Cumhuriyet’in Onuncu Yıl Kutlamaları ve İzmit Örneği: Milli Bilincin Taşrada İnşası

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1 , 184 - 220 , 31.03.2026

Sinan Demirağ

https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1801387

https://izlik.org/JA84TZ77GN

Öz

Toplumsal birlikteliğin önemli göstergelerinden birisi olan bayramlar, insanlık tarihi boyunca muhtelif şekillerde hemen her toplulukta mevcut olmuştur. Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde de kutlanan bayramlar, toplumsal birliği pekiştirmek ve devlet ideallerini halka iletmek açısından önemli araçlardı. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte bu gelenekler, modern devletin ideallerinin halk nezdinde kabul görmesini sağlamak ve milli bilinci güçlendirmek amacıyla sistematik bir boyut kazandı. İzmit’te gerçekleştirilen Onuncu Yıl Kutlamaları, bu çabaların somut ve çok boyutlu bir örneğini sunmaktadır. Araştırmamız, devlet arşivleri, Halkevi belgeleri ve yerel-ulusal gazete kaynakları kullanılarak tarihsel betimleme, kaynak tarama ve doküman analizi yöntemleriyle yürütülmüştür. Bulgular, kutlamaların yalnızca bir bayram etkinliği olmadığını, aynı zamanda Cumhuriyet ideallerinin halka aktarılması, toplumsal dayanışmanın güçlendirilmesi ve tarihsel hafızanın oluşturulmasında kritik bir rol oynadığını göstermektedir. Valilik, Halkevi ve Cumhuriyet Halk Fırkası teşkilatlarının koordinasyonu, Cumhuriyet Marşı’nın öğretilmesi, tiyatro temsilleri, sportif etkinlikler ve öz Türkçe metinlerin yaygınlaştırılması halkın kutlamalara aktif katılımını sağlamıştır. İzmit örneği, Cumhuriyet’in ilk yıllarında kültürel ve toplumsal seferberliğin taşra düzeyinde nasıl organize edildiğini ve halkın milli kimliğinin güçlendirilmesini göstermesi açısından önemlidir. Onuncu Yıl Kutlamaları, halkın günlük yaşamına Cumhuriyet kazanımlarının işlendiği, coşkuyla benimsenen ve tarihsel hafıza yaratan bir dönüm noktası olmuştur.

Anahtar Kelimeler

Cumhuriyet , Onuncu Yıl Kutlamaları , İzmit , Milli Bilinç

The Tenth Anniversary Celebrations of the Republic and the Case of İzmit: Building National Consciousness in Provincial

https://izlik.org/JA84TZ77GN

Öz

Celebrations represent a significant indicator of social cohesion, and have existed in various forms in almost every community throughout human history. Festivals celebrated in the final period of the Ottoman Empire functioned as significant instruments in the reinforcement of social unity and the communication of state ideals to the public. Following the establishment of the Republic, these traditions were elevated to a systematic level, with the objective of ensuring the acceptance of the ideals of the modern state by the populace and the consolidation of national consciousness. As demonstrated by the Tenth Anniversary Celebrations held in Izmit, these efforts can be considered concrete and multidimensional. The research was conducted using historical description, source review and document analysis methods, utilising state archives, People's House documents and local-national newspaper sources. The findings demonstrate that the celebrations were not merely festive events, but also played a critical role in conveying the ideals of the Republic to the public, strengthening social solidarity and creating historical memory. The coordination between the governor's office, the People's House, and the Republican People's Party organisations, the teaching of the Republican Anthem, theatre performances, sporting events, and the dissemination of texts in pure Turkish ensured the active participation of the public in the celebrations. The example of Izmit is significant in that it demonstrates how cultural and social mobilisation was organised at the provincial level in the early years of the Republic, thereby strengthening the national identity of the population. The Tenth Anniversary Celebrations represented a pivotal moment in which the accomplishments of the Republic became interwoven into the daily lives of the populace, met with unreserved enthusiasm, and gave rise to the formation of historical memory.

Anahtar Kelimeler

Republic , Tenth Anniversary Celebrations , İzmit , National Consciousness

Kaynakça

• T.C. Cummhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi
• BCA, 30.18.1.1./12.75.6; BCA, 490.1.0.0./2.9.12.
• BCA, 490.1.0.0./1150.36.1; BCA, 490.1.0.0./3.13.26.
• BCA, 490.1.0.0./17.88.4; BCA, 490.1.0.0./1042.1006.2.
• BCA, 490.1.0.0./1035.981.4; BCA, 490.1.0.0./838.315.1.
• Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, Devre:1, Cilt: 1, İçtimai: 16, (8 Kânunusani 1324).
• Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, Devre: 1, Cilt: 1, İçtimai: 18, (13 Kânunusani 1324).
• Meclisi Mebusan Zabıt Ceridesi, Devre: 1, Cilt: 5, İçtimai: 106, ( 22 Haziran 1325).
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre:2, Cilt: 3, İçtimai: 41, (24 Ekim 1923).
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre: 2, Cilt: 18, İçtimai: 106, (19 Nisan 1925).
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre: 5, Cilt: 3, İçtimai: 31, (27 Mayıs 1935).
• Resmî Gazete, “Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun”, 27 Mayıs 1935.
• Resmî Gazete, “Cumhuriyetin İlanına Müsadif 29 Teşrinievvel Gününün Milli Bayram Addi Hakkında Kanun”, 23 Nisan 1925.
• CHF Halkevleri Talimatnamesi, Hâkimiyeti Milliye Matbaası, Ankara, 1932.
• CHP Halkodası Talimatnamesi, Ulus Matbaası, Ankara, 1939.
• Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi
• Tasvir-i Efkâr
• Milliyet Gazetesi
• Vakit Gazetesi
• Akşin, Sina, Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi 1789-1980, 1, İstanbul, 1997.
• Akter, Ahmet, “Kocaeli’nde Halkevleri ve Halkodalarının Kurulması”, Uluslararası Gazi Süleyman Paşa ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu, 3 (2017), Kocaeli, s. 5.
• Belen, Nezehat, “Saltanatın İlgasının Bayram İlan Edilmesi: “Hâkimiyet Bayramı/ Hâkimiyeti Milliye Bayramı Ve Kutlamaları (1 Kasım 1922/12 Rebiyülevvel 1338-24 Haziran 1934)”, Tarih ve Günce, 13 (2023), s. 179-203.
• Bolat, Bengül Selman, Milli Bayram Olgusu ve Türkiye'de Yapılan Cumhuriyet Bayramı Kutlamaları (1923-1960), Basılmamış Doktora Tezi, Ankara, 2007.
• Bolat, Bengül, “1923’ten 2000’e Cumhuriyet Bayramı Kutlamaları”, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, (Cumhuriyet’in 100 Yılında Türkiye (2023), s. 284-306.
• Çelepi, Mehmet Surur, “Toplumsal Anımsamanın Millî Bayramlar ile Gerçekleşmesi: 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı Örneği”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22 (TBMM’nin 100. Yılı ve Millî İrade Özel Sayısı) (2020), s. 30-43.
• Doğaner, Yasemin, “Cumhuriyet’in Onuncu Yıl Kutlamaları”, Askerî Tarih Araştırmaları Dergisi, 9 (2007), s. 119-143.
• Erdem, Sargon, “Bayram” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, 5, Ankara,1992, s. 257-259.
• Kandil, İsmail, Türk Basınında Osmanlı Bağımsızlık Günü Kutlamaları, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2010.
• Kaya, Berna, Bir Halk Eğitimi Kurumu Olarak İzmit Halkevi (1932-1951), Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya, 2008.
• Narin, Resül, “Türkiye’de Cumhuriyet’in Onuncu Yıldönümü Kutlamaları: Adapazarı Örneği”, Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 8 (1), (Mart 2023), s. 725-759.
• Nutku, Özdemir, “Bayram” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, 5, Ankara, 1992, s. 263-265.
• Olgun, Kenan, “İzmit (Kocaeli) Halkevi Temsil Şubesinin Çalışmaları (1923-1951)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 26 (78) (2010), s. 505-534.
• Temizhan, Oğuz, Halkevleri ve Halkevlerinin 1932-1940 Arası Eğitim Faaliyetleri, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2006.
• Ulu, Cafer, “Atatürk Döneminde Cumhuriyet Bayramı Kutlamaları: İstanbul ve Ankara Örneği (1925-1938)”, Türk Dünyası Araştırmaları, 208 (2014), s. 249-276.
• Vatandaş, Saniye-Avcı, Mehmet Güven-Vatandaş, Celalettin, (2024). “Türkiye’de Cumhuriyet’in 10. Yılı Kutlamaları”, HUMANITAS Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 12 (Cumhuriyet’in 100. Yılı Özel Sayısı) 2024, s. 238-265.