The Road to Friendship: The Turkey-Poland Treaty of Friendship (1923)

Öz

Relations between the Ottoman Empire and Poland began in 1414 with the envoys sent by King Vladislav Jagiełło and continued uninterrupted until the partitions of Poland at the end of the eighteenth century. Following the Treaty of Karlowitz in 1699, relations between the two states assumed a predominantly amicable character. After Poland lost its independence, the Ottoman Empire supported the Polish struggle for independence and opened its doors to refugees fleeing the country. Although relations experienced brief interruptions during the First World War and the Turkish War of Independence, they were revitalized with the establishment of the Ankara Government. The Turkey-Poland Treaty of Friendship signed on July 23 1923 holds special significance as the first official treaty of Turkey. Signed one day before the Treaty Lausanne, it remained overshadowed by Lausanne due to the latter’s historical weight. Together with the Trade and Residence Treaties signed on the same day, these agreements were accepted as a threefold package, aiming to strengthen political, social, economic and cultural ties between the two countries. The four-article Friendship Treaty emphasized the sincerity and eternity of bilateral relations. The Trade Treaty granted both sides “most-favored nation” status, guaranteeing that this right would not be extended to third countries. The Recidence Treaty ensured equal rights for citizens of both countries. Unanimously ratified in the Turkish Grand National Assembly, these treaties demonstrated Turkey’s understanding of diplomatic equality and historical continuity before the proclamation of the Republic. The process continued with reciprocal embassy appointments and further development. Widely covered in the press, the agreements were regarded as a diplomatic victory for Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Poland
• Treaty of Friendship
• Treaty of Lausanne.

Dostluğa Giden Yol: Türkiye-Polonya Dostluk Antlaşması (1923)

Öz

1414’te Lehistan Kralı Wladyslaw Jagiello’nun elçileriyle başlayan Osmanlı-Polonya ilişkileri, XVIII. yüzyıl sonlarında gerçekleşen Polonya’nın bölünmesine kadar kesintisiz sürmüştür. Özellikle 1699 Karlofça Antlaşması sonrası ilişkiler dostane bir seyir izlemiştir. Osmanlı Devleti Polonya’nın bağımsızlık mücadelesini desteklemiş ve mültecilere kapı açmıştır. I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele dönemlerinde kısa süreli kesintiler yaşansa da Ankara Hükümetinin ilanıyla ilişkiler yeniden canlanmıştır. 23 Temmuz 1923’te imzalanan Türkiye-Polonya Dostluk Antlaşması Türkiye’nin ilk resmi antlaşması olması bakımından özel bir öneme sahiptir. Lozan Antlaşmasından bir gün önce imzalanan dostluk antlaşması, tarihsel ağırlığı nedeniyle Lozan Antlaşmasının gölgesinde kalmıştır. Aynı gün imzalanan Ticaret ve İkamet Antlaşmaları ile birlikte üçlü paket olarak kabul edilen bu belgeler iki ülke arasında siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel bağları güçlendirmeyi hedeflemiştir. Dört maddeden oluşan Dostluk Antlaşmasında ikili ilişkilerin samimi ve ebedi olmasına vurgu yapılmıştır. Ticaret Antlaşması taraflara “en çok kayrılan ülke” statüsünü kazandırmış; bu hakkın üçüncü ülkelere tanınmaması karşılıklı olarak taahhüt edilerek garanti altına alınmıştır. İkamet Antlaşması ile her iki ülke vatandaşları eşit haklara sahip olmuştur. TBMM’de yapılan bazı tartışmalara rağmen oybirliğiyle kabul edilen bu antlaşmalar, Cumhuriyet öncesi dönemde Türkiye’nin diplomatik eşitlik ve tarihsel süreklilik anlayışını ortaya koymuştur. Süreç iki ülkenin karşılıklı elçilik atamaları ile devam ederek gelişme göstermiştir. Türkiye-Polonya basınında geniş yer verilen antlaşma haberleri yeni Türkiye’nin diplomatik zaferi olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Polonya
• Dostluk Antlaşması
• Lozan Antlaşması.

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. BOA- Meclis-i Vükela Mazbatası (MV), 218/ 26
3. Hariciye Nezareti (HR), İstanbul Murahhaslığı (İM), Dosya No: 71, Gömlek No: 36, Belge No: 36-1.
4. HR. İM. D.N. 66, G.N. 19, B.N. – 19-1.
5. HR. İM. D.N. 67, G.N. 15, B.N.- 15-1.
6. Türkiye Cmhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
7. BCA. 30-10-218-474-11.
8. BCA. 30-18-1-1-7-36-18.

9. BCA.30-18-1-1-7-36-19.
10. BCA. 30-18-1-1-7-36-20.
11. BCA. 30-10-0-0-245-657-1.
12. BCA. 30-18-1-1-9-24-18.
13. BCA. 566-263-2053-40.
14. BCA. 566-263-2053-38.
15. BCA. 566-263-2053-27.
16. BCA. 566-263-2053-12.
17. BCA. 566-263-2053-22.
18. Türk Kızılay Arşivi (TKA)
19. TKA. Belge No:34-112.
20. Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Arşivi (TİTE)
21. TİTE. 4116-4116- V.1 -C.1 Tasnif edilmemiş belge.
22. TİTE. 4117-4117- V.1 -C.1 Tasnif edilmemiş belge.
23. Polonya Devlet Arşivi Archiwum Akt Nowych (AAN)
24. AAN. 2/322/0/19.1.1/13961- 1923.
25. Ayın Tarihi Cilt 1, 01.09. 1923.
26. Cumhuriyet, 24 Temmuz 1924.
27. İkdam, 08 Temmuz 1924.
28. Tevhidi Efkâr, 24 Temmuz 1924.
29. “Türkiye-Polonya Dostluğu”, Vakit, 7 Temmuz 1923.
30. “Polonya ile aramızda yapılan muahedeler”, Vakit, 29 Temmuz 1923.
31. “Lehistan ile Akd Ettiğimiz Muahedenin Muhteviyatı”, Hâkimiyeti Milliye, 24 Temmuz 1923.
32. “Podpisanie Umowy Polsko-Tureckiej”, Gazeta Narodowa, 29 Lipca 1923. (Ulusal Gazete 29 Temmuz 1923)
33. “Umowy polsko-tureckie”, Gazeta Warszawska, 23 Lipca 1923. (Varşova Gazetesi 23 Temmuz 1923)
34. “Türkiye ile Polonya arasında ticaret mukavelenamesi”, Vakit, 30 Temmuz 1923.
35. “Türkiye-Polonya Muahedesi”, Vakit, 13 Ekim 1923.
36. ”Polonya Muahedesi”, Vatan, 17 Ekim 1923.
37. “Yaşasın Polonya”, Vakit, 13 Aralık 1923.
38. “Lehistan Murahhasları ile Müzakerat”, İkdam, 20 Mayıs 1923.
39. “Son Haberler”, Akşam, 03 Aralık 1923.
40. “Türkiye ile Lehistan Arasında Müzakerat”, Tasvir-i Efkâr, 20 Mayıs 1923.
41. 12 Aralık 1923 tarihli 49 Sayılı Resmi Ceride.
42. 14 Şubat 1924 tarihli 57 Sayılı Resmi Ceride.
43. Düstur, Üçüncü Tertip, Cilt 5, Necmi İstikbal Matbaası, İstanbul, 1931.
44. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre 2, Cilt 4, 66. İçtima, 12 Aralık 1923.
45. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre 2, Cilt 4, 67. İçtima, 13 Aralık 1923.
46. Adalı, Emrah, Cumhuriyet Dönemi Türkiye-Polonya İlişkiler, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi, Kocaeli 2013.
47. Akşin, Aptülahat, Atatürk’ün Dış Politika İlkeleri ve Diplomasisi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2024.
48. Arık, Sabire, Kuruluşundan XVII. Yüzyıla Polonya Tarihi, Köksav Yayınları, Ankara, 2010.
49. Armaoğlu, Fahir, 19. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1789-1914), Kronik Kitap, İstanbul, 2023.
50. Armaoğlu, Fahir, 20. Yüzyıl Siyasi Tarih (1914-1995), Kronik Kitap, İstanbul, 2019.
51. Aslan, Davut Han, Soğuk Savaş Sonrası Polonya Dış Politikası 1989-2019, Akademisyen Kitabevi, Ankara, 2021.
52. Bartoszewıcz, Henryk “Mısja Romana Knolla W Ankarze 1924-1925”, Studia z Dzicjow Rosji i Europy Srodkowo-Wschodniej XXXVI. PL ISSN 1230-5057, 2001.
53. Chmielowska, Danuta “The Beginning of Diplomacy Between Poland and the Rebuplic of Türkiye in Its Early Years”, Cumhuriyetin 100. Yılında Türk Dışişleri: Asırların Diplomasi Birikimi, ed. Ebru Onay, Ankara, 2023.
54. Chmielowska, Danuta, Polonya Cumhuriyeti ve Türkiye Cumhuriyeti Arasındaki Diplomatik İlişkilerin Başlaması (1924-1927), XV. Türk Tarih Kongresi Kongreye Sunulan Bildiriler, Cilt V, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2006.
55. Chmielowska, Danuta, Polonya’da Atatürk İmajı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1994.
56. Dilek, Mehmet Sait, “TBMM Hükümeti ile Polonya Cumhuriyeti (Lehistan) Arasında 23 Temmuz 1923 Tarihinde İmzalanan Antlaşmalar ve Tarafların Dış Politika Yaklaşımları”, İnternational Periodical For The Languages Literature and History of Turkısh Volume 8, 2013.
57. Duman, Selçuk, “Atatürk Dönemi Türkiye-Polonya İlişkileri”, Karadeniz Araştırmaları, Sayı 38, 2013. .
58. Emiroğlu, Öztürk, “Polonya Basınında Atatürk Dönemi Türkiyesi (19 Mayıs 1919-1 Eylül 1939)”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı 8, 1999.
59. Emiroğlu, Öztürk-Zstawna, Agnieszka, Polonya Basınında Atatürk ve Türkiye (1919-1938), çev. Ö Aydın Süer, Tiydem Yayıncılık, Ankara, 2012.
60. İlhan, Sevim, 1923-2019 Yılları Arası Türkiye-Polonya İlişkileri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep 2019.
61. İsmet İnönü’nün TBMM’ Deki Konuşmaları 1920-1973, No:56, Cilt I, TBMM Kültür Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları, Ankara, 1992.
62. Kaştan, Yüksel, “Cumhuriyeti’nin Kuruluş Sürecinde Oluşturulan Türkiye-Polonya İlişkilerine TBMM Tutanak Defterleri Işığında Analitik Bakış”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, Cilt 6, Sayı 3, 2016.
63. Lydko, Ludwik-Stanach, Joseph, (ed.) Polonya-Türkiye Antlaşmasının Temelleri, Resimli Mecmua Lehistan (Polonya) Sanayi ve Türkiye, Tıpkı Basım Yeri Ankara: Polonya Cumhuriyeti Ankara Büyükelçiliği, 2006.
64. Macmillan, Margaret, Barış Yapanlar, Çev. Belkıs Dişbudak, Alfa Yayınları, İstanbul, 2015.
65. Memmedli, Marziye-Akgüller Hilal, “Brest Litovsk Barış Antlaşması’nın Siyasi Sonuçlar (Sovyet Rusya ve Osmanlı İmparatorluğu Açısından)”, Belgi Dergisi, Cilt II. Sayı 20, 2020.
66. Mierzwa, Janusz, “Polish-Turkish Relations in the 19th and 20th Centuries: The Struggle For İndependence and Modernization”, Journal of Economics and Management, ISSN 1732-1948, Vol 20, 2015.
67. Pekmen, Hüseyin Baran, “Lozan Barış Konferansı’na Verilen Aradan Sonra Türk Heyetinin Anadolu’ya Dönüşü”, Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 10 (1),820-856, 2025.
68. Prazmowska, Anita J, Polonya Tarihi, Çev. Nurullah Duru, Alfa Yayınları, İstanbul, 2022.
69. Soysal, İsmail, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, 1920-1945, Cilt I, 2. Baskı Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1989.
70. Şimşir, Bilal Niyazi, Atatürk ve Yabancı Devlet Başkanları, Cilt III, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2001.
71. Şimşir, Bilal Niyazi, Lozan Telgrafları I (1922-1923), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1990.
72. Şimşir, Bilal Niyazi, “Cumhuriyetin İlk Çeyrek Yüzyılında Türk Diplomatik Temsilcilikleri ve Temsilcileri (1920-1950)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Sayı 64-65-66, Cilt 22. 2006.
73. Şimşir, Bilal Niyazi, Lozan Telgrafları II (Şubat-Ağustos1923), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1994.
74. Topaktaş, Hacer, “XVIII. Yüzyıl Ortalarında Türk-Leh İlişkilerinden Bir Kesit: Kapıcıbaşı Mehmet Ağanın Lehistan (Polonya) Elçiliği (1757-1758)”, Ed. İnalcık H, Erünsal İ-E, Lawey W, Emecen F, Creıser K, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, İstanbul, 2007.
75. Topaktaş, Hacer, 600.Yılında Türkiye-Polonya İlişkileri Sempozyumu Bildirileri, T.C. Başbakanlık Basın Yayın ve Enfermasyon Genel Müdürlüğü, Ankara, 2014.
76. Topaktaş, Hacer-Krolıkowska, Natalia, Türkiye-Polonya İlişkilerinde “Temas Alanları” 1414-2014, Uluslararası Konferansı Bildiriler Kitabı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2017.
77. Toros, Taha, Geçmişte Türkiye-Polonya İlişkileri, Gözlem Matbaacılık, İstanbul, 1983.
78. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, Cilt II, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2019.
79. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, Cilt IV, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2019.
80. Üstüner Topaktaş, Hacer, 100 The Last Century in Turkish-Polish Relatıons (1923-2023), İstanbul Unıversty Press, İstanbul, 2025.
81. Üstüner, Topaktaş Hacer, “XX. Yüzyıl Türk Tarihi Araştırmalarında Polonya Arşivleri”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Özel Sayı, s. 357-384, 2024.
82. Üstüner, Topaktaş Hacer,“Türkiye-Polonya İlişkilerinde Yeni Başlangıç: 1923 Lozan Dostluk Antlaşması ve İlk Temaslar”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yayınları, Ankara, 2025.
83. Yoldaki Elçi Osmanlı’dan Günümüze Türk-Leh İlişkileri, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Yayın No:133, İstanbul, 2014.
84. Zürcher, Eric Jan, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, Çev. Y.S. Gönen, İletişim Yayınları, İstanbul, 1993.