Arşiv Belgeleri Işığında Abdülkerim Nadir Paşa’nın Askerî ve İdari Kariyeri (1798-1885)

Öz

Bu çalışma, Tanzimat Devri sürecinde öne çıkan önemli şahsiyetlerden Abdülkerim Nadir Paşa’nın hayatını ve faaliyetlerini, arşiv belgelerine dayanarak tüm yönleriyle ortaya koymayı amaçlamıştır. Abdülkerim Nadir Paşa, Osmanlı Devleti’nin yeniden yapılanma sürecinin başladığı Tanzimat Dönemi içinde askerî değişimde önemli görevler üstlenmiştir. Çalışmada, Paşa’nın almış olduğu sivil ve askerî görevler kapsamlı bir biçimde yansıtılmaya çalışılmıştır. Başta Serdar-ı Ekrem makamı olmak üzere birçok kademede görev alan Paşa, Kırım Savaşı’nda Anadolu Ordusu Komutanlığı yapmış ve ordunun yeniden düzenlenmesi için büyük çaba sarf etmiştir. Askerî yetenekleri bilindiği için sivil idareci olarak da ülkenin kritik önem arz eden bölgelerinde görevlendirilmiştir. Bu kapsamda Abdülkerim Paşa; Bağdat başta olmak üzere Diyarbakır, Selanik ve Rumeli’de valilik görevlerini ifa etmiştir. Abdülkerim Nadir Paşa, 93 Harbi öncesi Aleksinaç ve çevresinde Sırplara karşı kazandığı başarı neticesinde, Rusların Balkan politikalarından rahatsız olan Macarlar tarafından takdir edilmiş ve bizzat İstanbul’a gelen Macar heyeti aracılığıyla kendisine hediye bir kılıç takdim edilmiştir. Tüm bunların yanında Paşa; Abdülaziz’in tahttan indirildiği ve “Üç Padişah Yılı” olarak adlandırılan siyasi çalkantıların içerisinde yıpranmış bir figürdür. Abdülkerim Paşa, 93 Harbi sırasında üzerine düşen vazifeleri yerine getirmediği iddia edilerek haksız bir yargılama sürecine maruz kalmış; yargılama devam ettirilmeden bir oldubittiye getirilerek, ölümüne kadar kalacağı Rodos Adası’na sürgüne gönderilmiştir. Bu çalışmada, Paşa hakkında yanlış bilinen bazı bilgilerin doğrusunu, yeni arşiv belgeleri ve ikincil kaynaklarla ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Abdülkerim Nadir Paşa
• Kırım Savaşı
• 93 Harbi
• Bağdat

The Military and Administrative Career of Abdülkerim Nadir Pasha (1798-1885) in the Light of Archival Documents

Öz

The primary objective of this study is to comprehensively examine the life and activities of Abdülkerim Nadir Pasha, a prominent figure of the Tanzimat Era, drawing upon archival documents. Abdülkerim Nadir Pasha played a significant role in the military transformation during the Tanzimat Period, which marked the beginning of the Ottoman Empire’s restructuring process. This study endeavors to present a thorough account of both the civil and military duties undertaken by the Pasha. Having served in various capacities, most notably as Serdar-ı Ekrem (Commander-in-Chief), the Pasha served as the Commander of the Anatolian Army during the Crimean War and exerted great effort toward the reorganization of the army. Due to his recognized military capabilities, he was also appointed as a civil administrator in regions of critical importance to the empire. In this capacity, Abdülkerim Pasha discharged governorship duties in Diyarbakır, Thessaloniki, and Rumelia, and most notably in Baghdad. Following his success against the Serbs in and around Aleksinac prior to the Russo-Turkish War of 1877–1878, Abdülkerim Nadir Pasha was acclaimed by the Hungarians, who were uneasy about Russian policies in the Balkans; consequently, a ceremonial sword was presented to him by a Hungarian delegation that traveled personally to Istanbul. Furthermore, the Pasha was a beleaguered figure amidst the political turmoil known as the "Year of Three Sultans," which included the deposition of Sultan Abdülaziz. Abdülkerim Pasha was subjected to an unjust judicial process based on allegations of dereliction of duty during the Russo-Turkish War of 1877–1878. The trial was brought to a hasty conclusion (fait accompli) without proper procedure, and he was exiled to the Island of Rhodes, where he remained until his death. This study attempts to rectify certain misconceptions regarding the Pasha in the light of new archival documents and secondary sources.

Anahtar Kelimeler

• Abdülkerim Nadir Pasha
• Crimean War
• Russo-Turkish War of 1877–1878
• Baghdad.

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Sadâret Amedi Kalemi Evrakı (A.}AMD.); 9/16, 34/50, 81/14.
3. Sadâret Divan-ı Hümâyûn Kalemi Evrakı (A.}DVN.); 22/92, 173/48.
4. Sadâret Divan-ı Hümâyûn Mühimme Kalemi Evrakı (A.}DVN.MHM.); 5/19.
5. Sadâret Mektubî Kalemi Evrakı (A.}MKT.); 51/58, 80/81, 131/83, 208/33, 214/12, 215/93, 232/46.
6. Sadâret Mektubî Kalemi Mühimme Odası Evrakı (A.}MKT.MHM.); 26/59, 29/56, 30/34, 111/87, 173/59, 179/30, 180/27, 215/96, 246/22, 277/68, 346/3, 401/73, 452/21, 460/12, 475/56.
7. Sadâret Mektubî Kalemi Meclis-i Vâlâ Evrakı (A.}MKT.MVL.); 8/85, 34/65.
8. Sadâret Mektubî Kalemi Nezâret ve Devâir Evrakı (A.}MKT.NZD.); 129/74, 225/37, 240/63, 364/93, 402/55, 435/15, 435/83, 437/26, 439/27, 462/88.

9. Sadâret Mektubî Kalemi Umum Vilâyat Evrakı (A.}MKT.UM..); 12/46, 14/60, 516/71.
10. Sadâret Teşrifat Kalemi Evrakı (A.}TŞF.); 7/18, 9/14, 9/45.
11. Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO); 1515/113603, 3928/294553, 3938/295340, 3969/297631, 4034/302499, 4052/303851, 4679/350865.
12. Cevdet Tasnifi Askeriye (C..AS..); 307/12680, 438/18241, 883/37913, 933/40391, 965/41979, 1011/44300, 1051/46177.
13. Cevdet Tasnifi Dahiliye (C..DH..); 154/7694.
14. Cevdet Tasnifi Maliye (C..ML..); 341/14044.
15. Cevdet Tasnifi Nafıa (C..NF..); 39/1907, 45/2201.
16. Hatt-ı Hümâyûn (HAT); 1655/7, 1656/22.
17. Hariciye Nezâreti Mektubî Kalemi (HR.MKT.); 68/22, 683/82.
18. Hariciye Nezâreti Sefaretler (HR.SFR.3...); 210/47, 210/73.
19. Hariciye Nezâreti Siyasî (HR.SYS.); 1351/9, 2935/10.
20. Hariciye Nezâreti Tercüme Odası (HR.TO..); 212/24, 213/22, 213/23, 411/51.
21. İrade Dahiliye (İ..DH..); 199/11302, 225/13448, 228/13683, 234/14088, 235/14203, 256/15781, 259/16022, 322/20916, 323/20990, 391/25874, 393/25999, 396/26247, 453/30048, 486/32816, 493/33416, 505/34371, 626/43559, 649/45104, 721/50299, 722/50355, 722/50381, 724/50529, 730/50862, 745/60919, 752/61421, 754/61534, 754/61557.
22. İrade Meclis-i Mahsus (İ..MMS.); 1/4, 11/439, 11/450.
23. İrade Mesâil-i Mühimme (İ..MSM.); 14/312, 14/315.
24. İrade Mümtaze (İ..MTZ.(01)); 5/101.
25. İrade Meclis-i Vâlâ (İ..MVL.); 111/2575, 154/4393.
26. Mâbeyn-i Hümâyûn İradeleri (MB.İ...); 2/60, 8/117, 37/227, 38/83, 38/209.
27. Meclis-i Vükelâ Mazbataları (MV.); 223/60.
28. Meclis-i Vâlâ Mazbataları (MVL.); 251/30, 323/16.
29. Teşrifat Beyannameleri (TŞRBNM.); 1/62.
30. Yıldız Tasnifi Mütenevvi Maruzat Evrakı (Y..MTV.); 105/60, 109/2.
31. Yıldız Perakende Evrakı Arzuhal ve Jurnaller (Y..PRK.AZJ.); 2/29.
32. Yıldız Perakende Evrakı Hariciye Nezâreti Maruzatı (Y..PRK.HR..); 1/9.
33. Yıldız Perakende Evrakı Umum Vilâyat Maruzatı (Y..PRK.UM..); 1/78.
34. Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Daire Başkanlığı Arşivi 10-9-1-3; 11-0-114, 110-9-1-1; 8-4-11, 110-9-1-2; 11-0-44, 110-9-1-3; 11-0-154, 14-0-54, 46-0-114, 56-0-99, 69-0-135, 86-0-120, 91-0-17, 100-0-147, 103-0-155, 121-0-383, 124-0-114, 124-0-263, 132-0-226, 133-0-289.
35. British Library: India Office Records and Private Papers; IOR/L/PS/5/463.
36. Chicago Tribune (25 Mayıs 1877).
37. Chicago Tribune (6 Eylül 1877).
38. İkdam (Sayı 591, 18 Teşrinievvel 1327 / 31 Ekim 1911).
39. İkdam (Sayı 593, 20 Teşrinievvel 1327 / 2 Kasım 1911).
40. Karagöz Gazetesi, “Serdar-ı Ekrem Abdülkerim Nadir Paşa'nın Müdafaanamesi”.
41. New-York Daily Tribune (8 Eylül 1877).
42. New-York Tribune (13 Temmuz 1854).
43. New-York Tribune (4 Temmuz 1877).
44. New-York Tribune (28 Temmuz 1877).
45. New-York Tribune (7 Ağustos 1877).
46. New-York Tribune (14 Ağustos 1877).
47. New-York Tribune (6 Eylül 1877, s. 4).
48. The Chicago Daily Tribune (19 Ağustos 1877).
49. The Sun (20 Mayıs 1877).
50. Vasárnapi Ujság (Sayı XXIII/31, 30 Július 1876).
51. Abdurrahman Şeref Efendi, Tarih Musahabeleri, (Sadeleştiren: Enver Koray), Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara 1985.
52. Ahmed Lütfî Efendi, Vak’anüvîs Ahmed Lütfî Efendi Tarihi VI-VII-VIII, Yeni Yazıya Aktaran Yücel Demirel, Tarih Vakfı-Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1999.
53. Baysun, M. Cavid, "Abdülkerim Nadir Paşa", İA, C. 1, s. 90-92.
54. Celalettin Rodoslu, Rodos ve İstanköy Adalarında Gömülü Tarihi Simalar, Çankaya Matbaası, Ankara 1945.
55. Ceylan, Ebubekir, "Namık Paşa'nın Bağdat Valilikleri", Toplumsal Tarih, Sayı 186 (Haziran 2009), s. 60-68.
56. Çelikkol, Zeki, Rodos'ta Türk Eserleri ve Tarihçe, TTK Yayınları, 2. Baskı, Ankara 1992.
57. Gürses, Fatih, Osmanlı İmparatorluğu'nun Son Döneminde Harbiye'de Eğitim ve Öğretim Faaliyetleri (1894-1914), Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara 2021.
58. Haskan, Mehmet Nermi, Yüzyıllar Boyunca Üsküdar, C. 3, Üsküdar Belediyesi Üsküdar Araştırmaları Merkezi Yayınları (Yayın No: 3), İstanbul 2001.
59. Herzog, Christoph, Osmanische Herrschaft und Modernisierung im Irak: Die Provinz Bagdad, 1817-1917, University of Bamberg Press, Bamberg 2012.
60. İbnülemin Mahmut Kemal İnal, Son Sadrazamlar, C. 1, Dergâh Yayınları, İstanbul 1982.
61. İnönü Ansiklopedisi, “Abdülkerim Nadir Paşa”, C. 1, Millî Eğitim Basımevi, 1946.
62. Karal, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, VI. Cilt: Islahat Fermanı Devri (1856-1861), C. 6, Türk Tarih Kurumu (TTK) Yayınları, Ankara 2007.
63. Karal, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi: IV. Cilt, Birinci Meşrutiyet ve İstibdat Devirleri (1876-1907), C. 4, XIII. Dizi, Sayı 16, TTK Yayınları, Ankara 2007.
64. Keçecizade Ferik İzzet Fuad, Kaçırılan Fırsatlar 1293 Osmanlı-Rus Seferi Hakkında Tenkidât ve Mülahazât-ı Askeriye, Matbaa-i Ahmet İhsan, İstanbul 1325.
65. Kılıç, Murat, “Fabian Stratejisi: Teori, İcra ve Problemler”, ETÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 12, s. 62-75
66. Konuk, Neval, Midilli, Sakız, İstanköy ve Rodos’ta Osmanlı Mimarisi, Stratejik Araştırmalar Merkezi, 2008.
67. Loftus, William Kennett, Travels and Researches in Chaldaea and Susiana: With an Account of Excavations at Warka, the "Erech" of Nimrod, and Shush, "Shushan the Palace" of Esther, in 1849-52, Robert Carter & Brothers, New York 1857.
68. Mahmud Celaleddin, Mir’ât-i Hakikat, C. 2, Matbaa-i Osmani, Dersaadet 1326.
69. Mehmed Esad, Mirat-ı Mekteb-i Harbiye, Artin Asaduryan Şirket-i Mürettibiye Matbaası, İstanbul 1310.
70. Mehmed Kâmil, 93 Muharebesi: Serdar-ı Ekrem Abdülkerim Paşa'nın Muhakemesi, Matbaa-i Cihan, İstanbul 1324.
71. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, C. 4, Matbaa-i Âmire, İstanbul 1311.
72. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, C. 1, (Yayına Hazırlayan: Nuri Akbayar, Eski Yazıdan Aktaran: Seyit Ali Kahraman), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1996.
73. Osman Nuri, Abdülhamid-i Sani ve Devri Saltanatı Hayat-ı Siyasiye ve Hususiyesi, C. 1, Kitabhane-i İslam ve Askeri-İbrahim Hilmi, Matbaa-i Osmaniye, İstanbul 1327.
74. Osmanlı-Rus Kırım Harbi Kafkas Cephesi Harekâtı.
75. Öztürk, Mustafa, “1877-1878 Osmanlı- Rus Harbi Belgeleri: Abdi Paşa’nın Muhakemesi”, Belgeler, 23/27 (2003), s. 117–142.
76. Pakalın, M. Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C. 1, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1993.
77. Reşad Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi, C. 1, İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, İstanbul 1958.
78. Safvet, “Karadeniz-İzmit Körfezi Kanalı”, TOEM, 15, 1 Ağustos 1328.
79. Şemseddin Sami, Kâmûsü'l A'lâm, C. 4, Mihran Matbaası, İstanbul 1311.
80. TBMM Meclis-i Mebusan 1293 / 1877 Zabıt Ceridesi, (Haz.: Nurten Öztürk, Naciye Uçar, Birsen Özen Yılmaz, Ceylan Aydın ve Onur Çapar, Ed.: Halil İbrahim Erbay), TBMM Basımevi, Ankara 2023.
81. Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi Osmanlı Devri Osmanlı- Rus Kırım Harbi Kafkas Cephesi Harekâtı: (1853-1856), Genelkurmay Başkanlığı, Ankara 1986.
82. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, “Sakarya Nehrinin İzmit Körfezine Akıtılmasıyla Marmara ve Karadeniz’in Birleştirilmesi Hakkında Vesikalar ve Tetkik Raporları”, Belleten, 4/14-15 (1994, İkinci Baskı).
83. Yapıcı, Hakkı, Takvim-i Vekayi’de Kırım Harbi (1853-1856), Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 1999.
84. Yaramış, Ahmet, “Atatürk’ün Okuduğu Mekteb-i Harbiye’nin Kuruluşu”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8/3 (Aralık 2006), s. 181-202.
85. Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, C. 1, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1999.
86. https://cekimdensonrahayat.wordpress.com/2010/11/10/osmanli-donemi-ilk-fotograflari-abdullah-biraderlerfreres/#jp-carousel-275 (Erişim Tarihi: 30.01.2026).
87. https://rubicon.hu/hu/cikkek/a-magyarok-oszman-es-torok-szemmel (Erişim Tarihi: 30.01.2026).
88. https://sammlung.wienmuseum.at/objekt/222105-abdul-kerim-und-redif-pascha/ (Erişim Tarihi: 30.01.2026).