İngiltere’nin Akdeniz’de Askerî Üs Arayışları ve 1799 Tarihli Girit Raporu

Öz

Eğe ile Akdeniz arasında buluna Girit Adası, konumu itibari ile çok stratejik bir mevkide bulunmaktadır. Özellikle Akdeniz, Ege ve Karadeniz arasındaki ticaretin güvenliği açısından önemli bir konumdadır. Bu nedenle Osmanlı Devleti ile Venedik arasında sürekli bir nüfuz mücadelesine sahne olmuştur. 1666’da adanın büyük bir bölümü Osmanlı hakimiyetine girse de bu nüfuz mücadelesi davam etmiştir. Adanın bu konumu diğer Avrupalı devletlerin de Girit’e yönelik ilgisinin artmasına neden olmuştur. Bu doğrultuda adada konsolosluklar açılmış ve Girit, Osmanlı Devleti’nin paylaşılması projelerinde yer almıştır. Fransa’nın 1798’de Malta ve Mısır işgali, olası bir Girit işgalinin de gündeme gelmesine neden olmuştur. Bu ise adanın güvenliğinin daha ön plana çıkmasına neden olacaktır. Özellikle İngiltere, bir taraftan Osmanlı Devleti ile ittifak görüşmesi yaparken diğer taraftan da olası bir işgal endişesiyle ada hakkında rapor hazırlamıştır. 1799 tarihli bu rapor, Kandiye ve Girit hakkında bilgiler sunmaktadır. İngiltere Milli Arşivleri’nde (The National Archives) dönemin İngiltere elçisinin evrakları içinde bulunan bu rapor, Girit’in askerî ve ticari bir üs olup olamayacağını tartışmaktadır. Özellikle adanın savunması, olası bir istila durumunda alınabilecek önlemler ve askerî üs olarak faydaları raporda yer almaktadır. Bu çalışmada söz konusu rapor doğrultusunda XVIII. yüzyıl sonlar Kandiye ve Girit’in durumu analiz edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Girit
• İngiltere
• Rapor
• 1799

England's Search for Military Bases in the Mediterranean and The Grete Report of 1799

Öz

The island of Crete, located between the Aegean and the Mediterranean, occupies a highly strategic position. It is particularly significant for the security of trade between the Mediterranean, Aegean, and Black Sea regions. As a result, it has been the site of an ongoing struggle for influence between the Ottoman Empire and Venice. Although much of the island came under Ottoman control in 1666, this struggle for influence continued. The island’s position also led to increased interest from other European powers in Crete. As a result, consulates were established on the island, and Crete became involved in projects related to the partitioning of the Ottoman Empire. France’s occupations of Malta and Egypt in 1798 led to the possibility of a potential occupation of Crete, bringing the island's security to the forefront. While England was negotiating an alliance with the Ottoman Empire, it also prepared a report on Crete due to concerns about a potential invasion. Dated 1799, this report provides information about Candia (modern-day Heraklion) and Crete. This report, found in the papers of the British ambassador at the time in the British National Archives, discusses whether Crete could be a military and commercial base. In particular, the defense of the island, the measures to be taken in case of a possible invasion and its benefits as a military base are included in the report. This study aims to analyze Candia and Crete at the end of the 18th century based on this report.

Anahtar Kelimeler

• Crete
• England
• Report
• 1799

Kaynakça

1. The National Archives (NA.) Foreign Office (FO.) 78/21, s. 248-261.
2. Gentleman’s Magazine, 61 (1791).
3. Adıyeke, Ayşe Nükhet-Adıyeke, Nuri, Osmanlı Dönemi Kısa Girit Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2021.
4. Anderson, M. S., “Great Britain and the Russian Fleet, 1769-70”, The Slavonic and East European Review, XXXI/76 1952, s. 148-163.
5. Anderson, M. S., “Great Britain and the Russo-Turkish War of 1768-74”, The English Historical Review, LXIX/270 1954, s. 39-58.
6. Anderson, R. C., Naval Wars in the Levant, 1559-1853, Princeton University Press, Princeton, 1952.
7. Bağış, Ali İhsan, Britain and the Strugle fort the Integrity of Ottoman, Empire Sir Robert Ainslie's Embassy to Istanbul 1776-1794, The Isis Press, İstanbul, 2010.
8. Balta, Evangelia, “Olive Cultivation in Crete at the Time of the Ottoman Conquest”, Osmanlı Araştırmaları, 2000, XX/20, s. 143-164.

9. Black, Jeremy, British Foreign Policy in an Age of Revolutions, 1783–1793, Cambridge University Press, Cambridge, 1994.
10. Brenner, Robert, Merchants and Revolution, Commercial Change, Political Conflict, and London's Overseas Traders, 1550-1653, Verso, Londra, 2003.
11. Come, Donald R., “French Threat to British Shores, 1793-1798”, Military Affairs, XVI/4, 1952, s. 174-188.
12. Cunningham, Allan, “The Oczakov Debate”, Anglo-Ottoman Encounters in the Age of Revolution, ed. Edward Ingram, Frank Cass, Portland, 1993, s. 1-19.
13. Demiryürek Mehmet-Yazar, Hakan, “Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Kıbrıs'ta İngiltere Konsolosluğu (1700-1800)”, Belleten, LXXXI/290, s. 89-134.
14. Djıvara, Trandafir G., Türk İmparatorluğunun Paylaşılması Hakkında Yüz Proje (1281-1913), (çev. Pulat Tacar), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2017.
15. Dull, Jonathan R., The French Navy and the Seven Years’ War, University of Nebraska Press, Lincoln-London, 2007.
16. Dykstra, Darrell, “The Franch Occupation of Egypt 1798-1801”, The Cambridge History of Egypt, (ed. M. W. Daly), Cambridge University Press, Cambridge, 1998, C. II, s. 113-138.
17. Eldem, Edhem, French Trade in Istanbul in The Eighteenth Century, Brill, Leiden-Boston-Köln, 1999.
18. Fremont-Barnes, Gregory, Nile 1798 Nelson’s First Great Victory, Osprey Puplishing, Oxford-New York, 2011.
19. Galani, Katerina, British Shipping in the Mediterranean during the Napoleonic Wars The Untold Story of a Successful Adaptation, Leiden, 2017.
20. Gezer, Ömer, Osmanlı Diplomasisinde Denge Politikası (1774-1829), (Hacettepe Üniversitesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara, 2006.
21. Goffman, Daniel, Osmanlı İmparatorluğu'nda İngilizler 1642-1660, (çev. Ayşe Başcı-Sander), Sabancı Üniversitesi, İstanbul, 2001.
22. Gregory, Desmond, “The British Presence in Mediterranean Islands, 1793-1815”, Storja '98, s. 80-80-85.
23. Gregory, Desmond, Minorca, the Illusory Prize A History of the British Occupations of Minorca between 1708 and 1802, Londra-Toronto, Associated University Presses, 1990.
24. Güner, Selda, Osmanlı Arabistan’ında Kıyam ve Tenkil, Vehhabi-Suudiler (1744-1819), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 2013.
25. Hardman, William, History of Malta, During the Period of the French and British Occupations, 1798-1815, (ed. J. Holland Rose), Longmans, New York-Bombay-Calcutta, 1909, s. 44-107.
26. Herbette, Maurice, Fransa’da ilk Daimî Türk Elçisi: Moralı Esseyit Ali Efendi (1797-1802), (çev. Erol Üyepazarcı), Pera Yayınları, 1997.
27. Ingram, Edward, “A Prewiew of the Great Game in Asia – IV: British Agents in the Near East in the War of the Second Coalition, 1798-1801”, Middle Eastern Studies, X/1 1974, s. 15-35.
28. Ingram, Edward; “Illusions of Victory: The Nile, Copenhagen, and Trafalgar Revisited”, Military Affrairs, XLVIII/3, Temmuz 1984, s. 140-143.
29. Kocabaşoğlu, Uygur;, Majestelerinin Konsolosları İngiliz Belgeleriyle Osmanlı İmparatorluğu'ndaki İngiliz Konsolosları (1580-1900), İletişim Yayınları, İstanbul, 2004.
30. Lokke, Carl Ludwig “French Dreams of Colonial Empire under Directory and Consulate”, The Journal of Modern History, II/2, 1930, s. 237-250.
31. Madariaga, Isabel De, Britain, Russia, and the Armed Neutrality of 1780, Sir James Harris’s Mission to St. Petersburg during the American Revolution, Yale University Press, New Haven, 1962.
32. Menage, V. L. “The English Capitulations of 1580: A Review Article”, International Journal of Middle East Studies, XII/3 1980, s. 373-383.
33. Mert, Özcan, XVIII. ve XIX. Yüzyıllarda Çapanoğulları, Kültür Bakanlığı, Ankara 1980.
34. Nagata, Yuzo, Muhsin-zâde Mehmed Paşa ve Âyânlık Müessesesi, Akademi Kitapevi, İzmir, 1999.
35. Nagata, Yuzo, Tarihte Âyânlar, Karaosmanoğluları Üzerine Bir İnceleme, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara 1997.
36. Örenç, Ali Fuat, “Yedi Ada Cumhuriyeti”, TDVİA, XXXXIII, 2013, s. 384-387
37. Özkaya, Yücel, Osmanlı İmparatorluğu'nda Ayanlık, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara, 1994.
38. Parry, Jonathan, Vaat Edilmiş Topraklar, İngiltere ve Osmanlı Ortadoğu'su, (çev. Dara Elhüseyni), Fol Kitap, İstanbul, 2025.
39. Saul, Norman E., Russia And The Mediterranean 1797-1807, The University of Chicago Press, Chicago-Londra, 1970.
40. Scott, H. M.-Mckay, Derek, Büyük Devletlerin Yükselişi (1648-1815), (çev. Eşref Bengi Özbilen), Dergah Yayınları, İstanbul, 2011.
41. Soysal, İsmail, Fransız İhtilali ve Türk-Fransız Diplomasi Münasebetleri (1789-1802), TTK Yayınları, Ankara, 1999.
42. Süslü, Azmi, “Osmanlı-Fransız Diplomatik İlişkileri (1789-1807)”, Belleten, XLII/185 Ankara, 1984, s. 259-279.
43. Şakul, Kahraman, An Ottoman Moment: War of Second Coalition in the Levant, (Georgetown Üniversitesi, Yayınlanmamış Doktora Tezi), Washington, 2009.
44. Tabak, Faruk, Solan Akdeniz, 1550-1870, Coğrafi-Tarihsel Bir Yaklaşım, (çev. Nurettin Elhüseyni), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2010.
45. Wood, Alfred C. Levant Kumpanyası Tarihi, (çev. Çiğdem Erkla İpek), Doğubatı Yayınları, Ankara, 2013, s. 233 ve Mortimer Epstein, The Early History of the Levant Company, Routledge, Londra, 2015.
46. Yaycıoğlu, Ali, Partners of the Empire, The Crisis of the Ottoman Order in the Age of Revolutions, Stanford University Press, California, 2016.
47. Yazar, Hakan, “Osmanlı İmparatorluğunda İngiliz Konsoloslar, Tercümanlar ve Tüccarlar: Hukuki Statüleri Üzerine Bir İnceleme, 1700-1750”, (ed. Mehmet Demiryürek-Fatma Akın-Hakan Yazar), Türkiye Cumhuriyeti'nin 100. Yılında Zeki Arıkan Anısına Tarih Tasarımları, İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul, 2023, s. 199-217.
48. Yılmaz, Hüseyin, The Black Sea and British Foreign Policy, Sir Sidney Smith and George Monro Misyons and Reports, Kitapevi Yayınları, İstanbul, 2025.