Esma Sultan’ın Hazinedar Ustası Nesimisaba

Öz

Harem-i Hümâyun, eğitim düzeni ve kademeli terfi sistemi bulunan kurumsal bir yapıdır. Bu sistemde harem mensupları kalfalıktan ustalığa uzanan statülerle saray içinde görev dağılımı yapılmıştır. Bu yapı Osmanlı sarayında kadınların belirli ölçüde kariyer, statü ve idari sorumluluk kazanabildiğini göstermektedir. Haremde kadınların ulaşabildiği en üst görevlerden biri hazinedar ustalık olup bu görev harem bürokrasisinin düzeni ve işleyişinde önemli bir yere sahipti. Nesimisaba’nın Esma Sultan nazarında idari ve siyasi açıdan etkin bir konumda olduğu anlaşılmaktadır. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi’nde dağınık biçimde yer alan Nesimisaba’ya ilişkin belgeler bir araya getirilerek karşılaştırmalı okumalar yoluyla veriler arasındaki bağlantılar ortaya çıkmıştır. Bu çalışmanın temel bulguları Nesimisaba’nın ailesine dair bilgiler yanında haremdeki kariyeri, Esma Sultan üzerindeki siyasi etkisi ve bu etkisi nedeniyle onun yanından uzaklaştırılması, hazinedar ustalığına terfi etmesi, elde ettiği servet ve gelir ağları, bunları esham gibi yatırımlarla değerlendirmesi ve hayır faaliyetlerinde kullanmasıdır. Nesimisaba’nın kariyeri, serveti ve hayır faaliyetleri bir bütün olarak değerlendirildiğinde harem içindeki kadınların uygun şartlar oluştuğunda iktidara yakın hale gelebildiğini, iktidarın kırılganlığını, kişiyi uzaklaştırılmaya da sürükleyebildiğini ve bununla birlikte iyi yönetilebilen bir süreçle statüsünün yükselebildiğini ve bu ünvanını koruyabildiğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, Osmanlı tarih yazımında giderek önemli hale gelen ikincil elitler, saraylı kadınların eylemliliği literatürüne ve harem kurumu çalışmalarına bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Tarihi
• Hazinedar usta
• Nesimisaba
• Esma Sultan
• Vakfiye

Nesimisaba: Esma Sultan’s Hazinedar Usta

Öz

The Harem is an institutional structure with an educational system and a hierarchical promotion system. Within this system, members of the harem were assigned roles within the palace based on their status, ranging from apprentice to master. This structure demonstrates that women in the Ottoman palace could attain a certain degree of career advancement, status, and administrative responsibility. One of the highest positions women could attain in the harem was that of head/chief treasurer of the harem (hazinedar usta), a role that held significant importance in the organization and functioning of the harem bureaucracy. It is understood that Nesimisaba held an influential position in the eyes of Esma Sultan, both administratively and politically. Documents relating to Nesimisaba, scattered throughout the Presidential Ottoman Archives, were brought together and comparative readings were conducted to reveal the connections between the data. The main findings of this study include information about Nesimisaba's family, her career in the harem, her political influence over Esma Sultan and her subsequent removal from her side due to this influence, her promotion to treasurer, the wealth and income networks she acquired, her investment of these in instruments such as esham, and her use of them in charitable activities. When Nesimisaba’s career, wealth, and charitable activities are evaluated as a whole, it shows that women in the harem could become close to power when the right conditions arose, that power was fragile and could lead to a person's removal, and that when the process was well managed, her status could rise and she could maintain her title. In this respect, the study contributes to the literature on secondary elites, the agency of court women, and studies on the harem institution, which are becoming increasingly important in Ottoman historiography.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman History
• Hazinadarusta
• Nasimisaba
• Esma Sultan
• Waqfiyya

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi [BOA]
2. Bab-ı Defteri Darphâne-i Âmire İradeleri, 11 - 3, 1-4.
3. İrade Dahiliye, 627 - 43604.
4. İrade Dahiliye, 531 - 36763.
5. Mabeyn-i Hümayun Evrakı İradeleri, 11 - 39.
6. Mabeyn-i Hümayun Evrakı İradeleri, 20 - 65.
7. Mabeyn-i Hümayun Evrakı İradeleri, 16 - 22.
8. Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı, 425 - 30.

9. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri, TS.MA.d., 361 -.
10. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri, TS.MA.d., 2352 -.
11. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/1, 692 - 5.
12. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/27-28, 692 - 31.
13. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/53-69, 692 - 33.
14. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 177/292-293, 114 - 24.
15. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 247/113, 150 - 23.
16. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 247/22, 149 - 22.
17. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/2, 692 - 6.
18. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/3, 692 - 7.
19. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/4, 692 - 8.
20. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/5, 692 - 9.
21. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/6, 692 - 10.
22. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/7, 692 - 11.
23. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/8, 692 - 12.
24. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/9, 692 - 13.
25. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/10, 692 - 14.
26. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/11, 692 - 15.
27. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/12, 692 - 16.
28. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/13, 692 - 17.
29. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/14, 692 - 18.
30. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/15, 692 - 19.
31. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/16, 692 - 20.
32. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/17, 692 - 21.
33. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/18, 692 - 22.
34. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/19, 692 - 23.
35. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/20, 692 - 24.
36. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/21, 692 - 25.
37. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/22, 692 - 26.
38. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/23, 692 - 27.
39. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/24, 692 - 28.
40. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, 1341 - 54.
41. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/25, 692 - 29.
42. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, TS.MA.e., No: 4358/26, 692 - 30.
43. Ahmet Cevdet Paşa, Târîh-i Cevdet, haz. Ziya Yılmazer, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2024.
44. Aka, Belde, “Divan Şiirinde Rüzgâr”, Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi, 2015.
45. Akgündüz, Ahmed, İslam Hukukunda Kölelik-Câriyelik Müessesesi ve Osmanlı’da Harem, Osmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul 2006.
46. Aktepe, M. Münir, “Husayn Pasha”, Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English), 2012, Erişim 20 Eylül 2024.
47. Akyıldız, Ali, Adile Sultan Müsrif, Mümin, Muin, Şair, Timaş Tarih, İstanbul 2025.
48. Akyıldız, Ali, Haremin Padişahı Valide Sultan Harem’de Hayat ve Teşkilat, Timaş, İstanbul 2017.
49. Argıt, Betül İpşirli, Hayatlarının Çeşitli Safhalarında Harem-i Hümayun Cariyeleri 18. yüzyıl, Kitap Yayınevi, İstanbul 2022.
50. Argıt, Betül İpşirli, Life After the Harem: Female Palace Slaves, Patronage and the Imperial Ottoman Court, Cambridge University Press, Cambridge 2020.
51. D’Ohsson, J. Mouradgea, Tableau general de l’Empire Ottoman, Firmin Didot Freres Editeurs, Paris 1824.
52. Davis, Fanny, The Ottoman Lady: a social history from 1718 to 1918, Greenwood Press, New York 1986.
53. Duran, Türkan, I. Abdülhamid’in Kızı Esma Sultan’ın Hayatı (1778-1848), Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2007.
54. Faroqhi, Suraiya, Stories of Ottoman Men and Women Establishing Status, Establishing Control, Eren Yayınları, İstanbul 2002.
55. Faroqhi, Suraiya, Women in the Ottoman Empire: A Social and Political History, I. B. Tauris, London 2023.
56. Göncü, T. Cengiz, Harem ve Cariyelik, TBMM Milli Saraylar, İstanbul 2011.
57. İpşirli, Mehmet, “Harem”, İstanbul Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt XVI, İstanbul 1997, s. 135-138.
58. Kazancıoğlu, Habibe, “Cevrî Usta’ya Ait Bir Vakfiye”, Vakıflar Dergisi 46, Aralık 2016, s. 83-96.
59. Leyla Hanım, Anılar 19. Yüzyılda Saray Haremi, Cumhuriyet Kitapları, İstanbul 2000.
60. Mütercim Asım Efendi, el-Okyânûsu’l-basît fî tercemeti’l-Kâmûsi’l-muhît: Kâmûsü’l-Muhît Tercümesi, çev. Mustafa Koç - Eyyüp Tanrıverdi, Türkiye Yazma Eserler Kurulu Başkanlığı, İstanbul 2013.
61. Özcan, Abdülkadir, “Bostancı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt VI, İstanbul 1992, s. 308-309.
62. Pakalın, Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1971.
63. Parlatır, İsmail, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü, Yargı Yayınevi, Ankara 2006.
64. Pierce, Leslie, Harem-i Hümayun Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar, çev. Ayşe Berktay, Islık Yayınları, İzmir 2022.
65. Sakaoğlu, Necdet, “Esma Sultan (Küçük)”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, III, Kültür Bakanlığı, Ankara 1994.
66. Sakaoğlu, Necdet, Osmanoğulları’nın Ünlü Kadın Sultanları, Creative Yayıncılık, İstanbul 2007.
67. Şevket Pamuk, Osmanlı İmparatorluğu’nda Paranın Tarihi, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1990.
68. Uluçay, M. Çağatay, Harem, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1971.
69. Uluçay, M. Çağatay, Haremden Mektuplar I, Vakit Matbaası, İstanbul 1956.
70. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2014.
71. Yaylalı, Yasemin, “Pervin-i İ’tisâmînin Bir Şiirini Mazmun ve İmajlar Yönünden Değerlendirme”, Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 14/2 (2021): 365-376.
72. Zavotçu, Gencay, Klasik Türk Edebiyatı Sözlüğü, Umuttepe Yayınları, İzmit-Kocaeli 2018.
73. Zilfi, Madeline C., Women and Slavery in the Late Ottoman Empire, Cambridge Unıversıty Press, USA 2010.
74. Zorlu, Tuncay, “Küçük Hüseyin Paşa”, Encyclopaedia of Islam, 2017, Erişim 20 Eylül 2024.