Osmanlı Sarayında Mekanik Modernlik: II. Abdülhamid ve Elektrikli Sandal

Öz

Bu çalışma, II. Abdülhamid döneminde Avrupa’daki teknolojik yeniliklerin Osmanlı Devleti’ne aktarılma süreçlerini, Yıldız Sarayı için Londra’dan özel olarak sipariş edilen elektrikli sandal örneği üzerinden incelemektedir. Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılın ikinci yarısında Avrupa’daki bilimsel ve teknik gelişmeleri yakından takip ettiği; elçilikler, uzman raporları ve doğrudan satın almalar yoluyla modern teknolojileri imparatorluğa uyarlamaya çalıştığı bilinmektedir. Elektrikli sandal, bu sürecin hem sembolik hem de pratik yönlerini görünür kılan özgün bir örnektir. Sultan II. Abdülhamid’in Magnus Volk aracılığıyla edindiği sandal, Yıldız Sarayı bahçesinde yer alan yapay gölde kullanılmış ve sarayın modern, Avrupai peyzaj estetiğinin bir parçası hâline gelmiştir. Ancak padişahın 1909’da tahttan indirilmesinden sonra sandal hızla atıl duruma düşmüş, bir süre sonra da Mühendishane-i Berrî Hümâyun öğrencilerinin eğitim aracı olarak devredilmiştir. Kısa sürede kullanılamaz hale gelmesi, saray merkezli modernleşme girişimlerinin kırılganlığını ve teknolojik yeniliklerin sürdürülebilirliğinin kurumsal devamlılığa bağlı olduğunu göstermektedir. Çalışma, elektrikli sandalı merkeze alarak Osmanlı modernleşmesinin sınırlarını, mekânsal bağlamını ve aktarım mekanizmalarını yeniden değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• II. Abdülhamid
• Elektrikli Sandal
• Magnus Volk
• Teknoloji Transferi.

Mechanical Modernity in the Ottoman Palace: Abdülhamid II and the Electric Boat

Öz

This study examines the transfer of European technological innovations to the Ottoman Empire during the reign of Abdülhamid II, using the electric boat specially commissioned from London for Yıldız Palace as a focal case. In the late nineteenth century, the Ottoman state closely monitored scientific and technical developments in Europe and sought to adapt selected innovations through embassies, expert reports, and direct procurement. The electric boat represents a distinctive example that illuminates both the symbolic and practical dimensions of this process. Acquired through Magnus Volk and used by the Sultan on the artificial lake within the Yıldız Palace gardens, the vessel became part of the palace’s modern, Europeanized landscape aesthetic. Following Abdülhamid II’s deposition in 1909, however, the boat quickly fell into disuse and was later transferred to the Imperial School of Military Engineering as training equipment. Its rapid deterioration highlights the fragility of palace-centered modernization efforts and demonstrates that the sustainability of technological innovations depended on the continuity of the institutional structures surrounding them. Placing the electric boat at the center of analysis, the study reassesses the mechanisms, spatial dimensions, and limitations of Ottoman modernization.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Abdülhamid II
• Electric Boat / Electric Launch
• Magnus Volk
• Technology Transfer

Kaynakça

1. Presidency of the Republic of Turkey Directorate of State Archives Ottoman Archives (BOA):
2. Dahiliye Emniyet-i Umumiye Tahrirat Kalemi Evrakı (DH.EUM.THR)
3. Dahiliye Muhaberat-ı Umumiye İdaresi Evrakı (DH.MUİ)
4. Hariciye Nezâreti Londra Sefareti Belgeleri (HR.SFR.3)
5. Maliye Nezareti, Emlakı Emiriye Müdiriyeti (ML.EEM)
6. Yıldız Perakende Evrakı Askeri Maruzat (Y.PRK.ASK)
7. Yıldız Perakende Evrakı Hazine-I Hassa (Y.PRK.HH)
8. The Electrical Engineer, 1 January 1897.

9. The Electrical Engineer, 8 July 1898.
10. The Electrical Engineer, 9 September 1898.
11. The Telegraphic Journal and Electrical Review, 9 November 1888.
12. Bostan, Zeynep, Osmanlı Hariciyesinin Modern Temelleri, II. Abdülhamid Döneminde Diplomasi, Kitap Yayınevi, İstanbul 2021.
13. Cooley, John K., Baal, Christ and Mohammed: Religion and Revolution in the North Africa, Holt, Rinehart and Winston, Canada 1965.
14. Desmond, Kevin, Electric Boats and Ships: A History, McFarland, United States of America, 2017.
15. Ekmeleddin, İhsanoğlu , Osmanlı Modernleşmesinde İlk Adımlar Teknoloji, Bilim ve Eğitim, Ötüken, İstanbul 2022.
16. Ersoy, Ahmet, Türker, Deniz, “The Hamidian Visual Archive 1878-1909: A User’s Manual” in Crafting History Essays on the Ottoman World and Beyond in Honor of Cemal Kafadar, Rachel Goshgarian, İlham Khuri-Makdisi, Ali Yaycıoğlu (eds.), Academic Studies Press, Boston 2023, pp.319-342.
17. Georgeon, François, Sultan Abdülhamid, Translated by Ali Berktay, Homer Kitapevi, İstanbul 2006.
18. Georges Dorys, The Private Life of Sultan of Turkey, Translated by Arthur Hornblow, D. Appleton, New York 1902.
19. Haslip, Joan, The Life of Abdul Hamid II, Holt, Rinehart and Winston, United States of America 1958.
20. Özçeri, Ece, Displaying the Empire: A Search for Self Representation of the Ottoman Empire in the International Exhibitions of the Nineteenth Century, Libra Publishing, İstanbul 2016.
21. Pears, Edwin, Life of Abdul Hamid, Constable, London 1917.
22. Pizzi, Katia, “Introduction”, in Pinocchio, Puppets And Modernity, Katia Pizzi (ed.), Routledge, New York 2012, pp.1-16.
23. Türker, Deniz, The Accidental Palace: The Making of Yıldız in Nineteenth-Century İstanbul, The Pennsylvania State University Press, Pennsylvania 2003.
24. Yazıcı, Serkan, Sultanın Saatçisi: Meyer Saatlerinin Asırlık Öyküsü, Kronik Yayınları, İstanbul 2023.
25. Yüksel, Ahmet, “Mucit ve Devlet: Son Dönem Osmanlı Dünyasında Mucitler”, Belleten, 75/274 (2011), pp.783-814.
26. https://www.brightontoymuseum.co.uk/index/The_Career_of_Magnus_Volk_(1851-1937) (Retrieved November 14, 2025)