Osmanlı Bürokrasisinde Gücün Ekonomik Boyutu: İktidar, Servet ve Rüşvet Üçgeninde Derviş Mehmed Paşa

Öz

Rüşvetin varlığı tarihin ilk dönemlerine kadar dayanmaktadır. İlk zamanlardan itibaren birçok toplumsal yapıda görülebilen bir hadise olan rüşvet yapılacak işlerin daha kolay şekilde çözülmesi için bir araç ya da yöntem olarak devlet kademelerinde ve toplumsal hayatta kullanılmıştır. Devletlerde görülen rüşvetin varlığı devletlerin zayıfladığı dönemlerde genelde daha aşikâr bir durum olmaya başlamıştır. Bütün toplumlarda görülmekle birlikte Türk tarihinde de ilk zamanlardan itibaren varlık göstermiştir. Osmanlı Devleti de kuruluş yıllarından itibaren kendinden önce varlık gösteren Türk-İslam devletlerinden birçok konuda etkilenmiştir. Dolayısıyla aynı durumun Osmanlı kuruluş yıllarından itibaren devlet kademelerinde ve toplumsal hayatta mevcut olduğu söylenebilir. Osmanlı Devleti’ne birtakım etkileşimler sonuncunda rüşvet ve benzeri suçların varlığı devletin son dönemlerine kadar da görülmüştür. Bu durum Osmanlı iktisadî yapısının sarsıldığı ya da zayıfladığı dönemlerde daha da artmıştır. Devlet içerisinde zamanla kritik görevlerde bulunan birtakım devlet adamları aldıkları rüşvetler ve hediyelerle servetlerine servet ekleyerek güç sahibi oldukları bilinmektedir. Bunlardan biri de hiç şüphesiz Derviş Mehmed Paşa örneğidir. Hayatının ilk dönemlerinden itibaren devlet kademelerinde birtakım görevler ifa eden Mehmed Paşa zamanla önemli bir servete ve güce kavuşacaktır. Çalışmada Osmanlı Devleti’nde rüşvetin varlığına değinerek, servet-güç arasındaki ilişki durumu ve Derviş Mehmed Paşa örneği üzerinde durulacaktır. Sadrazamın hayatı, askerî faaliyetleri ve sahip olduğu serveti dönemin kaynakları ışığında verilmeye gayret edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Servet-Güç İlişkisi
• Rüşvet
• Derviş Mehmet Paşa

The Economic Dimension of Power in Ottoman Bureaucracy: Derviş Mehmed Pasha in the Triangle of Power, Wealth and Bribery

Öz

The existence of bribery dates back to the earliest periods of history. A phenomenon observed in many social structures from the earliest times, bribery has been used in state institutions and social life as a means or method to facilitate the resolution of issues. In states, the presence of bribery generally becomes more apparent during periods of state weakness. While it is seen in all societies, it has also been present in Turkish history from the earliest times. The Ottoman Empire, from its founding years, was influenced in many ways by the Turkic-Islamic states that preceded it. Therefore, it can be said that the same situation existed in state institutions and social life from the founding years of the Ottoman Empire. As a result of certain interactions, the existence of bribery and similar crimes continued in the Ottoman Empire until its final years. This situation intensified during periods when the Ottoman economic structure was shaken or weakened. It is known that some statesmen who held critical positions within the state amassed wealth and power through bribes and gifts. One such example is undoubtedly Derviş Mehmed Pasha. Having held various positions within the state administration from an early age, Mehmed Pasha would eventually acquire considerable wealth and power. This study will address the existence of bribery in the Ottoman Empire, focusing on the relationship between wealth and power, and examining the case of Derviş Mehmed Pasha. The life, military activities, and wealth of the Grand Vizier will be presented in light of contemporary sources.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• The Relationship Between Wealt and Power
• Bribery
• Paşha

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA)
2. A. DVNSMHM. d. (Bâb-ı Asafi Mühimme Defterleri) 85/403; 87/254; 88/122,155,200; 89/157.
3. MAD. d. (Maliyeden Müdevver Defterler) 968.
4. AE. SİBR. (Ali Emiri SİBR) 5/478.
5. TSMA. d. (Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterler) 610/30; 780/2; 974/36; 882/14; 893/27.
6. TSMA. e. (Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı) 1044/8; 1069/52; 3890/1; 5201/1; 5948/1.
7. Akdağ, Mustafa, Celali İsyanları (1550-1603), Ankara 1963.
8. Anonim, Kitȃb-ı Müstetȃb (Osmanlı Devlet Düzenine Ait Metinler), Hazırlayan: Yaşar Yücel, Ankara 1988.

9. Arif, Mehmed, Binbir Hadis, İstanbul 1966.
10. Bardakçı, Veli Vehbi, Osmanlı Klasik Dönemine Çandarlı Ailesi. yayınlanmamış doktora tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, 2019.
11. Daşcıoğlu, Kemal, “Osmanlı Döneminde Rüşvet ve Sahtekârlık Suçları ve Bunlara Verilen Cezalar Üzerine Bazı Belgeler”, Sayıştay Dergisi, 59, (2005), s.119-124.
12. Develioğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara 2010.
13. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Osmanlı Arşivinde Şeyhülislam Fetvaları, İstanbul 2015.
14. Düzenli, Pehlül, Osmanlı Hukukçusu Şeyhülislam Ebussuȗd Efendi ve Fetvȃları, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Konya 2007.
15. Fulin, Neslihan, “Osmanlıda Rüşvet ve Cezası”, Akademik Tarih Araştırmaları Dergisi 1/1 (2019), s.26-35.
16. Gökbilgin, M. Tayyib, “Rüstem Paşa ve Hakkındaki İthamlar.” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 8/1-2 (1955), s. 11-50.
17. Hasırcızade Metin Hasırcı, Büyük Osmanlı Tarihi, İstanbul 2003.
18. İbn Kemal, Tevârih-i Âl-i Osman, II. Defter. Hazırlayan Şerafettin Turan, Ankara 1991.
19. İlgürel, Mücteba, “Kösem Sultan’ın Bir Vakfiyesi”, Tarih Dergisi, 21 (1966), s. 83-94
20. İnalcık, Halil, Devlet-i ‘Aliyye, III, İstanbul 2018.
21. İnalcık, Halil, Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, II, İstanbul 2004).
22. İpşirli, Mehmed, “Derviş Mehmed Paşa,” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 9, Ankara 1994, s.193-194.
23. İpşirli, Mehmed, “Mehmed Paşa (Derviş)”, Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, 2, İstanbul 1999.
24. Joseph Von Hammer, Büyük Osmanlı Tarihi, V-X, Hazırlayan Mümin Çevik-Erol Kılıç, İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1983.
25. Karaçelebizâde Abdülaziz Efendi, Zeyl-i Ravzatü’l-ebrâr, Hazırlayan Nevzat Kaya, doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 1990)
26. Kâtip Çelebi, Fezleke (Osmanlı Tarihi (1000-1065/1591-1655)) II, Haz: Zeynep Aybicin, İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2016.
27. Kınaylı, Hüsni, “Derviş Mehmed Paşa (Çerkes)”, İstanbul Ansiklopedisi, 8, İstanbul, s.4506-4508.
28. Kimya, Osman, Osmanlı Devleti’nde Göç, İskân ve Sürgün (XVII. Yüzyıl Örneği), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Van 2021.
29. Kocaman, Kaan, XVII. Yüzyıl’da Osmanlı Devletinde Rüşvet, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2019.
30. Köprülü, Mehmet Fuat, Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesiri, İstanbul, 2023.
31. Köse, Saffet, “Rüşvet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 35, İstanbul 2008, s.303-304.
32. Kur’an-ı Kerim, Bakara Suresi, 188. Maide Suresi 42
33. Mehmed Halife, Tarih-i Gılmanî, Hazırlayan Ertuğrul Oral, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2000.
34. Mehmet Neşri, Neşrî Tarihi, Hazırlayan Faik Reşit Unat-Mehmet Altay Köymen, Ankara 1949.
35. Mehmet Süreyya, Sicill-i Osman-î, II, Hazırlayan Nuri Akbayar, İstanbul 1996.
36. Merçil, Erdoğan, “Besâsîrî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 5, Ankara 1992, s.528-529.
37. Mizancı Murad, Tarih-i Ebul’ Faruk. İstanbul: Matbaai Amedi ve Tefeyyüz Matbaası, 1325.
38. Mumcu, Ahmet, Osmanlı Devletinde Rüşvet, Ankara 1969.
39. Naîmâ Mustafa Efendi, Târih i Naîmâ (Ravzatü’l-Hüseyn Fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfikayn, III-IV-V-VI, Hazırlayan Zuhuri Danışman, İstanbul 1968.
40. Nicolae Jorga, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, III-IV, Çeviren Nilüfer Epçeli, İstanbul 2009.
41. Özcan, Abdülkadir, İmparatorluk Çağının Osmanlı Sultanları. III, İstanbul 2017.
42. Özvar, Erol, “Tarhuncu Ahmed Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 40, İstanbul 2011, s.20-22.
43. Pakalın, M. Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, I, İstanbul 1993.
44. Peçevi İbrahim Efendi, Peçevi Tarihi, I, Hazırlayan: Bekir Sıtkı Baykal, Ankara 1991.
45. Sakaoğlu, Necdet, Bu Mülkün Sultanları: 36 Osmanlı padişahı, İstanbul 1999.
46. Şemseddin Sami, Kâmûs-ı Türk-î, İstanbul 2009.
47. Türk Hukuk Kurumu, Türk Hukuk Lugatı, Ankara 1944.
48. Türkçe Sözlük, no 2, Ankara 1998.
49. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna Kadar Osmanlı Tarihi (2.KISIM), Ankara 2011.
50. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Çandarlı Vezir Ailesi. Ankara 2024.
51. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti’nin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, Ankara 1948.