Azerbaycan Lise Tarih Ders Kitaplarında Avrupamerkezci Paradigmanın Yansımaları

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1 , 549 - 585 , 31.03.2026

Rameş Rzayev

https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1801193

https://izlik.org/JA89GB27LM

Öz

Azerbaycan, 1991’de bağımsızlığını kazandıktan sonra milli ve çağdaş bir eğitim sistemi oluşturmak amacıyla çeşitli reformlar gerçekleştirmiştir. Yeni paradigmada eğitim anlayışı, Sovyet dönemindeki otoriter siyasi etkilerden arındırılmaya çalışılmıştır. 19. Yüzyılın başlarından itibaren Rusya’nın Azerbaycan’daki eğitim politikası sömürgeci mahiyet taşımıştır. Özellikle tarihöğretimi, Sovyet döneminde gelişen ideolojik yapının bir taşıyıcısı olarak toplumun tarihsel hafızasının şekillendirilmesinde ve sosyalist kimlik inşasında temel bir araç olarak kullanılmıştır.
Genellikle “ötekileştirme” içeriği doğrultusunda şekillendirilen Çarlık ve Sovyet eğitim müfredatları, büyük ölçüde “ruslaştırma” veya “kimliksizleştirme” amacına hizmet etmiştir. Bu süreçte Avrupamerkezci anlayışın tariheğitimi üzerindeki etkileri ise “ilerleme” kavramı aracılığıyla meşrulaştırılmaya çalışılmıştır. Azerbaycan’ın bağımsızlığını takiben ortaöğretim tarih ders kitaplarının içeriklerinde Avrupamerkezcilik problematiğinin farklı bir biçimde devam ettiği açık görülmektedir. Tarihin çağlara ayrılması temelinde oluşturulan tasnifler ve dönemlendirmeler (Eski Çağ, Orta Çağ, Yeni Çağ, Yakın Çağ) aslında Avrupamerkezci epistemolojik bir perspektifi öne çıkarmaktadır. Antik Yunan, Roma, Rönesans, Reformasyon, Coğrafi Keşifler, Bilimsel Devrim, Sanayi Devrimi ve Aydınlanma gibi olgu ve olaylar, Azerbaycan tarihanlatımında ilerlemenin belirgin aşamaları olarak sunulmuş ve tarihi süreçler doğrusal bir ilerleme çizgisi şeklinde kurgulanmıştır. Buna karşın Doğu ise ikincil, durağan ve ilerlemenin dışında kalan bir alan olarak tasvir edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Azerbaycan , Avrupamerkezcilik , Hegemonya , Tarih Yazımı , Tarih Eğitimi , Tarih Öğretimi , Umumi Tarih

Reflections of the Eurocentric Paradigm in Azerbaijani High School History Textbooks

https://izlik.org/JA89GB27LM

Öz

After gaining independence in 1991, Azerbaijan initiated a series of reforms aimed at building a national and modern education system. Within this new paradigm, efforts were made to cleanse the educational framework of the authoritarian political influences inherited from the Soviet era. Dating back to the early 19th century, Russia’s educational policies in Azerbaijan had a distinctly colonial character. During the Soviet period in particular, history education functioned as a vehicle for ideological dissemination, playing a central role in shaping the collective historical memory and constructing a socialist identity.
The curricula implemented under both the Tsarist and Soviet regimes were largely framed around a discourse of “othering,” serving the overarching aims of “Russification” or even “de-identification.” Within this context, the influence of Eurocentric perspectives on history education was legitimized through the concept of “progress.”
Following independence, Eurocentrism—though in a transformed guise—remained clearly visible in the content of Azerbaijan’s secondary school history textbooks. The standard historical periodization (Ancient Era, Middle Ages, Modern Era, Contemporary Era) reflects an epistemological framework rooted in Eurocentric thought. Key historical milestones such as Ancient Greece, the Roman Empire, the Renaissance, the Reformation, the Age of Exploration, the Scientific Revolution, the Industrial Revolution, and the Enlightenment are presented as defining moments of progress within the broader historical narrative. These developments are portrayed in a linear trajectory of advancement. In contrast, the East is often depicted as peripheral, stagnant, and excluded from this path of progress.

Anahtar Kelimeler

Azerbaijan , Eurocentrism , Hegemony , Historiography , History Education , History Teaching

Kaynakça

• Ağalarov, P. - Quliyev, N. - Məmmədov, K. - Cabbarov, H. - Talıblı, T. - Gasımov, E. - Tanrıverdi, R - Hüseynov, E., Ümumi tarix: 7-ci sinif üçün dərslik, Bakü 2022.
• Anderson, Perry, Gramsci Hegemonya: Doğı-Batı Sorunu ve Strateji, çev. Tarık Günersel, İstanbul 1998.
• Amin, Samir, Avrupamerkezcilik: Bir İdeolojinin Eleştirisi, çev. Mehmet Sert, İstanbul 2007.
• Alkan, N. “Tarihin çağlara ayrılmasında üçlü sistem ve Avrupamerkezci tarih kurgusu.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2/9, (2009), ss 23-42.
• Aktekin, S. “Türkiye’de Tarih Eğitimi”, Çok Kültürlü Bir Avrupa İçin Tarih ve Sosyal Bilgiler Eğitimi (ed. Aktekin, S. - Harnett, P. v/d), 2009.
• Aliyev, R., Edebiyyat Nezeriyyesi, Bakü 2008.
• Aliyev, V. - Babayev, İ. - Məmmədova, A., Umumi Tarih: 6. Sınıflar için dərs kitabı, ed. Gülər Mehdiyeva, Bakü 2021.
• Bernal, Martin, Kara Atena: Eski Yunanistan Uydurmacası Nasıl İmal Edildi, çev. Özcan Buze, İstanbul 1998.
• Buttigieg, Joseph A., Antonio Gramsci: Hapishane Defterleri, I Cilt, çev. Ekrem Ekici, İstanbul 2011.
• Buttigieg, Joseph A., Antonio Gramsci: Hapishane Defterleri, IV Cilt, çev. Barış Baysal, İstanbul 2014.
• Berggren, J. L. Episodes in the Mathematics of Medieval Islam. Springer, 2003.
• Collingwood, R.G., Tarih Tasarımı, çev. Kurtuluş Dinçer, İstanbul 1990.
• Çiğdem, Ahmet, Bir İmkân Olarak Modernite: Weber ve Habermas, İstanbul 1997.
• Denos, Mike – Case, Roland, Tarihsel Düşünmeyi Öğretmek, çev. Selahattin Kaymakcı – İnanç Genç, İstanbul 2023.
• Delanty, Gerard, Avrupa’nın İcadı, İstanbul 2013.
• Ersanlı, B., İktidar ve Tarih: Türkiye’de “Resmi Tarih” Tezinin Oluşması (1929-1937), İstanbul 2015.
• Foucault, Michel, Büyük Kapatılma, çev. Işık Ergüden-Ferda Keskin, İstanbul 2011.
• Goody, Jack, Tarih Hırsızlığı, çev. Gül Çağalı Güven, İstanbul 2012.
• Gottdiener, M. A Marx for our time: Henri Lefèbvre and the production of space. Sociologica Theory, 11/1 (1993), ss. 129–134.
• Hacısalihoğlu, F., “Sovyetik ulus ve devlet yaratım sürecinde tarihyazımı”, Üçler Bulduk’a Armağan: Dede Korkut’un İzinde 30 Yıl – Türk Tarihine Dair Yazılar içinde (ed. Demir, Alparslan), Ankara 2017.
• Hobson, John M., Batı Medeniyetinin Doğulu Kökenleri, çev. Esra Ermert, İstanbul 2015.
• Hobsbawm, Eric, Tarih Üzerine, çev. Osman Akınhay, İstanbul 2001.
• Hodgson, Marshall, İslam’ın Serüveni: Ateşli Silah İmparatorlukları ve Modern Devirler, III Cilt, çev. Berkay Ersöz, İstanbul 2017.
• Hodgson, Marshall, İslam’ın Serüveni: Bir Dünya Medeniyetinde Bilinç ve Tarih (İslam’ın Klasik Çağı), I Cilt, çev. Atilla Dirim, İstanbul 2020.
• Hodgson, Marshall, Dünya Tarihini Yeniden Düşünmek, çev. Ahmet Kanlıdere-Ahmet Aydoğan, İstanbul 2018.
• İggers, George G., Bilimsel Gerçeklikten Postmodernizme: Yirminci Yüzyılda Tarihyazımı, çev. Gül Çağalı Güven, Ankara 2011.
• İnalcık, Halil, Devlet-i ‘Aliyye – Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar: Klasik Dönem (1302–1606), I Cilt, İstanbul 2009.
• İsayev, A. – Mecnunov, R. - Abbasov, M., Umumi Tarih (Yeni Eğitim Kurikulum Programı 6. – 11. Sınıf), Bakü 2024.
• Karpat, Kemal, Osmanlı’dan Günümüze Elitler ve Din, İstanbul 2009.
• Liu, X. Confucianism and Chinese History. Routledge, 2005.
• Memmedova, Metanet, Tarihin Tedrisinin Aktual Problemleri, Ders vesaiti, Bakü 2007.
• Mehmetzade, Mirza Bala, Milli Azerbaycan Hareketi, Ankara 1991.
• Nasr, S. H., Islamic Science: An Illustrated Study, World Wisdom, 1996.
• Nuriyeva, İradə, Azerbaycan Tarihi (eski zamanlardan–XXI asrın başlarınadek), Bakü 2015.
• Perry, A., Gramsci Hegemonya: Doğu/Batı Sorunu ve Strateji, çev. Tarık Günersel, İstanbul 1988.
• Said, Edward W., Oryantalizm (Sömürgeciliğin Keşif Yolu), çev. Nezih Uzel, İstanbul 1998.
• Sassoon, Anne Showstack, Gramsci Sözlüğü: Gramsci’ye Farklı Yaklaşımlar, çev. Çağla Erdoğan, İstanbul 2012.
• Swietochowski, T., Müslüman Cemaatten Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycan’ı 1905-1920, çev. Nuray Mert, İstanbul 1988.
• Şimşek, Ahmet, “Türkiye’de Tarih Öğretimin Ulusallığı ve Avrupamerkezcilik.” Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi (TSA), 11/1 (2007), ss. 9-38.
• Şimşek, Ahmet, “Türkiye’de Tarih Ders Kitaplarında Avrupamerkezcilik”, İnsan & Toplum, 3/6 (2013), ss. 193-222.
• Şükürov, K. - Ağalarov, P. - Quliyev, N. - Məmmədov, K. - Cabbarov, H. - Hüseynov, E., Umumi Tarih: 10. Sınıflar için dərs kitabı, Bakü 2022.
• Taylor, Charles, Modern Toplumsal Tahayyüller, çev. Hamide Koyukan, İstanbul 2006.
• Thapar, R., Aśoka and the Decline of the Mauryas. Oxford University Press 2012.
• Togan, Zeki Velidi, Türk Türkistan, Ankara 1960.
• Todorov, T. The Conquest of America: The Question of the Other. University of Oklahoma Press 1999.
• Turan, Refik, “İdeolojik Amaçlı Tarih Öretimi: Sovyet Döneminde Azerbaycan’da Okutulan Tarih Ders Kitapları ve Tarih Dersi Öğretim Programları Üzerine Bir İnceleme”, 5. Ulusal Sosyal Bilimler Eğitim Kongresi, Ankara 2011.
• Turan, Refik, Azerbaycan'da İlk ve Orta Öğretimde Tarih Öğretimi ve Ders Kitapları (Sovyet Azerbaycanı'ndan Azerbaycan Cumhuriyeti'ne), Ankara 2015.
• Turner, S. Bryan, Oryantalizm, Postmodernizm ve Globalizm, çev. İbrahim Kapaklıkaya, Ankara 2003.
• Thomas, Peter D., Gramsci Çağı: Felsefe, Hegemonya, Marksizm. çev. İlker Akçay – Ekrem Ekici, Ankara 2013.