Attempts to Institutionalize the Recruitment of Domestic Workers in the Ottoman Empire in the Second Half of the Nineteenth Century and the Early Twentieth Century: Office of the Head of Servants—Servants Administrative Offices

Öz

This study seeks to analyze efforts to institutionalize the service sector in the Ottoman Empire between 1869 and 1913, based on Ottoman archival documents held by the Presidency of the State Archives of the Republic of Turkey. Due to the difficulties experienced in the service sector during this period, various initiatives—some with special privileges and others with government support—were undertaken at different times. The process, which began in 1869 with Ohannes Abdullah Bey’s state-backed, privately chartered initiative, continued from 1884 to 1887 with four regulations submitted by the City Council to the Council of State. While the initial regulations were limited to traditional guild leadership and male servants, subsequent regulations drew on international examples to aim for a modern model of social oversight that also encompassed the non-domestic sector, female workers, and foreign servants. While the final official regulation of 1888 established an organization similar to the traditional guild leadership; Because certain provisions were left open to interpretation, this has led to a power struggle with brokers over the provision of domestic workers, an increase in the informal economy, and the continued victimization of women. It appears that the institution, which served as the first provincial branch in Edirne, was established in 1911 in Istanbul as a private enterprise, with the police department playing a major role. All these initiatives regarding the recruitment of domestic workers—which, beginning in the second half of the nineteenth century and continuing into the early twentieth century, focused primarily on Muslim and non-Muslim Ottoman households but gradually expanded to include other sectors—form the historical foundation for employment and labor placement agencies in the period leading up to the Republican era. “The Empire’s Longest Century” In this period, referred to as, the establishment and transformation of the institution in question were examined using a chronological approach, with the aim of filling a significant gap in the literature.

Anahtar Kelimeler

• The Ottoman State
• rectuitment of servants
• institutionalization
• regulations

XIX. Yüzyılın İkinci Yarısından XX. Yüzyılın Başlarına Osmanlı Devleti’nde Hizmetçi Teminini Kurumsallaştırma Teşebbüsleri: Hizmetkârân Kethüdalığı-Hizmetçi İdarehaneleri

Öz

Çalışma, 1869-1913 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde hizmet sektörünün kurumsallaşma çabalarını Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı arşiv belgeleri üzerinden analiz etmeye çalışmıştır. Bu dönemde hizmet sektöründe yaşanan sıkıntılar sebebiyle özel imtiyazlı veya devlet destekli farklı dönemlerde teşebbüsler gerçekleşmiştir. 1869’da Ohannes Abdullah Bey’in devlet destekli özel imtiyazlı girişimiyle başlayan süreç, 1884’ten 1887’ye Şehremaneti’nden Şûrâ-yı Devlet’e sunulan dört nizamnameyle devam etmiştir. İlk düzenlemeler geleneksel esnaf kethüdalığı ve erkek hizmetçilerle sınırlıyken, sonraki nizamnameler uluslararası örneklerden yararlanarak hane dışı sektörleri, kadın çalışanları ve yabancı hizmetkârları da kapsayan modern bir sosyal denetim modeli hedeflemiştir. 1888’deki son resmî nizamnameyle klasik esnaf kethüdalığına benzer bir kuruluş oluşturulurken; bazı maddelerin esnek bırakılmasından dolayı hizmetçi temininde dellâllerle yetki mücadelesine girişilmesine, kayıtdışılığın artmasına ve kadınların mağduriyetlerinin devam etmesine sebep olmuştur. Edirne’de ilk taşra bağlantısı olan kurumun, 1911’de emniyet biriminin ağırlığıyla Dersaadet’te özel teşebbüs şeklinde kurulduğu görülmektedir. XIX. yüzyılın ikinci yarısı XX. yüzyılın başlarında Müslüman gayr-i müslim Osmanlı evleri başta olmak üzere zamanla farklı sektörleri de içine almaya çalışan hizmetçi temini hususundaki tüm bu girişimler Cumhuriyet dönemine giden süreçte iş ve işçi bulma kuruluşlarına tarihsel temel teşkil etmektedir. “İmparatorluğun en uzun yüzyılı” olarak adlandırılan bu dönemde söz konusu kurumun kuruluşu ve dönüşümü kronolojik bir yaklaşımla incelenmiş, böylece literatürdeki önemli bir boşluğun doldurulması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• hizmetçi temini
• kurumsallaşma
• nizamname

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi(BOA)
2. Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO.) 77/5756, 14/1015, 691/51798, 683/51202, 984/73765.
3. Dahiliye Evrak Odası Kalemi (DH.EUM.VRK.) 7/47.
4. Dahiliye Hukuk (DH.H.) 26/8.
5. Dahiliye Kısm-ı Adli Kalemi (DH.EUM.KADL.) 18/8, 4/1, 1/39, 5/22.
6. Dahiliye Mektûbi Kalemi (DH.MKT.) 1672/151, 1772/47, 1802/111, 1825/78, 2007/73, 1962/4.
7. Dahiliye Muhaberat-ı Umumiye İdaresi (DH.MUİ.) 412/20.
8. Dahiliye Tahrirat Kalemi (DH.EUM.THR.) 49/31.

9. Hariciye Nezareti Tahrirat (HR.TH.) 70/103, 107/48, 150/69, 148/27.
10. Hariciye Nezareti Tercüme Odası (HR.TO.) 451/57, 543/11.
11. İrâde Meclis-i Mahsus (İ.MMS.) 96/4078.
12. Meclis-i Vükela Mazbataları (MV.) 71/45.
13. Şûrâ-yı Devlet (ŞD.) 707/1, 1287/9, 2932/1, 757/14, 2952/2, 2593/26, 778/19, 1923/2.
14. Zabtiye (ZB.) 490/101.
15. Düstur, Birinci Tertib, Cilt 5, Ankara Başvekalet Matbaası, 1937.
16. Terakki-i Muhadderât, Numara 1, 15 Haziran 1285/17 Rebiyül evvel 1286/27 Haziran 1869.
17. Terakki-i Muhadderât, Numara 12, 31 Ağustos 1285/ 6 Cemaziyelahir1286/ 12 Eylül 1869.
18. Terakki-i Muhadderât, Numara 14, 14 Eylül 1285/20 Cemaziyel ahir 1286/26 Eylül 1869.
19. Terakki-i Muhadderât, Numara 44, 21 Haziran 1286/3 Rebiyül ahir 1287/3 Temmuz 1870.
20. A. Rıfkı, Hizmetçi Belâsı, Manzume-i Efkâr Matbaası, İstanbul 1327.
21. Akyıldız, Ali, Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme, İletişim Yayınları, İstanbul 2012.
22. Araz, Yahya, Osmanlı İstanbul’unda Çocuk Emeği Ev İçi Hizmetlerde İstihdam Edilen Çocuklar(1750-1920), Kitap Yayınevi, İstanbul 2020.
23. Argunhan, Betül, “Osmanlı Payitahtında Esnaf Teşkilatı: Loncaların Hukuki Açıdan İncelenmesi”, Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, Prof. Dr. M.Fatih Uşan’a Dekanlıkta 10. Yıl Anısına Teşekkür Armağanı, Yıl 7, Sayı 2022/2, ss.145-196.
24. Barkan, Ömer Lütfi, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Esnaf Cemiyetleri”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, Sayı 41(1-4), 2011, ss.39-46.
25. Canatar, Mehmet, “Vekilharç”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 43, İstanbul 2013, ss.10-11.
26. Canatar, Mehmet, “Kethüda”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 25, Ankara 2022, ss.332-334.
27. Cengiz, Gül Hanım, II. Abdülhamid Dönemi Osmanlı Sosyal Politikalarında Çocuk, Basılmamış Doktora Tezi, Isparta 2019.
28. Cengiz, Gül Hanım, “19. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı Çocuk Beslenmesinde Yaygın Bir Gelenek: Sütannelik Ya da Sütninelik”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 37, 2020/2, ss.1-25.
29. Çağlar, Seyran, İstanbul Altıncı Belediye Dairesinin(1858-1877) Yerinden Yönetim İlkesi Açısından İncelenmesi, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2023.
30. Doğan, Hasan, Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Çalışma İlişkileri ve Çalışan Hakları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2022.
31. Doğan, İsmail, "Tanzimat Sonrası Sosyo-Kültürel Değişimler ve Türk Ailesi", Sosyo-Kültürel Değişim Sürecinde Türk Ailesi, Cilt I, T.C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Yayınları, Ankara 1992, ss.176-198.
32. Duben, Alan- Behar, Cem, İstanbul Haneleri 1880-1940, İletişim Yayınları, İstanbul 1996.
33. Duben, Alan, Kent, Aile, Tarih, İletişim Yayınları, İstanbul 2002.
34. Erdem, Y. Hakan, Osmanlıda Köleliğin Sonu 1800-1909, Kitap Yayınevi, İstanbul 2013.
35. Garnett, Lucy M. J., The Women of Turkey and Their Folk-lore, London 1890.
36. Gürer, Ahmet Şamil- Bay, Abdullah, Osmanlı Toplumunda Beslemelik Kurumu, Birleşik Yayınları, Ankara 2013.
37. Halaçoğlu, Yusuf, "Dellâl", TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 9, İstanbul 1994, ss.145-146.
38. Hüseyin Rahmi, Mürebbiye, İkdam Matbaası, Dersaadet 1315.
39. Kal’a, Ahmet, “Lonca”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 27, Ankara 2003, ss.211-212.
40. Karakışla, Yavuz Selim, “II. Meşrutiyet Döneminde Kurulmuş Bir Hizmetçi Bulma Ofisi Umûm Hizmetkârân İdârehânesi(1911)”, Tarih ve Toplum, Cilt 38, Sayı 226, İletişim Yayınları, 2002, ss.45-54.
41. Karakışla, Yavuz Selim, Osmanlı Hanımları ve Hizmetçi Kadınlar (1869-1927), Akıl Fikir Yayınları, İstanbul 2014.
42. Köse, Yavuz, Dersaadet’te Tüketim (1855-1923), Çev. Tevfik Turan, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2016.
43. Maksudyan, Nazan, "Foster-Daughter or Servant, Charity or Abuse: Beslemes in Late Ottoman Empire", Journal of Historical Sociology, Vol.21, No.4, December 2008, ss.488-512.
44. “Mecidiye”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 28, Ankara 2003, s.239.
45. Orha, Zafer, Osmanlı Devleti’nde Modern Belediyeciliğin Doğuşu ve Altıncı Daire-i Belediye Örneği, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2008.
46. Ortaylı, İlber, Osmanlı Toplumunda Aile, Timaş Yayınları, İstanbul 2010.
47. Önver, Şevki Bilgehan, “Altıncı Daire-i Belediye ve Günümüz Belediye Hizmetleriyle Karşılaştırılması”, Takvim-i Vekayi, Cilt 7, No 1, 30 Haziran 2019, ss.37-72.
48. Özbay, Ferhunde, "Evlerde Ev Kızları-Cariyeler, Evlatlıklar, Gelinler", Feminist Tarih Yazımında Sınıf ve Cinsiyet, Leonore Davidoff, Yayına Hazırlayan Ayşe Durakbaşa, İletişim Yayınları, İstanbul 2012, ss.1-19.
49. Özbek, Nadir, Osmanlı İmparatorluğu'nda Sosyal Devlet Siyaset, İktidar ve Meşruiyet 1876-1914, İletişim Yayınları, İstanbul 2013.
50. Pakalın, Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Cilt II, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1993.
51. Sertoğlu, Midhat, Osmanlı Tarih Lûgatı, Enderun Kitabevi, İstanbul 1986.
52. Tan, Seda, “Osmanlı Devleti’nde Tellallık Kurumu; Osmanlı Tellal ve Münadileri”, Milli Folklor, Yıl 35, Cilt 18, Sayı 139, 2023, ss.68-81.
53. Toledano, Ehud R., Suskun ve Yokmuşcasına İslâm Ortadoğusu’nda Kölelik Bağları, Çeviren Y. Hakan Erdem, İstanbul Bilgi üniversitesi Yayınları, İstanbul 2010.
54. Toprak, Zafer, Türkiye’de Milli İktisat(1908-1918), Doğan Kitap Yayıncılık, İstanbul 2017.
55. Ünal, Mehmet Ali, Osmanlı Tarih Sözlüğü, Paradigma Yayıncılık, İstanbul 2011.
56. Zilfi, Madeline C., Osmanlı İmparatorluğu’nda Kölelik ve Kadınlar (1700-1840), Çeviren Ebru Kılıç, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2020.