Hamidiye Etfal Hastanesi’nin II. Abdülhamid Döneminde Yönetimi (1899–1909), Doktor İbrahim Bey Üzerinden Kurumsal Bir İnceleme

Öz

Bu makale, Hamidiye Etfal Hastanesi’nin kuruluşundan Sultan II. Abdülhamid’in tahttan indirilişine dek (1899–1909) nasıl yönetildiğini hastanenin kurucu başhekimi Doktor İbrahim Bey’in idari pratikleri üzerinden incelemektedir. Hamidiye Etfal, söz konusu dönemde yalnızca bir çocuk hastanesi değil, aynı zamanda sultanın himayesi altında faaliyet gösteren, siyasal ve sembolik anlamlar yüklenen bir prestij kurumu olarak konumlanmıştır. Bu bağlamda makale, hastane yönetimini modernleşmenin doğrusal bir sonucu olarak ele almak yerine saray himayesi, kurumsal ayrıcalıklar ve siyasal kırılganlıklar arasındaki ilişki çerçevesinde değerlendirmektedir. Çalışma, ağırlıklı olarak devlet arşivi belgeleri ve Hamidiye Etfal Hastanesi’nin resmî yıllığı olan İstatistik’e dayanmaktadır. Doktor İbrahim Bey’in günlükleri ise hastane yönetimini doğrudan betimleyen kaynaklardan ziyade başhekimin mesleki faaliyetlerini, siyasal kırılma anlarındaki konumlanışını ve kurum dışı ilişkilerini görünür kılan tamamlayıcı bir bağlam sunmaktadır. Bu kaynaklar birlikte değerlendirilerek hastanenin gündelik işleyişi, hasta kabul pratikleri, bütçe sorunları ve Meşrutiyet sonrası idari dönüşümler analiz edilmektedir. Sonuç olarak çalışma, Hamidiye Etfal Hastanesi’nin işleyişinin kişisel veya kurumsal bir başarı/başarısızlık anlatısı üzerinden değil, saray himayesi altındaki bir sağlık kurumunun gündelik idaresinde ve krizlerde karşılaşılan mali, bürokratik ve tıbbi sorunların nasıl müzakere edildiği üzerinden anlaşılması gerektiğini ileri sürmektedir. Bu yönüyle makale, geç Osmanlı sağlık kurumları tarihine hastane yönetimini aktör–kurum–rejim ilişkileri çerçevesinde ele alan bir bakış sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Doktor İbrahim Paşa
• Doktor İbrahim Bey
• Hamidiye Etfal Hastanesi
• Osmanlı Tıp Tarihi
• II. Abdülhamid

Teşekkür

Makaleyi değerlendiren hakemlere ve dergi editörüne ayrıca teşekkür ederim.

The Management of Hamidiye Etfal Hospital during the Reign of Abdülhamid II (1899–1909), An Institutional Analysis through the Case of Doctor Ibrahim Bey

Öz

This article examines the administration of the Hamidiye Etfal Hospital during the reign of Sultan Abdülhamid II (1899–1909) through the managerial practices of its founding chief physician, doctor Ibrahim Bey. Far from being merely a children hospital, Hamidiye Etfal functioned as a prestigious institution operating under direct imperial patronage and carrying strong political and symbolic meanings. Rather than approaching hospital administration as a linear outcome of medical modernization, the article situates it within the interplay of imperial patronage, institutional privileges, and political vulnerability. The study draws on Ottoman archival documents, the hospital's official yearbook (İstatistik) and Doctor Ibrahim Bey's personal diaries. While the analysis of the hospital's daily operations, patient admission practices, financial constraints, and administrative challenges in the aftermath of the Second Constitutional Period relies primarily on archival records and the official yearbook, Ibrahim Bey's diaries serve as complementary sources that illuminate his professional activities, networks, and forms of professional engagement beyond the institutional framework. By focusing on the practices of an individual actor within a broader institutional setting, the study contributes to the social and institutional history of Ottoman medicine by highlighting the interdependence of actors, institutions, and regime dynamics.

Anahtar Kelimeler

• Doctor Ibrahim Pasha
• Doctor Ibrahim Bey
• Hamidiye Etfal Hospital
• Ottoman History of Medicine
• Abdulhamid II

Teşekkür

I thank the anonymous reviewers and the journal editor for their comments and suggestions.

Kaynakça

1. T.C Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO.) 677/50760, 3119/233853, 3532/264898, 3677/275742, 4717/353736, 693/51918.
3. Dahiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT.) 2836/25.
4. İrade Taltifat (İ.TAL.) 130/35, 204/65, 249/86, 326/2, 440/64.
5. Maarif Mektubi Kalemi (MF.MKT.) 472/19, 689/79, 869/45.
6. Maliye Nezareti Emlak-ı Emiriyye Müdüriyeti (ML.EEM.) 346/8, 347/52, 416/44, 463/2, 691/72, 697/28, 699/77, 704/105, 708/69, 716/53, 721/6, 736/22, 746/21, 746/22.
7. Meclis-i Vükela Mazbataları (MV.) 224/40.
8. Şura-yı Devlet (ŞD.) 3108/21.

9. Teftişat-ı Rumeli Kosova Evrakı (TFR.I.KV.) 141/14021.
10. Yıldız Kâmil Paşa Evrakı (Y.EE.KP.) 31/3097.
11. Yıldız Arzuhal Jurnal (Y.PRK. AZJ.) 49/69, 53/32, 55/2.
12. Yıldız Komisyonlar Evrakı (Y.PRK.KOM.) 11/38, 14/87.
13. 1894–1895 yıllarında Almanya’da tıp tahsili yapan birine ait günlük defter (I. Defter) [Demirbaş No: Bel_Mtf_048074,] ve (II. Defter) [Demirbaş No: Bel_Mtf_048075] Sultan II. Abdülhamit’in doktoru İbrahim Paşa’ya ait hatıra defterleri, 1905 tarihli I. Defter [Demirbaş No: Bel_Mtf_048062], 1910 tarihli II. Defter, [Demirbaş No: Bel_Mtf_048063] İstanbul Atatürk Kitaplığı Envanteri.
14. "Altı Defa: İbrahim Paşa ve Hamidiye Etfal Hastahanesi", Tasvîr-i Efkâr, 2832 (3 Eylül 1919), s. 1.
15. Beylerbeyli İbrahim (Sabık Etfal Hastahanesi sertabibi), “İşret ve müskirâtın vücuda tesiri (I)", Sırât-ı Müstakîm, 3/67 (16 Aralık 1909).
16. Beylerbeyli İbrahim (Sabık Etfal Hastahanesi sertabibi), "İşret ve müskirâtın vücuda tesiri (II)", Sırât-ı Müstakîm, 3/68 (23 Aralık 1909).
17. Beylerbeyli İbrahim (Sâbık Etfâl Hastahânesi Sertabîbi Bahriye etıbbâsından mütekaid), "Memâlik-i Osmâniyye'de Hüküm-fermâ olan Frengi İlletinin Çâre-i İndifâına Dâir Lâyiha", Sırât-ı Müstakîm, 6/145 (15 Haziran 1911).
18. "Das Hamidié-Kinderkrankenhaus in Konstantinopel", Deutsche Medizinische Wochenschrift, 27/5 (1901), s. 75.
19. Doktor Beylerbeyli İbrahim, "İcmal-i Tıbbî", Sabah (13 Aralık 1895).
20. Etıbba-yı Bahriye'den Kolağası Beylerbeyli İbrahim ve Etıbba-yı Bahriyeden Kolağası Fuad, "Alem-i İnsaniyet'e Bir Müjde! Kolera İlleti'nin Tedavisi", Sabah, 2152 (1 Ağustos 1895), s. 2-3.
21. Etıbba-yı Bahriye’den Beylerbeyli İbrahim, "Kolera Mikroblarının Yumurta İçinde Seyahati!", Sabah, 2013 (16 Mart 1895), s. 3.
22. Etıbba-yı Bahriye'den Kolağası Beylerbeyli İbrahim ve Etıbba-yı Bahriyeden Kolağası Fuad, "Makale-i Tıbbiye", Sabah, 1905 (28 Kasım 1894), s. 3.
23. "Etıbba-yı Osmaniye", Sabah, 2078 (20 Mayıs 1895), s. 2.
24. "Etıbba-yı Osmaniye ve Bir Keşf-i Cedid", Sabah, 2012 (15 Mart 1895), s. 1.
25. "İbrahim Paşa Hakkında", Tasvîr-i Efkâr, 2838 (12 Eylül 1919), s. 2.
26. İstanbul Seririyatı, 8 (1 Aralık 1922).
27. Takvim-i Vekayi, 3711 (30 Kasım 1919).
28. Tevhid-i Efkâr, 3532 (3 Kasım 1922)
29. Artvinli, Fatih, Toptaşı Bimarhanesi (1873-1927): Delilik, Siyaset ve Toplum, İstanbul 2013.
30. Ayar, Mesut, Osmanlı Devletinde Kolera, İstanbul 2008.
31. Başaran, Cem Hakan, “Tanıdık Bir Hikâye: Müessesat-ı Hayriye-i Sıhhiye Müdiriyeti / Direction Générale De l'Assistance Publique De Constantinople (1909-1912)”, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 24/ 2 (2023), 429-568.
32. Çakır, Sinan, “Bakteriyolojihane-i Şahane’nin Kuruluşu ve Faaliyetleri,” Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2006.
33. Deringil, Selim, The Well-Protected Domains: Ideology and the Legitimation of Power in the Late Ottoman Empire 1876-1909, Londra 1999.
34. Doğan, Oğuzhan, “The Doctors of the Sick Man: The Role of the Imperial Medical Society (Cemiyet-i Tıbbiye-i Şâhâne) in Medical Modernization and Sanitary Cooperation in the Ottoman Empire (1856-1866)”, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2024.
35. Efe, Suat, Şişli Etfal Hastanesinin Tarihçesi Hakkında Yeni Bilgiler”, Şişli Çocuk Hastanesi Tıp Bülteni, 19/1-2-3-4 (Ayrı Basım), (1985), s. 1-31.
36. Efe, Suat, “Şişli Etfal Hastanesinin Kurucusu Doktor İbrahim Paşa’nın Hizmetleri, Biyografisi ve Ailesi Hakkında,” İçinde, Arslan Terzioğlu’na Armağan 60. Doğum Yılı Anısına,” derleyen Afife Mat, Bülent Özaltay, Erwin Lucius, Öztan Öncel. İstanbul 1999, s. 353-367.
37. Findley, Carter Vaughn, Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire, Princeton 1980.
38. Findley, Carter Vaughn, Ottoman Civil Officialdom: A Social History, Princeton 1989.
39. Flügge, Carl, Die Mikroorganismen, 2. cilt, 3. baskı, Leipzig 1896.
40. Gilham, Jamie ve Ron Geaves, Victorian Muslim: Abdullah Quilliam and Islam in the West, Londra 2017.
41. Hamidiye Etfal Hastahanesi İstatistik Risalesi, Matbaa-i Osmaniye, Dersaadet 1318 [1900]. İkinci sayı Hamidiye Etfal Hastahane-i Âlisi İstatistik Risalesi, üçüncü sayıdan sekizinci sayıya kadar ise Hamidiye Etfal Hastahane-i Âlisinin İstatistik Mecmua-i Tıbbiyesi adıyla yayımlanmıştır, Dersaadet 1319-1325 [1901-1907].
42. Hızlı, Kasım, “Sadâkati Test Etmek: Tartışmalı Bir Hatırâtın Etrafında Sertabip Mavroyani Paşa’nın Sorgusu,” XIX. Türk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler (III. Cilt, II. Kısım), (2024), s. 1207-1228.
43. İlker, Faruk, Şişli Çocuk Hastanesi (Hamidiye Etfal) Tarihi, İstanbul 1976.
44. İstekli, Bahtiyar (yay. haz.), İstanbul’da Savaş Günleri: Sultan Abdülhamid’in Doktoru İbrahim Paşa’nın I. Dünya Harbi Günlüğü, İstanbul 2016.
45. İzgöer, Ahmet Zeki ve Ramazan Tuğ, yay. haz, Padişahın Himayesinde Osmanlı Kızılay Cemiyeti 1911-1913 Yıllığı, Ankara 2013.
46. Kutay, Cemal, “Yıldız Sarayı’nda 11 Sene, Bahriyeli İbrahim Paşa’nın Hatıraları”, Son Havadis, 16 Ekim-27 Kasım 1978.
47. Maksudyan, Nazan, Orphans and Destitute Children in the Late Ottoman Empire, Syracuse 2014.
48. Mümtaz, Ahmet Semih, Tarihimizde Hayal Olmuş Hakikatler, İstanbul 1948.
49. Ocak, Başak, “Frenginin Tedavisinde Salvarsan ile Neosalvarsan’ın Keşfi ve Bazı Osmanlı Hekimlerinin Bu İlaçlar Hakkındaki Değerlendirmeleri”, Tarih Okulu Dergisi 12/40 (2019), s. 296-311.
50. Ocak, Başak, “Hamidiye Etfal Hastanesi’nin Kurucusu İbrahim Paşa’nın Frengi Hakkındaki Layihası”, Çağdaş Türkiye Araştırmaları Dergisi 19/38 (2019), s. 5-25.
51. Osmanoğlu, Ayşe, Babam Sultan Abdülhamid, Ankara 1986.
52. Özbek, Nadir, “The Politics of Welfare: Philanthropy, Voluntarism and Legitimacy in The Ottoman Empire, 1876-1914,” Basılmamış Doktora Tezi, New York 2001.
53. Özbek, Nadir, Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyal Devlet: Siyaset, İktidar ve Meşruiyet, 1876-1914, İstanbul 2002.
54. Rasimoğlu, Ceren Gülser İlikan, “Taşra’yi İyileştirmek: 19. Yüzyil Osmanlı İmparatorluğu’nda Memleket Hekimleri”, Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi 3/1 (2013), s. 1-6.
55. Rasimoğlu, Ceren Gülser İlikan, “The Foundation of a Professional Group: Physicians in the Nineteenth Century Modernizing Ottoman Empire”, Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul 2012.
56. Serin, Sinem, Osmanlı Sağlık Sisteminin Yönetimi-Hekimbaşılık Kurumu. İstanbul 2021.
57. Terzi, Arzu, Hazine-i Hassa Nezareti, Ankara 2000.
58. Tomalı, Ali, “İttihat ve Terakki Döneminde Sağlık Politikaları ve Halk Sağlığı (1913-1918)”, Basılmamış Doktora Tezi, Ankara 2024.
59. Topuzlu, Cemil, İstibdat, Meşrutiyet, Cumhuriyet Devirlerinde 80 Yıllık Hatıralarım, yayına hazırlayan Cemalettin Topuzlu, İstanbul 2002.
60. Unat, Ekrem Kadri, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Mikrobiyoloji Tarihçesi Üzerine Bir Deneme”, Mikrobiyoloji Bülteni, 4/3 (1970), s. 159-175.
61. Weber, Max, Economy and Society, An Outline of Interpretive Sociology, derleyen Guenther Roth ve Claus Wittich, Berkeley 1978.
62. Yıldırım, Nuran ve Bülent Özaltay, “II. Abdülhamid’in Sağlığı ve Sağlık Hizmetleri”, içinde Sultan II. Abdülhamid ve Dönemi, der. Coşkun Yılmaz, İstanbul 2012, s. 123-146.
63. Yıldırım, Nuran ve Hakan Ertin. “1893-1895 İstanbul Kolera Salgınında Avrupalı Uzmanlar ve Osmanlı Devleti’nde Sağlık Modernizasyonuna Katkıları.” Anadolu Kliniği Tıp Bilimleri Dergisi, 25/COVID-19 Özel Baskısı, (2020), s. 85-101.
64. Yıldırım, Nuran, Hakan Ertin ve Bülent Özaltay, “Afyon Karahisar-ı Sahip Madensuyu ve Tedavideki Yeri,” İçinde, Prof. Doktor Nil Sarı Armağan Kitabı, derleyen, Mükerrem Bedizel Aydın ve Elif Gültekin, İstanbul 2024, s. 309-371.
65. Yıldırım, Nuran, Hastane Tarihimizde Bir Kutup Yıldızı: Hamidiye Etfal Hastanesi, İstanbul 2010.
66. Yıldırım, Nuran, “İstanbul Eczanelerinde Hasta Muayenesi ve Tıbbi Tahlil Laboratuvarları”, Yeni Tıp Tarihi Araştırmaları, 2-3 (1996): 71-97 81.
67. Yıldırım, Nuran, Tıphane-i Amire ve Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’den İstanbul Tıp Fakültesi’ne, İstanbul 2019.
68. Yıldız, Özgür, “Kuruluşundan II. Meşrutiyet’e Kadar Hamidiye Etfal Üzerine Bir Değerlendirme”, International Journal of Social Science Studies, 5/5 (2012), s. 391-411.
69. Yılmaz, Ayşegül, “Tarihsel Hatıratların Suistimaline Bir Örnek: Cemal Kutay, Süleyman Tevfik’in 31 Mart Günlükleri”, Tarihyazımı, 4/1 (2022), s. 41-66.
70. Ziya Şakir [Soku], Çırağan Sarayı’nda 28 Sene, V. Murad’ın Hayatı, İstanbul 2011.