Sömürgeci Aklın Mimarisi: İngiliz Doğu Hindistan Şirketi’nin Hegemonya Mekanizmaları Üzerine Post-Kolonyal Bir Analiz (1757–1857)

Öz

Bu çalışma, 1757–1857 yılları arasında Britanya’nın Hint altkıtasında kurduğu egemenliği askerî fetihlerin ötesinde; hukuk, idare, ekonomi ve bilgi üretimi gibi alanlara nüfuz eden dolaylı ve çok katmanlı bir iktidar mimarisi üzerinden analiz etmektedir. Makale, İngiliz Doğu Hindistan Şirketi’nin (İDHŞ) kurumsal özgüllüğünü merkeze alarak; Britanya egemenliğinin inşasını Bağımlı İttifak Sistemi, Siyasi Temsilcilik, Kalıcı Yerleşim, Mirasın Geçersiz Kılınması Doktrini, Böl ve Yönet stratejisi ve Üstünlük İlkesi olmak üzere altı temel politika üzerinden bütüncül bir biçimde analiz etmektedir. Mevcut literatürdeki parçalı yaklaşımı aşmayı amaçlayan çalışma, bu politikaların birbirini tamamlayan bir “egemenlik ekosistemi” oluşturduğunu ileri sürmektedir. Analiz, post-kolonyal teori perspektifinden hareketle; Edward Said, Gayatri Chakravorty Spivak, Homi Bhabha ve Frantz Fanon’un kuramsal açılımlarını tarihsel malzeme ile harmanlamaktadır. Çalışmanın özgün katkısı, sömürgeci müdahaleleri hedef aldıkları bilgi rejimine göre taksonomik, hukuki ve yapısal olmak üzere üç farklı epistemolojik şiddet türü üzerinden tasnif etmesidir. Makale; Bağımlı İttifak ve Siyasi Temsilcilik sistemlerinin yerel elitlerin siyasal öznelliğini tasfiye ettiğini, Kalıcı Yerleşim Sistemi’nin mülkiyetin ontolojik tanımını değiştirerek toplumsal yapıyı dönüştürdüğünü ve Böl ve Yönet stratejisinin akışkan kimlikleri dondurarak sömürgeci bir farklılık siyaseti inşa ettiğini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, Britanya’nın Hindistan’daki hâkimiyetinin, rıza, gözetim ve hukuki normalleştirme mekanizmaları üzerinden kurulan, etkileri 1857 Büyük Direnişi ile zirveye ulaşan post-kolonyal bir egemenlik modeli olduğunu savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İngiliz Doğu Hindistan Şirketi
• Post-Kolonyal Teori
• Epistemolojik Şiddet
• Güney Asya.
• Hindistan

Architecture of the Colonial Mind: A Post-Colonial Analysis of the Hegemonic Mechanisms of the British East India Company (1757–1857)

Öz

This study analyzes the construction of British dominance in the Indian subcontinent between 1757 and 1857, moving beyond a focus on military conquest to examine a complex architecture of indirect power that permeated the realms of law, administration, economy, and knowledge production. By centering on the institutional specificity of the British East India Company (EIC), the article provides a holistic analysis of the building of British hegemony through six core policies: the Subsidiary Alliance System, Political Residency, Permanent Settlement, the Doctrine of Lapse, the Divide and Rule strategy, and the Paramountcy Principle. Seeking to transcend the fragmented approach prevalent in current literature, this study argues that these policies constituted a mutually reinforcing "ecosystem of sovereignty." The analysis synthesizes the historical material with the theoretical frameworks of Edward Said, Gayatri Chakravorty Spivak, Homi Bhabha, and Frantz Fanon. The original contribution of this work lies in its classification of colonial interventions into three distinct types of epistemic violence—taxonomic, juridical, and structural—based on the specific knowledge regimes they targeted. The article demonstrates that while the Subsidiary Alliance and Residency systems liquidated the political subjectivity of local elites, the Permanent Settlement transformed the social fabric by altering the ontological definition of property, and the Divide and Rule strategy constructed a colonial "politics of difference" by freezing fluid identities. Ultimately, the study contends that British rule in India was a post-colonial model of sovereignty established through mechanisms of consent, surveillance, and legal normalization, reaching its breaking point with the Great Resistance of 1857.

Anahtar Kelimeler

• India
• British East India Company
• Post-Colonial Theory
• Epistemic Violence
• South Asia.

Kaynakça

1. Badsha, Ml Muhammad (Ed.), “Islam in Bangladesh”, Islamic Focus, 154, 2024.
2. Bandyopadhyay, Sekhar, From Plassey to Partition and After: A History of Modern India, Yeni Delhi: Orient BlackSwan, 2015.
3. Bhabha, Homi K., Kültürel Konumlanış, Çev. Tahir Uluç, İstanbul: İnsan Yayınları, 2016,
4. Chandra, Bipan, History of Modern India, Yeni Delhi, Orient BlackSwan, 2015.
5. Chinnian, P., the Vellore Mutiny – 1806, Basılmamış Doktora Tezi, Mysore 1980.
6. Dalrymple, William, The Anarchy, Chennai: Thomson Press India, 2019.
7. Dirks, Nicholas B., Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India, Princeton Üniversitesi Yayınları, 2001.
8. Edwardes, Michael British India 1772-1947, Yeni Delhi: Rupa Publications, 2019.

9. Fanon, Frantz, Siyah Deri Beyaz Maskeler, çev. Orçun Türkay, İstanbul: Metis Yayınları, 2023.
10. Fanon, Frantz, Yeryüzünün Lanetlileri, çev. Şen Süer, İstanbul: İletişim Yayınları, 2024.
11. Fisher, Michael H., “Indirect Rule in the British Empire: The Foundations of the Residency System in India (1764-1858)”, Modern Asian Studies, 18/3 (1984), ss. 393-428.
12. Fisher, Michael H., Indirect Rule in India: Resindents and the Residency System 1764-1858, Yeni Delhi: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1998.
13. Foucault, Michel, Hapishanenin Doğuşu, Çev. M. Ali Kılıçbay, Ankara: İmge Yayınevi.
14. Gordon, Stewart, the New Cambridge History of India: The Marathas, 1600-1818, Editör: Gordon Johnson, Delhi: Cambridge Üniversitesi Yayınları, 2017.
15. Habib, Irfan, “Colonialization of the Indian Economy, 1757 – 1900”, Social Scientist, 3/8 (1975), ss. 23-53.
16. Johari, Shubha, “Annexation of Nagpur”, Proceedings of the Indian History Congress, 68 (2007), ss. 547-552.
17. Kapil, F. K., Rajputana States (1817-1950), Jodhpur: Book Treasure, 1999.
18. Kapoor, A. N., Gupta, V. P., ve Gupta, Mohini, the Rise of the British Power, Yeni Delhi: Radha Publications, 2006.
19. Konukçu, Enver “Bopal”, Türiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 6 (1992), ss. 283.
20. Lyall, Sir Alfred, the Rise and Expansion of the British Dominion in India, Yeni Delhi: Omsons Publications, 1999.
21. Metcalf, Barbara ve Metcalf, Thomas, Modern Hindistan’ın Kısa Tarihi, Çev. Zeynep Hale Akman, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2018.
22. Morrock, Richard, “Heritage of Strife: The Effects of Colonialist “Divide and Rule” Strategy upon the Colonized Peoples”, Science & Society, 37/2 (1973), ss. 129-151.
23. Mukherjee, Ramkrishna, the Rise and Fall of the East India Company, Berlin: VEB Deutscher Verlag der Wissenschaften, 1955.
24. Origins and Development of Modern Escheat, Columbia Law Review, 61/7 (1961), ss. 1319-1340.
25. S. Cohn, Bernard, Colonialism and Its Forms of Knowledge: The British in India, Princeton Üniversitesi Yayınları, 1996.
26. Said, Edward W., Oryantalizm (Doğubilim): Sömürgeciliğin Keşif Kolu, Çev. Nezih Uzel, İstanbul: İrfan Yayınevi, 1998.
27. Sen, Sailendra Nath, “Diplomatic Background of Subsidiary Alliance with the Nizam (1798)”, Proceedings of the Indian History Congress, 48 (1987), ss. 343-349.
28. Singh, Tripti ve Sharma, Rajiv Kr., “Development of Awadh under the Nawabs (1801 – 1858)”, International Advance Journal of Engineering, Science and Management (IAJESM), 17/3 (2022), ss. 299-309.
29. Smith, Vincent, the Oxford History of India, Yeni Delhi: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1958.
30. Spear, Percival, A History of India, Cilt 2, Londra: Penguin Books, 1965.
31. Spivak, Gayatri Chakravorty, Madun Konuşabilir Mi?, Çev. Emre Koyuncu, Ankara: Dipnot Yayınları, 2016.
32. Srivastava, Satya Prakash, “the Jhansi State and Its Annexation”, Proceedings of the Indian History Congress, 7 (1944), ss. 457-465.
33. Stewart, Neil, “Divide and Rule: British Policy in Indian History”, Science & Society, 15/1, (1951), ss. 49–57.
34. Stubbings, Matthew, “British Conservatism and the Indian Revolt: The Annexation of Awadh and the Consequences of Liberal Empire, 1856–1858”, Journal of British Studies, 55 (2016), s.728–749.
35. Wilkinson, Callie, Empire of Influence: The East India Company and the Making of Indirect Rule, Cambridge: Cambridge Üniversitesi Yayınları, 2023.
36. Wilkinson, Callie, The Residents of the British East India Company at Indian Royal Courts, c. 1798-1818, Basılmamış Doktora Tezi, Cambridge 2017.
37. Wilson, Jon E., The Domination of Strangers: Modern Governance in Eastern India, 1780-1835, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2008.
38. Yürük, Emre, “18. ve 19. Yüzyıllarda Hint Altkıtasında Müslümanların Eğitim Öğretim Meselesi: Oryantalizm – Evanjelizm Mücadelesi ve Medreselerde Ekolleşme”, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 20/2 (2020), ss. 1485-1514.