 376), D. 26, C. II, 2012.
25. Türkiye Büyük Millet Meclisi Tutanak Dergisi, 2. Birleşim, 14. 9. 1993 Salı, D. 19, C. 39, Y. 3.
26. TBMM Tutanak Dergisi, 3. Birleşim, 20. 12. 1978 Çarşamba, D. 4, C. 1, T. 18.
27. TBMM Tutanak Dergisi, 4. Birleşim, 26. 1. 1977 Çarşamba, D. 3, C. 16, T. 16.
28. TBMM Tutanak Dergisi, 4. Birleşim, 26. 12. 1978 Salı, D. 4, C.1, T. 18.
29. TBMM Tutanak Dergisi, 8. Birleşim, 27. 9. 1989 Çarşamba, D. 18, C. 31, Y.3.
30. TBMM Tutanak Dergisi, 8. Birleşim, 28. 11. 1991 Perşembe, D. 19, C. 1, Y.1.
31. TBMM Tutanak Dergisi, 9. Birleşim, 28. 9. 1989 Perşembe, D. 18, C. 31, Y. 3.
32. TBMM Tutanak Dergisi, 10. Birleşim, 19. 4. 1972 Çarşamba, D. 3, C. 11, T. 11.
33. TBMM Tutanak Dergisi, 15. Birleşim, 1. 7. 1964 Çarşamba, D. 3, C. 1, İ. 3.
34. TBMM Tutanak Dergisi, 23. Birleşim, 26. 6. 1999 Cumartesi, D. 21, C. 4, Y. 1.
35. TBMM Tutanak Dergisi, 28. Birleşim, 9. 12. 1996 Pazartesi, D. 20, C. 15, Y. 1.
36. TBMM Tutanak Dergisi, 28. Birleşim, 16. 12. 1997 Salı, D. 20, C. 39, Y. 3.
37. TBMM Tutanak Dergisi, 36. Birleşim, 24. 12. 1997 Çarşamba, D. 20, C. 41, Y. 3.
38. TBMM Tutanak Dergisi, 42. Birleşim, 14. 12. 1992 Pazartesi, D. 19, C. 24, Y. 2.
39. TBMM Tutanak Dergisi, 46. Birleşim, 12. 12. 1990 Çarşamba, D. 18, C. 52, Y. 4.
40. TBMM Tutanak Dergisi, 48. Birleşim, 20. 2. 1953 Cuma, D. 9, C. 20, İ. 8.
41. TBMM Tutanak Dergisi, 53. Birleşim, 13. 12. 1994 Perşembe, D. 19, C. 75, Y. 4.
42. TBMM Tutanak Dergisi, 54. Birleşim, 13. 1. 1993 Çarşamba, D. 19, C. 27, Y. 2.
43. TBMM Tutanak Dergisi, 58. Birleşim, 9. 1. 1986 Perşembe, D. 17, C. 24, Y. 3.
44. TBMM Tutanak Dergisi, 59. Birleşim, 20. 2. 1997 Perşembe, D. 20, C. 21, Y. 2.
45. TBMM Tutanak Dergisi, 67. Birleşim, 12. 1. 1995 Perşembe, D. 19, C. 77, Y. 4.
46. TBMM Tutanak Dergisi, 68. Birleşim, 24. 1. 1990 Çarşamba, D. 18, C. 40, Y. 3.
47. TBMM Tutanak Dergisi, 78. Birleşim, 18. 4. 1989 Salı, D. 18, C. 25, Y. 2.
48. TBMM Tutanak Dergisi, 83. Birleşim, 8. 3. 1995 Çarşamba, D. 19, C. 81, Y. 4.
49. TBMM Tutanak Dergisi, 85. Birleşim, 14. 3. 1995 Salı, D. 19, C. 81, Y. 4.
50. TBMM Tutanak Dergisi, 92. Birleşim, 23. 7. 1980 Çarşamba, D. 16, C. 1, T. 19.
51. TBMM Tutanak Dergisi, 94. Birleşim, 30. 5. 1989 Salı, D. 18, C. 28, Y. 2.
52. TBMM Tutanak Dergisi, 106. Birleşim, 1. 10. 1985 Salı, D. 17, C. 19, Y. 3.
53. TBMM Tutanak Dergisi, 106. Birleşim, 18. 8. 1980 Pazartesi, D. 16, C. 1, T. 19.
54. TBMM Tutanak Dergisi, 107. Birleşim, 26. 5. 1993 Çarşamba, D. 19, C. 36,Y. 2.
55. TBMM Tutanak Dergisi, 120. Birleşim, 22. 5. 1991 Çarşamba, D. 18, C. 61,Y. 4.
56. TBMM Tutanak Dergisi, 121. Birleşim, 3. 7. 1993 Cumartesi, D. 19, C. 37, Y. 2.
57. TBMM Tutanak Dergisi, 123. Birleşim, 6. 7. 1993 Salı, D. 19, C. 38, Y. 2.
58. TBMM Tutanak Dergisi, 125. Birleşim, 8. 7. 1993 Perşembe, D. 19, C. 38, Y. 2.
59. TBMM Zabıt Ceridesi, 2. İçtima, 3. 3. 1340 Pazartesi, D. 2, C. 7, İ. 1.
60. TBMM Zabıt Ceridesi, 48. Birleşim, 22. 2. 1951 Perşembe, D. 9, C. 5, İ. 1.
61. TBMM Zabıt Ceridesi, 76. İnikat, 14. 6. 1937 Pazartesi, D. 5, C. 19, İ. 2.
62. Timisi, Mustafa, Biz Varız: Dün, Bugün, Yarın, Ankara 2021.
63. Yeler, Abdülkadir, “Aleviliğin Kurumsallaşma Süreci: Güncel Sorunlar, Talepler ve Çözüm Önerileri”, Geçmişten Günümüze Alevilik I. Uluslararası Sempozyumu (03–05 Ekim 2013), C. 2, Bingöl 2014.
64. Yeler, Abdülkadir, Alevi Kurumsallaşması, Konya 2019.