Johnson Mektubu Sonrası İsmet İnönü ve Yorgo Papandreu’nun Amerika’ya Ziyaretleri (1964)

Öz

1960 askeri darbesi sonrasında kurulan koalisyon hükümetleri döneminde Türkiye’nin en önemli dış politika konularından biri Kıbrıs meselesi olmuştur. Bu süreçte Amerika Başkanı Johnson, Başbakan İsmet İnönü’ye sert bir üslupla yazılmış ve bir ikaz niteliği taşıyan bir mektup göndermiştir. Haliyle bu mektup Türkiye ile Amerika arasında soğuk bir duş etkisi yaratmıştır. Bu çalışmada Johnson mektubu olarak anılan bu mektubun Türkiye’de yarattığı siyasi gerilimin yumuşatılması ve Kıbrıs meselesinin barışçıl yollardan çözülmesi için Başbakan İsmet İnönü’nün ve Yorgo Papanreu’nun Amerika’ya yaptığı siyasi ziyareti ele almaktır. Kıbrıs adasının nüfus yapısına bakıldığında Türkler ve Rumlardan oluştuğu görülmektedir. Bu iki kesim dinleri dilleri, kültürleri ve siyasi amaçları birbirinden tamamen farklı iki toplumdur. Siyasi amaçlarını gerçekleştirmek uğruna özellikle 1963 yılından itibaren adada Türk unsurlara karşı kanlı eylemlerde bulunan Rumlar, tüm dünyanın ilgisini ve tepkisini üzerine çekmeyi başarmışlardır. Adada yaşanan bu olaylar bir krize dönüşmekle beraber başta Türkiye, Yunanistan ve İngiltere olmak üzere ilgili devletlerin siyasi gündemini oluşturmuştur. Amerika Birleşik Devletleri bu meselenin çözüm sürecinde Türkiye ile Yunanistan arasında arabulucu rolünü üstlenmiştir. Bu çalışmada İnönü’nün Amerika’da yaptığı faaliyetler gün ve gün ele alınacak, resmi görüşmeler ve temaslar ve bu temasların sonuçları irdelenecek ve ziyaretin sürece etkisi incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• İnönü
• Johnson
• Kıbrıs Meselesi
• Ziyaret

Ismet İnönü and Yorgo Papandreu's Visits to America After the Johnson Letter (1964)

Öz

Following the 1960 military coup, the Cyprus issue became one of Turkey's most important foreign policy topics during the coalition governments that were formed. During this period, US President Johnson sent a harshly worded, cautionary letter to Prime Minister İsmet İnönü. Naturally, this letter had a chilling effect on relations between Turkey and the United States. This study examines the political visits made to the United States by Prime Minister İsmet İnönü and George Papandreou to ease the political tension created in Turkey by this letter, known as the Johnson letter, and to discuss a peaceful resolution to the Cyprus issue. Looking at the demographic structure of the island of Cyprus, it is seen that it consists of Turks and Greeks. These two groups are completely different communities in terms of their religions, languages, cultures, and political goals. The Greeks, who engaged in bloody acts against Turkish elements on the island, particularly from 1963 onwards, in pursuit of their political aims, managed to attract the attention and condemnation of the entire world. These events on the island escalated into a crisis, shaping the political agenda of the relevant states, primarily Turkey, Greece, and the United Kingdom. The United States assumed a mediating role between Turkey and Greece in the process of resolving this issue. This study will examine İnönü's activities in America day by day, analyzing the official meetings and contacts, their outcomes, and the impact of the visit on the process.

Anahtar Kelimeler

• İnönü
• Johnson
• Cyprus İssue
• Visit

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BCA), Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (DBTDA), 1114-8544-10.
2. BCA, 30-18-1-2/ 34.
3. BCA, 30-01-0-0/ 125.
4. The Lyndon Baınes Johnson Library, Natıonal Security File, Files of Robert W. Komer, Box: 17.
5. The Lyndon Baines Johnson Library, National Security File Files of Harold H.Saunders Box: 40.
6. The Lyndon Baınes Johnson Library, Natıonal Security File, Country File Turkey, Turkey İnönü Visits, Box: 157.
7. The Lyndon Baınes Johnson Library, Natıonal Security File, Country File Cyprus Box: 120.
8. The Lyndon Baınes Johnson Library, Natıonal Security Fıle, Country File Cyprus, Cyprus Briefing Book Prepared For İnönü And Papandreou Visits, Box: 124.

9. The Lyndon Baines Johnson Library, Cyprus Briefing Book Prepared For İnönü And Papandreou Visits, Box: 124.
10. Akis Dergisi, Sayı: 523, Cilt: XXX, 26 Haziran 1964.
11. Dışişleri Belleteni, Sayı 1, Temmuz 1964.
12. Abdi İpekçi, “İlk Olumlu Sonuç”, Milliyet, 25 Haziran 1964.
13. “Gürsel “Görüşmeler Faydalı Oldu Dedi”, Akşam, 25 Haziran 1964.
14. “İnönü İlk Görüşmeden Memnun Ayrıldı”, Akşam, 23 Haziran 1964.
15. “Başbakan İnönü Meclisten Dün Güvenoyu İstedi”, Cumhuriyet, 16 Haziran 1964.
16. “Dün Ankara’dan Ayrılan İnönü Amerika’ya Vardı”, Cumhuriyet, 22 Haziran 1964.
17. “İnönü- Johnson Görüşmesi 50 Dakika Sürdü”, Cumhuriyet, 23 Haziran 1964.
18. “İnönü, “ Temaslarımızda Görüşümüze Uygun Bir Zemin Bulduk” Dedi”, Cumhuriyet, 3 Temmuz 1964.
19. “İnönüler Beyaz Sarayda Yakın Dostlarını Ziyarete Giden Bir Aile Gibi İdiler”, Cumhuriyet, 26 Haziran 1964.
20. “Yeni Başkan Uçakta Yemin Etti”, Hürriyet, 23 Kasım 1963.
21. “Kıbrıs’ta Kanlı Çarpışmalar”, Hürriyet, 22 Aralık 1963.
22. “İngiltere Kıbrıs İçin Amerika’dan Yardım İstedi”, Hürriyet, 28 Ocak 1964.
23. “Konferans Dün Fiyasko İle Dağıldı”, Hürriyet, 1 Şubat 1964.
24. “Güvenlik Konseyinde Kıbrıs Meselesinin Müzakeresine Başlandı”, Hürriyet, 19 Şubat 1964.
25. “Beşli Planı” Kabul Ediyoruz” Hürriyet, 3 Mart 1964.
26. “Eski Fin Başbakanı, Kıbrıs’ta Türk ve Rumlar arasında Temas Sağlayacak”, Hürriyet, 25 Mart 1964.
27. “Erkin “U- Thant Nezdinde Son Çıkışı Yapacak”, Hürriyet, 20 Nisan 1964.
28. “The New york Times”, Hürriyet, 24 Haziran 1964.
29. “İnönü Dün Güvenoyu İstedi”, Hürriyet, 16 Haziran 1964,
30. “6 Farkla Güvenoyu”, Hürriyet, 20 Haziran 1964.
31. “Güvenoyu Alamazsa”, Hürriyet, 19 Haziran 1964.
32. “İnönü Bu Sabah Amerika’ya Gidiyor”, Hürriyet, 21 Haziran 1964.
33. “İnönü Dün Amerika’ya Gitti”, Hürriyet, 22 Haziran 1964.
34. “İnönü, Beyaz Saray’da Johnson İle Görüştü”, Hürriyet, 23 Haziran 1964.
35. “Taviz Vermek İçin Değil”, Hürriyet, 23 Haziran 1964.
36. “Johnson Yunanistan İle Türkiye’yi Tavize Zorluyor”, Hürriyet, 24 Haziran 1964.
37. “New-York’taki Türkler İnönü’yü Büyük Tezahüratla Karşıladı”, Hürriyet, 26 Haziran 1964.
38. “İnönü, Tek Taraflı Raporu İçin U-Thant’ı Azarladı”, Hürriyet, 26 Haziran 1964.
39. “Başbakan Londra’da”, Hürriyet, 28 Haziran 1964.
40. “İnönü: Siz Kimin Malını Kime Veriyorsunuz? Dedi”, Hürriyet, 30 Haziran 1964.
41. “İnönü, De Gaulle’den Yakın Alaka İstedi”, Hürriyet, 2 Temmuz 1964.
42. “Amerika Tanıyor”, Hürriyet, 25 Haziran 1964.
43. “Cömertliğin Devamı”, Hürriyet, 26 Haziran 1964.
44. “Johnson’ın İnönü’ye Mesajı”, Hürriyet, 28 Haziran 1964.
45. “İnönü Amerika’ya Davet Olundu”, Milliyet, 6 Haziran 1964.
46. “Hükümet Güvenoyu Aldı”, Milliyet, 20 Haziran 1964.
47. “Görüşme Başladı”, Milliyet, 23 Haziran 1964.
48. “Görüşmeler Bitti”, Milliyet, 24 Haziran 1964.
49. “İnönü Londra’ya Gidiyor”, Milliyet, 27 Haziran 1964.
50. “Londra Görüşmeleri de Lehimize Sonuçlandı”, Milliyet, 30 Haziran 1964.
51. “İnönü Memnun Döndü”, Milliyet, 3 Temmuz 1964.
52. “Başbakan İnönü Londra’da”, Milliyet, 28 Haziran 1964.
53. “Memlekete İyi Ümitle Geleceğim”, Milliyet, 25 Haziran 1925.
54. “İnönü İyi Niyet Sezdim Dedi”, Tercüman, 24 Haziran 1964.
55. “Hükümet Tehlikede”, Tercüman, 18 Haziran 1964.
56. “İnönü Amerika’ya Vardı”, Tercüman, 22 Haziran 1964.
57. The Times, 22 Haziran 1964.
58. The Times, 23 Haziran 1964.
59. The Times, 25 Haziran 1964.
60. The Times, 26 Haziran 1964.
61. The Times, 29 Haziran 1964.
62. The Times, 24 Haziran 1964.
63. The Times, 24 Haziran 1964.
64. “Johnson İnönü’ye Bir Türk-Yunan Görüşmesi Teklifinde Bulundu”, Yeni İstanbul, 24 Haziran 1964.
65. Armaoğlu, Fahir, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, İstanbul 2007.
66. Bal, İdris, “Türk Dış Politikası (1960-1980)”, Türkler Ansiklopedisi Cilt 17. Ankara 2002, 90-109.
67. Erdem, Murat, “US President L.B. Johnsons Letter of 1964 and its İmpact on Turkish Public Opinion”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt: 7, Sayı: 33, 2014, 306-314.
68. Erim, Nihat, Bildiğim ve Gördüğüm Ölçüler İçinde Kıbrıs, Ankara 1975.
69. Ergüç, Veysel, “Johnson Mektubu”, Türkiye’nin 1960’lı Yılları, Hazırlayan: Mete Kaan Kaynar, İstanbul 2017, 257-274.
70. Fırat, Melek M., 1960-71 Arası Türk Dış Politikası ve Kıbrıs Sorunu, Ankara 1997.
71. İzmir, Bahar, “Türk-Amerikan İlişkilerinin Son Baharı: John F. Kennedy’nin Başkanlığı ve Türk Basını (1960-1963)” Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Cilt: 16, Sayı: 61, Ankara 2017, 179-205.
72. Gönlübol, Mehmet Ülman, Haluk, “ Türk Dış Politikasının Yirmi Yılı 1945-1965” Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, Cilt: 21, Sayı: 1. Ankara 1966, 143-182.
73. Gülen, Ahmet, İnönü Hükümetlerinin Kıbrıs Politikası (1961-1965), Ankara 2016.
74. Hale, William, Türk Dış Politikası, 1774-2000, Çev. Petek Demir, İstanbul 2003.
75. Karavelioğlu, Kamil, 27 Mayıs, 12 Mart, 12 Eylül, İstanbul 2007.
76. Toker, Metin, Demokrasimizin İsmet Paşalı Yılları 1944-1973 İsmet İnönü’nün Son Başkanlığı 1961-1965, Ankara 1992.
77. Topur, Tuncer, Dünya ve Türkiye- AB- Kıbrıs Üçgeni, Ankara 2002.
78. Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Editör, Baskın Oran, Cilt: 1, 1919-1980, İstanbul 2009.
79. Millet Meclisi Tutanak Dergisi, Cilt: 30, B: 7, 17.06.1964.